Nghiên cứu chữ Nôm tự tạo trong văn bản giải âm Truyền kỳ mạn lục Nhiếp Tâm Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ; Mã số 62 22 01 01 Ngườ
Trang 1Nghiên cứu chữ Nôm tự tạo trong văn bản giải
âm Truyền kỳ mạn lục
Nhiếp Tâm
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ; Mã số 62 22 01 01
Người hướng dẫn: GS.TSKH Nguyễn Quang Hồng
Năm bảo vệ: 2012
Abstract Tổng quan về chữ Nôm và văn bản Tân biên truyền kỳ mạn lục Nghiên cứu
cơ sở lý thuyết về văn tự học và chữ Nôm tự tạo trong văn bản giải âm Truyền kỳ mạn lục Phân định chữ Nôm mượn Hán và chữ Nôm tự tạo Nghiên cứu chữ Nôm tự tạo trong văn bản giải âm Truyền kỳ mạn lục từ góc nhìn cấu trúc chức năng Khảo sát bộ thủ được sử dụng trong chữ Nôm tự tạo và một số hiện tượng về tương quan giữa chữ Nôm với ngữ tố mà nó thể hiện trong các loại chữ Nghiên cứu chữ Nôm tự tạo trong
văn bản giải âm Truyền kỳ mạn lục từ góc nhìn cấu trúc hình thể
Keywords Nghiên cứu chữ nôm; Văn bản; Lý luận ngôn ngữ
Trang 2MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các ký hiệu viết tắt
Danh mục các bảng biểu
MỞ ĐẦU……… 1
1 Lý do chọn đề tài ……… 1
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu……… …… 2
2.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu chữ Nôm tự tạo……… 2
2.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu văn bản giải âm Truyền kỳ mạn lục……… ……… 4
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……… 8
4 Phương pháp nghiên cứu……… …… 8
5 Một số khái niệm và thuật ngữ sử dụng trong luận án……… …… 9
6 Đóng góp của luận án……… …… 9
7 Cấu trúc của luận án……… …… 10
Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CHỮ NÔM VÀ VĂN BẢN TÂN BIÊN TRUYỀN KỲ MẠN LỤC ……… …… 11
1.1 Định nghĩa chữ Nôm……… …… …… 11
1.2 Tình hình nghiên cứu chữ Nôm……… …… 15
1.2.1 Tình hình nghiên cứu chữ Nôm ở Việt Nam……… …… 15
1.2.2 Tình hình nghiên cứu chữ Nôm ở các nước khác ……… 18
1.3 Chữ Nôm mượn Hán và chữ Nôm tự tạo……….22
1.4 Văn bản Tân biên truyền kỳ mạn lục……… …… 23
Trang 31.5 Tiểu kết Chương 1……… ……… 28
Chương 2: LÝ THUYẾT VĂN TỰ HỌC VÀ CHỮ NÔM TỰ TẠO TRONG VĂN BẢN GIẢI ÂM TRUYỀN KỲ MẠN LỤC……… ……….…… 29
2.1 Cơ sở lý thuyết về văn tự học……… ………… 29
2.1.1 Khái niệm cơ bản về văn tự học……… ………….29
2.1.1.1 Định nghĩa văn tự học……… ………… 29
2.1.1.2 Cộng đồng văn tự và loại hình văn tự……… ………… 30
2.1.2 Lý thuyết cơ bản về Hán tự học……… ………… 31
2.1.2.1 Khái lược về Hán tự học……… ………… 31
2.1.2.2 Tính chất của chữ Hán……… ………… 35
2.1.2.3 Thuyết “Lục thư”六书说 và thuyết “Tam thư”三书说………… 37
2.2 Phân định chữ Nôm mượn Hán và chữ Nôm tự tạo……… ………… 39
2.2.1 Phân định chữ Nôm tự tạo trùng hình với chữ Hán………… ………….39
2.2.2 Phân định một số chữ Nôm với dạng viết tắt……… ………… 46
