àng tranh dân gian Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh: Hiện trạng và hướng phát triển

Làng tranh dân gian Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh: Hiện trạng và hướng phát triển Nguyễn Thị Hạnh Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: V

Làng tranh dân gian Đông Hồ, xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh: Hiện trạng và

hướng phát triển Nguyễn Thị Hạnh

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Việt Nam học; Mã số: 60 31 60 Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Chí Bền

Năm bảo vệ: 2012

Abtract: Khái quát các nét cơ bản nhất về vị trí địa lý, điều kiện dân cư, xã hội, cũng như

lịch sử làng nghề, lịch sử nghề tranh và một số nét văn hóa dân gian, văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của làng nghề Đông Hồ Nghiên cứu một số đặc điểm về nội dung, nghệ thuật và quy trình làm tranh dân gian Đông Hồ ở Việt Nam Phân tích thực trạng biến đổi và và đưa ra một số khuyến nghị, giải pháp nhằm khắc phục tình trạng mai một của nghề làm tranh dân gian ở Đông Hồ hiện nay

Keywords: Văn hóa dân gian; Tranh Đồng Hồ; Việt Nam học; Văn hóa Việt Nam

Content

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 9

1 Tính cấp thiết của đề tài 9

2 Mục đích, phạm vi nghiên cứu 11

2.1 Mục đích nghiên cứu 11

2.2 Phạm vi nghiên cứu 12

3 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu 15

5 Đóng góp của đề tài 16

6 Bố cục luận văn 16

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT LÀNG TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ 18

1.1 Một số khái niệm cơ bản 18

1.1.1 Khái niệm “làng nghề” 18

1.1.2 Khái niệm “nghề thủ công truyền thống” 20

1.1.3 Khái niệm “làng nghề truyền thống” 21

1.1.4 Khái niệm “tranh dân gian” 22

1.1.5 Khái niệm “du lịch làng nghề” 22

1.2 Khái quát làng Đông Hồ 23

1.2.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên 23

1.2.2 Cơ cấu dân cư 26

1.2.3 Lịch sử hình thành làng Đông Hồ 27

1.2.3.1 Lịch sử và tên gọi làng Đông Hồ 27

1.2.3.2 Lịch sử nghề làm tranh dân gian Đông Hồ 29

1.2.4 Di tích lịch sử văn hoá 33

1.2.4.1 Đình làng 33

1.2.4.2 Nghè 35

1.2.4.3 Đền 36

1.2.5 Đời sống văn hóa tinh thần làng Đông Hồ 37

1.2.5.1 Giai thoại, truyền thuyết về vị thần Thành hoàng làng Đông Hồ 37

1.2.5.2 Giai thoại, truyền thuyết về một số nhân vật ở Đông Hồ 37

1.2.5.3 Hoạt động lễ hội truyền thống 39

1.2.5.4 Phong tục tập quán 43

Tiểu kết chương 1: 46

CHƯƠNG 2: TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ 47

2.1 Một số đặc điểm nội dung tranh dân gian Đông Hồ 47

2.1.1 Về đề tài phong phú 47

2.1.2 Đặc điểm nội dung tranh dân gian Đông Hồ 49

2.1.2.1 Tranh Đông Hồ mang nội dung chúc tụng, thể hiện ước mơ tốt đẹp của người lao động 50

2.1.2.2 Tranh Đông Hồ ca ngợi truyền thống “tôn sư trọng đạo” 53

2.1.2.3 Tranh Đông Hồ ca ngợi những anh hùng dân tộc, phản ánh cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc 56

2.1.2.4 Tranh dân gian Đông Hồ mang nội dung phê phán, đả kích những thói hư, tật xấu 58

2.2 Một số đặc điểm nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ 62

2.2.1 Chất liệu 62

2.2.2 Bố cục 62

2.2.3 Đường nét 63

2.2.4 Màu sắc dân gian 64

2.2.5 Tính dị bản của tranh dân gian Đông Hồ 65

2.3 Quy trình kỹ thuật làm tranh dân gian Đông Hồ 67

2.3.1 Chuẩn bị về nhà xưởng, thiết bị và nguyên liệu 67

2.3.1.1 Về nhà xưởng 67

2.3.1.2 Về thiết bị 67

2.3.1.3 Về nguyên liệu in tranh 69

2.3.2 Kĩ thuật làm tranh dân gian Đông Hồ 71

2.3.2.1 Khâu vẽ mẫu - hay sáng tác mẫu tranh 68

2.3.2.2 Khắc ván 72

2.3.2.3 In tranh 74

Tiểu kết chương 2: 76

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN LÀNG TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ ĐẾN NĂM 2020 77

3.1 Thực trạng biến đổi của làng tranh dân gian Đông Hồ 77

3.1.1 Hoạt động sản xuất và tiêu thụ tranh dân gian Đông Hồ 77

3.1.1.1 Lao động và phân công lao động 77

3.1.1.2 Hình thức tổ chức sản xuất 82

3.1.1.3 Sản phẩm và tiêu thụ sản phẩm 84

3.1.2 Những biến đổi của tranh dân gian Đông Hồ 86

3.1.2.1 Thay đổi về hình thức nghệ thuật 86

3.1.2.2 Thay đổi về nội dung 87

3.1.3 Thực trạng nghề làm hàng mã phát triển” phi mã”, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đang đứng trước nguy cơ bị mai một và thất truyền 88

3.1.4 Thực trạng môi trường sống bị ảnh hưởng từ nghề nghiệp 95

3.1.5 Thực trạng khai thác du lịch tại làng nghề Đông Hồ 99

3.2 Một số giải pháp, kiến nghị để bảo tồn và phát triển làng tranh dân gian Đông Hồ đến năm 2020 102

3.2.1 Phát triển mô hình du lịch cộng đồng tại làng tranh dân gian Đông Hồ 102 3.2.2 Giải pháp tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức trong

cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ về giá trị văn hóa làng nghề

truyền thống của dân tộc 108

3.2.3 Nhóm giải pháp cho nghệ nhân và đào tạo họa sĩ, chuyên gia trong lĩnh vực vẽ tranh, thẩm định và quảng bá tranh Đông Hồ 111

3.2.3.1 Giải pháp cho nghệ nhân tranh dân gian Đông Hồ 111

3.2.3.2 Giải pháp trong việc đào tạo họa sĩ, chuyên gia trong lĩnh vực vẽ tranh, thẩm định và quảng bá tranh Đông Hồ 112

3.2.4 Nhóm giải pháp quảng bá tranh dân gian Đông Hồ ở trong và ngoài nước 113

3.2.4.1 Tăng cường quảng bá hình ảnh tranh dân gian Đông Hồ và hình ảnh của làng tranh đến với bạn bè trong và ngoài nước 113

3.2.4.2 Hợp tác quốc tế về nhiều mặt 114

3.2.4.3 Mở rộng và phát triển đồng bộ các loại thị trường cho làng nghề Đông Hồ 115

3.2.5 Giải pháp tạo vốn và xuất khẩu tranh cho Trung tâm giao lưu văn hóa dân gian tranh Đông Hồ và làng tranh Đông Hồ 117

Tiểu kết chương 3: 120

KẾT LUẬN 122

TÀI LIỆU THAM KHẢO 125

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 A.A Radugin (chủ biên) (2002), Từ điển bách khoa Văn hóa học, người