2.3 Khái lược về tình hình chữ Nôm tự tạo trong văn bản giải âm Truyền kỳ mạn lục……… …… 49
2.4 Cấu trúc chức năng và cấu trúc hình thể của chữ Nôm……… ……51
2.5 Tiểu kết Chương 2……… …….53
Chương 3: NGHIÊN CỨU CHỮ NÔM TỰ TẠO TRONG VĂN BẢN GIẢI ÂM TRUYỀN KỲ MẠN LỤC TỪ GÓC NHÌN CẤU TRÚC CHỨC NĂNG……… ……54
3.1 Số liệu về chữ Nôm tự tạo xét theo cấu trúc chức năng của chúng………… …54
3.1.1 Phân loại chữ Nôm tự tạo theo cấu trúc chức năng……… …54
3.1.2 Mấy điều cần chú ý……… ….60
3.1.3 Thống kê tỷ lệ các loại chữ……… …64
3.2 Chữ hội âm……… 67
Trang 43.2.1 Chữ hội âm đẳng lập……….67
3.2.2 Chữ hội âm chính phụ……… 71
3.2.2.1 Phân loại chữ hội âm chính phụ với thành tố phụ khác nhau…… 73
3.2.2.2 Chức năng của các thành tố phụ……… 83
3.3 Chữ hội ý……… 87
3.3.1 Chữ hội ý đẳng lập……….89
3.3.2 Chữ hội ý chính phụ……… 95
3.4 Chữ hình thanh……… 103
3.4.1 Chữ hình thanh đẳng lập……….106
3.4.1.1 Phân loại chữ hình thanh đẳng lập……….107
3.4.1.2 Một số chữ có cấu trúc đặc biệt……… 110
3.4.2 Chữ hình thanh chính phụ……… 112
3.4.2.1 Phân loại chữ hình thanh chính phụ……… 113
3.4.2.2 Một số chữ có cấu trúc đặc biệt……… 116
3.5 Chữ đơn thể……… 118
3.5.1 Chữ đơn lấy âm……… 119
3.5.2 Chữ đơn lấy nghĩa……… 122
3.6 Khảo sát bộ thủ được sử dụng trong chữ Nôm tự tạo của văn bản………… 124
3.6.1 Tình hình sử dụng bộ thủ……… 124
3.6.2 Chức năng của bộ thủ……… 125
3.6.2.1 Chức năng thể hiện nghĩa “xác chỉ” của chữ……… 125
3.6.2.2 Chức năng thể hiện nghĩa “phạm trù” hoặc “trường nghĩa” của chữ ……… ……… 126
3.7 Khảo sát một số hiện tượng về tương quan giữa chữ Nôm với ngữ tố mà nó thể hiện trong các loại chữ……… ……… 129
3.7.1 Hiện tượng một âm có nhiều dạng chữ ghi……… ……… 129
3.7.1.1 Hiện tượng dị thể……… ……… 129
3.7.1.2 Hiện tượng khác hình đồng âm khác nghĩa……… ………134
Trang 53.7.2 Hiện tượng dùng một dạng chữ ghi nhiều âm……… ……137
3.7.2.1 Về mặt âm đọc……… ……….… ……138
3.7.2.2 Về mặt ý nghĩa……… ……….… ……140
3.7.3 Hiện tượng chuyển dụng chữ Nôm……… ……… …… 142
3.7.3.1 Chuyển dụng chữ Nôm làm chữ Nôm mới……… ……… …….142
3.7.3.2 Chuyển dụng chữ Nôm làm thành tố tạo chữ…… ……… …….144
3.7.4 Hiện tượng một dạng chữ có khi là chữ Nôm mượn Hán, có khi lại là chữ Nôm tự tạo ……… ……… 145
3.7.5 Hiện tượng viết nhầm, khắc nhầm……… ……… 146
3.7.6 Hiện tượng mượn dùng cùng một chữ Hán làm thành tố biểu ý trong các từ láy song tiết.……… ……… 147
3.7.7 Hiện tượng cùng một chữ Hán đảm nhiệm chức năng khác nhau… 148
3.8 Tiểu kết Chương 3……… ……… 148
Chương 4: NGHIÊN CỨU CHỮ NÔM TỰ TẠO TRONG VĂN BẢN GIẢI ÂM TRUYỀN KỲ MẠN LỤC TỪ GÓC NHÌN CẤU TRÚC HÌNH THỂ……… ……… 150
4.1 Số liệu về chữ Nôm tự tạo xét theo cấu trúc hình thể của chúng…… 150
4.1.1 Phân loại chữ Nôm tự tạo theo cấu trúc hình thể……… ……… 150
4.1.2 Thống kê tỷ lệ của các loại chữ……… ……… 152