dịch: Vũ Đình Phòng, Viện nghiên cứu văn hóa nghệ thuật, Hà Nội

2 Nguyễn Vũ Tuấn Anh (2002), Tính minh triết trong tranh dân gian Việt

Nam, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội

3 Toan Ánh (2001), Tranh Tết, Xưa & nay, số 84- 85 tr 23-27

4 Huỳnh Công Bá (2007), Lịch sử văn hóa Việt Nam, NXB Thuận Hóa,

Huế

5 Bắc Ninh phong thổ tạp ký, Nguyên bản Hán- Nôm, Thư viện KHXH:

A425, 2 tập

6 Ban Chấp hành Đảng bộ xã Song Hồ (2002)- Lịch sử truyền thống cách

mạng xã Song Hồ, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

7 Chương trình khoa học cấp Nhà nước KX.09, Nguyễn Chí Bền (chủ

biên) (2010) Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể Thăng

Long- Hà Nội, NXB Hà Nội

8 Nguyễn Đăng Chế (2008), “Khai mạc hội thảo Bảo tồn và phát triển

làng tranh dân gian Đông Hồ”- Trích Hội thảo khoa học- Bảo tồn và phát triển làng tranh dân gian Đông Hồ- Tài liệu lưu hành nội bộ

9 Du Chi, Nguyễn Bá Vân (1978), “Làng Đông Hồ với nghề làm tranh

dân gian”- Nông thôn Việt Nam trong lịch sử, tập II

10 Nguyễn Đổng Chi (1971), “Một số cổ tục và trò chơi ngày Tết”, Tập

san văn học số xuân Tân Hợi- NXB Sài Gòn, tr 52-57

11 Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, NXB Khoa học

xã hội, Hà Nội, tập 1

12 Chu Quang Chứ (1974)- Tranh Đông Hồ- Hà Bắc ngàn năm văn hiến,

tập 3, Kỷ yếu Hội nghị truyền thống Đất nước con người, Ty Văn hoá xuất bản

13 Tạ Doãn Cường (2010), Nghề chổi đót ở Phổ Phong, tạp chí Cẩm

Thành, số 62

14 Đỗ Quang Dũng (2005), Về xác định tiêu chí Làng nghề, Số 3 -

Tr.46-49.- Tạp chí Giáo dục lý luận

15 Đại Việt sử ký toàn thư (2004), bản dịch, NXB Văn hóa thông tin, Hà

Nội, tập 1

16 Bùi Xuân Đính (chủ biên), Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Dân

tộc học (2009), Làng nghề thủ công huyện Thanh Oai (Hà Nội)- truyền

thống và biến đổi, NXB Khoa học xã hội

17 Đỗ Đức (2008), “Những đặc điểm làm nên vẻ đẹp của tranh Đông Hồ”- Trích Hội thảo khoa học- Bảo tồn và phát triển làng tranh dân gian

Đông Hồ- Tài liệu lưu hành nội bộ

18 Trần Văn Giáp (1971), Phong thổ Hà Bắc đời Lê (Kinh Bắc phong thổ

kí diễn quốc sự), Ty văn hóa Hà Bắc

19 Henri Oger (tái bản 2009)- Technique du people annamite- Mechanics

and Crafts of the Annamites - Kỹ thuật của người An Nam, tập I, II, III,

NXB Thế giới, Hà Nội

20 Vũ Thanh Hà (2006), Làng Nhị Khê với nghề tiện truyền thống, Luận

văn Thạc sĩ Văn hoá học, Đại học Văn hoá Hà Nội

21 Lê Hải (2006), Môi trường làng nghề với việc phát triển du lịch bền

vững / - Số 3 - tr.51-52.- Du lịch Việt Nam

22 Đỗ Thị Hảo (1989), Quê gốm Bát Tràng, NXB Hà Nội

23 Nguyễn Văn Hậu, Đời sống văn hóa ở làng tranh Đông Hồ qua góc

nhìn nhân học biểu tượng, Nghiên cứu văn hóa, số 5- tháng 6 – 201

24 Nguyễn Phi Hoanh (1984), Lịch sử mĩ thuật Việt Nam, NXB Tp Hồ

Chí Minh

25 Lê Văn Hòe (1953), Lẽ sống của tranh gà, tranh lợn, Xuân Văn nghệ

26 Mai Thế Hởn (chủ biên), GS.TS Hoàng Ngọc Hòa, PGS TS Vũ Văn

Phúc (2003), Phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình Công

nghiệp hóa, Hiện đại hóa (Sách tham khảo), NXB Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

27 Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (1962), NXB Văn hóa, Hà Nội, tập

28 Nguyễn Lan Hương (2000), Làng nghề sơn quang Cát Đằng, Luận văn

Thạc sĩ Văn hoá dân gian, lưu tại Viện Nghiên cứu Văn hoá

29 Vũ Ngọc Khánh (2010), Các ngành nghề Việt Nam

30 Lam Khê, Khánh Minh (2010), 36 làng nghề Thăng Long - Hà Nội,

NXB Thanh Niên

31 Nguyễn Thị Thái Lai (2001), Làng tranh Đông Hồ, Luận văn Thạc sĩ,

chuyên ngành văn hóa dân gian, Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian

32 Huỳnh Phương Lan (2005), Làng Cự Đà, quá trình hình thành và phát

triển, Luận văn Thạc sĩ Sử học, lưu tại Thư viện khoa Lịch sử, Đại học

KHXH- NV, Hà Nội

33 Phan Ngọc Liên (ch.b) (2000), Từ điển phổ thông ngành nghề truyền

thống Việt Nam, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

34 Trần Đình Luyện (2004), Bắc Ninh đất trăm nghề / - Số 7 - Tr.78-81.-

Di sản văn hoá

35 Maurice Durand (1960), Tranh dân gian Việt Nam, Tư liệu Viện Mỹ

thuật, D 145 CD

36 Bùi Quang Nam (1960), Tranh khắc gỗ dân gian Trung Quốc, NXB

Matxcova, Người dịch: Nguyễn Quang Lan, Tư liệu Viện Mỹ Thuật, D9/cd79

37 Lâm Bá Nam (1995), Nghề dệt cổ truyền ở đồng bằng Bắc Bộ, Luận

án Phó Tiến sĩ sử học, lưu tại Thư viện trường Đại học Khoa học xã hội- nhân văn, Hà Nội