4.2 Chữ có cấu trúc trái phải ……… ……… 153
4.2.1 Cấu trúc trái phải được thể hiện trong chữ hội âm…… ……… 154
4.2.2 Cấu trúc trái phải được thể hiện trong chữ hội ý……… ……… 155
4.2.3 Cấu trúc trái phải được thể hiện trong chữ hình thanh… ……… 156
4.3 Chữ có cấu trúc trên dưới……… ……… 160
4.3.1 Cấu trúc trên dưới được thể hiện trong chữ hội âm… ……… 160
4.3.2 Cấu trúc trên dưới được thể hiện trong chữ hội ý…… ……… 161
4.3.3 Cấu trúc trên dưới được thể hiện trong chữ hình thanh ……… 161
Trang 64.4 Chữ có cấu trúc bao dưới……… ……… 164
4.4.1 Cấu trúc bao dưới được thể hiện trong chữ hội âm… ……… 165
4.4.2 Cấu trúc bao dưới được thể hiện trong chữ hội ý……… ……… 166
4.4.3 Cấu trúc bao dưới được thể hiện trong chữ hình thanh……… ……… 166
4.5 Chữ có cấu trúc bao trên……… ……… 168
4.6 Chữ có cấu trúc bọc trên……… ……… 169
4.7 Chữ có cấu trúc đơn thể……… ……… 169
4.8 Vị trí của bộ thủ……… ……… 170
4.9 Hiện tượng viết tắt……… ……… 172
4.9.1 Viết tắt cả chữ……… ……… 174
4.9.2 Viết tắt các thành tố tạo chữ……… ……… 174
4.9.2.1 Viết tắt thành tố biểu âm……… ……… 174
4.9.2.2 Viết tắt thành tố biểu ý……… ……… 177
4.9.2.3 Viết tắt cả thành tố biểu âm lẫn thành tố biểu ý… ……… 177
4.10 Hiện tượng biến thể……… ……… 178
4.10.1 Biến thể do chuyển dịch vị trí các thành tố mà tạo ra… ……… 179
4.10.2 Biến thể do viết tắt mà tạo ra……… ……… 182
4.11 Tiểu kết Chương 4……… ……… 183
* KẾT LUẬN……… ……… 185
* DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN……… ……… 193
* TÀI LIỆU THAM KHẢO……… ……… 194
* PHỤ LỤC - Phụ lục 1: Chữ Nôm tự tạo trong bản giải âm TKML ……… 201
-Phụ lục 2: Tình hình sử dụng bộ thủ ở chữ Nôm tự tạo trong bản giải âm TKML……… ……… 249
- Phụ lục 3: Tình hình chữ Nôm dị thể trong bản giải âm TKML 253
Trang 7- Phụ lục 4: Tình hình chữ Nôm khác hình đồng âm khác nghĩa trong bản giải âm
TKML……… ……… 256
-Phụ lục 5: Tình hình dùng một dạng chữ ghi nhiều âm trong bản giải âm
TKML ……… ……… 260
- Phụ lục 6: Tình hình chuyển dụng chữ Nôm trong bản giải âm TKML 265
- Phụ lục 7: Tình hình viết tắt trong bản giải âm TKML 266
- Phụ lục 8: Tình hình biến thể trong bản giải âm TKML 270
Trang 8TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tiếng Việt
Xã hội, Hà Nội
Khoa học Xã hội, Hà Nội
Minh, TP HCM
một tác phẩm văn xuôi Nôm thế kỷ XVII”, Thông báo Hán Nôm học, tr 38-54
tăng bổ giải âm tập chú’ hiện còn ở thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm”, Tạp chí Hán Nôm (1), tr.47-51
biên truyền kỳ mạn lục tăng bổ giải âm tập chú”, Tạp chí Hán Nôm (3),
tr.17-21
kỳ mạn lục”, Tạp chí Hán Nôm (2), tr.48-52
vấn đề dịch Nôm, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội
XVI, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội
chuyên nghiệp, Hà Nội
Hà Nội
Trang 913 Nguyễn Tài Cẩn (2000) (tái bản có sửa chữa và bổ sung), Nguồn gốc và quá
trình hình thành cách đọc Hán Việt, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nôi, Hà Nội
Trường Tân Thanh, Nxb Giáo dục, Hà Nội
độ câu (qua bốn bản giải âm Kinh Thi), Luận văn thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà
Nội, Hà Nội
Hà Nội, Hà Nội
Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
và Mojikyo”, Nghiên cứu chữ Nôm, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 21-25
Hà Nội
Giáo dục, Hà Nội
“Khoa học Xã hội” (5-6), Paris, tr.1-62 & tr.5-38
hội, Hà Nội
người con gái Nam Xương”, Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống (6), tr 13-14
người con gái Nam Xương”, Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống (1), tr 14-15
Trang 1027 Nguyễn Quang Hồng (1998), “Bộ thủ không trực tiếp mang nghĩa trong chữ
Nôm”, Thông báo Hán Nôm học, Hà Nội
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
chí Hán Nôm (1), tr 48-59
ngữ văn Nôm trong bản giải âm Truyền kì mạn lục”, Tạp chí Ngôn ngữ (8), tr
1-12
Nôm”, Nghiên cứu chữ Nôm ( Kỷ yếu Hội nghị Quốc tế về chữ Nôm ), Hà Nội,
Nxb Khoa học Xã hội, tr 30-45
Nôm (1), tr.21-27
Tạp chí Hán Nôm (3), tr.33-38
phẩm Nôm”, Tạp chí Hán Nôm (6), tr.5-20
Nội
Hà Nội
Hán Nôm (1), tr 3-16
điển học và Bách khoa thư (5), tr 9-15
Trang 1140 John Balaban (2006), “Hội bảo tồn di sản chữ Nôm”, Nghiên cứu chữ Nôm (Kỷ
yếu Hội nghị Quốc tế về chữ Nôm ), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 13-16
mạn lục: lịch sử sáng tác, xuất bản và sự nghiên cứu tập truyện theo cách nhìn
văn học so sánh”, Kỷ yếu 90 năm nghiên cứu về văn hóa và lịch sử Việt Nam,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
Nôm Hoa Kỳ & Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng
Nxb Văn Nghệ TP Hồ Chí Minh, Trung tâm nghiên cứu Quốc Học, TP HCM
pháp hình thể”, Tạp chí Hán Nôm (1), tr.7-13
Lục, Nxb Khoa học Xã Hội, Hà Nội
Hán Nôm (2), tr 45-48
mạn lục Nxb Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh
Tạp chí Hán Nôm (2), tr.40-46
học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
báo phụ mẫu ân trọng kinh, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
Nôm thế kỷ XX”, Nhìn lại Hán Nôm học Việt Nam thế kỷ XX, Hà Nội, Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 352-372
Trang 1253 Hoàng Thị Ngọ (Khảo cứu, phiên âm, chú giải) (2009), Thiền Tông bản hạnh,
Nxb Văn học, Hà Nội
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
Hà Nội
Hán Nôm (1), tr 38-44
tạo” Tạp chí Hán Nôm (3), tr 45-53
Quốc tế về chữ Nôm), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
Tài liệu Hán Nôm
62 佛說大報父母恩重經, Bản photocopy từ bản ở Paris, ký hiệu PD.2350, Thư viện Hiệp hội Á Châu
63 里巷歌謠, VNv.303 Thư viện Viện Hán Nôm.