38 Phạm Hoàng Ngân, Phát triển bền vững các làng nghề Đồng bằng Sông

Hồng: Thực trạng và Giải pháp, Hội thảo “Bảo tồn và Phát triển làng

nghề”, tổ chức tại Hà Nội, tháng 11/2006, www.saga.vn

39 Nhiều tác giả (1982), Địa chí Hà Bắc, Ty văn hóa và thông tin Hà Bắc

40 Đỗ Thị Tuyết Nhung (2004), Làng nghề chạm bạc Đồng Sâm ở Thái

Bình, Luận văn Thạc sĩ Văn hoá học, lưu tại khoa sau Đại học, trường

Đại học Văn hoá Hà Nội

41 Philippe Le Failler (2001), Tranh dân gian Việt Nam, Tạp chí Xưa &

Nay, 2001, Số 84+85

42 Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử thông giám

cương mục, NXB Giáo dục, Hà Nội, tập 1, tập 2

43 Quốc sử quán triều Nguyễn (1992), Đại Nam nhất thống chí, bản dịch,

NXB Thuận Hoá, Huế, tập 3

44 Rudolf Mayel, Hạnh phúc và thịnh vượng (Tranh tết ở làng Hồ), người

dịch: Lê Bạch Tuyết, Tư liệu Viện Mỹ thuật, D22/cd79

45 Nguyễn Thị Sáu (2002), Làng thêu Quất Động, Luận văn Thạc sĩ Văn

hoá học, lưu tại khoa Sau Đại học, trường Đại học Văn hoá Hà Nội

46 Sơ lược lịch sử dòng họ Nguyễn Đăng, thôn Đông Hồ, xã Song Hồ,

huyện Thuận Thành, tỉnh Hà Bắc, 1991

47 Sở Khoa học công nghệ môi trường, Sở VHTT Hải Hưng, 1984, 1987,

1992, Nghề cổ truyền, tập 1, 2, 3

48 Nguyễn Thọ Sơn (2010), Nghệ nhân làng nghề Thăng Long Hà Nội

49 Phạm Công Thành (1972), “Tinh thần khoa học trong tranh dân gian”,

Mỹ thuật, (13), tr 40

50 Dương Thị The, Phạm Thị Thoa (1987), Tên làng xã Việt Nam đầu thế

kỉ XIX, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

51 Vũ Huy Thiều (1991), Những biến đổi của làng nghề truyền thống, Văn

hóa dân gian, (2), tr.59

52 Thông tư số 116/2006/TT-BNN, ngày 18 tháng 12 năm 2006 “Hướng

dẫn thực hiện một số nội dung của Nghị định số 66/2006/NĐ-CP ngày 7/7/2006 của Chính phủ về phát triển ngành nghề nông thôn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn”

53 Nguyễn Thuần (2007), Ai về làng mái Đông Hồ- Nghiên cứu, tiểu luận,

NXB Hội Nhà văn, Hà Nội

54 Phan Cẩm Thượng, Cung Khắc Lược, Lê Quốc Việt (2000), Đồ họa cổ

Việt Nam, NXB Mỹ thuật, Hà Nội

55 Nguyễn Hữu Toàn (1995), Tranh Đông Hồ và đình “tranh”, Văn hóa

nghệ thuật, (số 7), tr 43-45

56 Nguyễn Trãi (1976), Dư địa chí, Toàn tập, NXB Khoa học xã hội, Hà

Nội

57 Nguyễn Trân (1968), “Bước đầu tìm hiểu ý nghĩa và nguồn gốc xuất

hiện tranh dân gian Việt Nam”, Mỹ thuật, (1)

58 Vũ Từ Trang (2007), Nghề cổ đất Việt, (khảo cứu), NXB Văn hóa -

Thông tin

59 Nguyễn Đăng Triện (2008), “Sơ lược lịch sử và quá trình phát triển

dòng tranh dân gian Đông Hồ và những đặc trưng cơ bản của dòng tranh này”- Trích Hội thảo khoa học- Bảo tồn và phát triển làng tranh

dân gian Đông Hồ- Tài liệu lưu hành nội bộ

60 Chu Quang Trứ (2000), Tìm hiểu các nghề thủ công điêu khắc cổ

truyền, Nhà xuất bản Mỹ thuật

61 Ủy Ban nhân dân huyện Thuận Thành, Phòng Tài nguyên và môi

trường- Báo cáo hiện trạng môi trường xã Song Hồ, huyện Thuận

Thành, tỉnh Bắc Ninh, tháng 11/2010

62 Quốc Văn tuyển chọn (2010), 36 nghệ nhân Hà Nội

63 Nguyễn Bá Vân, Chu Quang Trứ (1984), Tranh dân gian Việt Nam,

NXB Văn hóa

64 Đỗ Trọng Vĩ (1997), Bắc Ninh dư địa chí, NXB Văn hóa thông tin

65 Viện Thông tin Khoa học xã hội (1995), Thần Tích- Thần Sắc làng

Đông Hồ

66 Bùi Văn Vượng (1998), Làng nghề thủ công truyền thống, NXB Văn

hóa dân tộc

67 Bùi Văn Vượng (2000) Làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam,

NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

68 Trần Quốc Vượng, Đỗ Thị Hảo (1996), Nghề thủ công truyền thống

Việt Nam và các vị tổ nghề, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

69 www.baobacninh.com.vn

70 www.google.com.vn

71 www.cinet.gov.vn

72 www.saga.vn

73 www.vca.org.vn

74 www hiephoilangnghevietnam.apps.vn

75 www.tranhdongho.com.vn

76 www vi.wikipedia.org

77 www.blogspot.com

78 www.36 phophuong.vn

79 www.tranhdongho.com.vn