64 國風詩集合採, VNv 148, Thư viện Viện Hán Nôm
65 國音詩集, Nv 5, Thư viện Viện Hán Nôm
66 詩經解音, HN 527/ 528, Thư viện Viện Văn học
67 新編傳奇漫錄增補解音集注, HN 257/ 258, Thư viện Viện Văn học
Tài liệu tiếng Trung
68 陳夢家(2006)，《中國文字學》（再版），中华书局，北京。
69 陳慶浩(1986)，《越南漢文小說重刪》，遠東學院，台北。
70 《辞海》(1987)，上海辞书出版社，上海。
71 《辞源》(1983)，商务印书馆，北京。
Trang 1372 花玉山(2005)，《汉越音与字喃研究》，南京师范大学博士学位论文，南京。
73 黄德宽，陈秉新(2006a)，《汉语文字学史》（增订本），安徽教育出版社，安徽。
74 黄德宽(2006b)，《汉字理论丛稿》，商务印书馆，北京。
75 侯寒江，麦伟良（主编）(1994)，《汉越词典》，商务印书馆，北京。
76 《康熙字典》，http://tool.httpcn.com/kangxi/
77 雷航（主编）(1998)，《现代越汉词典》，外语教学与研究出版社，北京。
78 李乐毅(1980)，《关于越南的“喃字”》，载《语文现代化》1980 年第 4 期，第 242-249 页。
79 林明华(1984)，《越南文字浅谈》，载《中国东南亚研究会通讯》1984 年第 1 期，
第 10-14 页。
80 林明华(1989)，《喃字界说》，载《现代外语》1989 年第 2 期，第 63-66 页。
81 林明华(1991)，《喃字演变规律及“消亡”原因管见》，载《东南亚研究》1991
年第 1 期，第 89-96 页。
82 吕思勉(2009)，《文字學四種》（再版），上海古籍出版社，上海。
83 罗长山(1990)，《试论字喃的演变规律及其消亡的社会原因》，载《东南亚纵横》
1990 年 3 月，第 21-27 页。
84 马克承(1998)，《越南的喃字》，载张殿英等编《东方研究百年校庆论文集一九 九八》，蓝天出版社，第 540-551 页。
85 聂槟(2003)，《试析喃字的民族性》，载《对外经济贸易大学学报》增刊, 2003
年 6 月, 第 87-90 页。
86 聂槟(2008)，《喃字研究状况》，载《北大亚太研究》第 8 期，2008 年 3 月，第 276-290 页。
87 潘玉坤(2007)，《汉字的性质》，大象出版社，河南。
88 祁广谋(2003)，《越南喃字的发展演变及其文化阐释》，载《解放军外国语学院 报》2003 年 1 月，第 103-107 页。
89 裘锡圭(2010)，《文字学概要》（再版），商务印书馆，北京。
90 沙宗元(2008)，《文字学术语规范研究》，安徽大学出版社，安徽。
Trang 1491 谭志词(1998)，《汉语汉字对越南语音文字影响至深的原因初探》，载《东南亚》
1998 年第 2 期，第 47-50 页。
92 谭志词(2000)，《论汉字对字喃的影响》，载《中国东南亚研究会通讯》2000 年
第 2 期，第 11-17 页。
93 唐兰(2005)，《中国文字学》（再版），上海古籍出版社，上海。
94 张桂光(2005)，《汉字学简论》，广东高等教育出版社，广州。
95 周有光(1957), 《文字演进的一般规律》, 《中国语文》, 1957 年第 7 期。
96 周有光(1998)，《比较文字学初探》，语文出版社，北京。
97 周有光(2003)，《世界文字发展史》（再版），上海教育出版社，上海。
98 周有光(2004)，《周有光语言学论文集》，商务印书馆，北京。
99 周祖谟(2001)，《周祖谟语言学论文集》，商务印书馆，北京。
研究院中國文哲研究所編印，台湾。
學報》第十四期，第 201-242 页。
1982 年第 4 期，第 25-30 页。
108 许慎，《说文解字》，http://tool.httpcn.com/shuowen/
Tài liệu tiếng Nhật
東京。