Thể loại trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam

Thể loại trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam Diệu Thị Lan Hương Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS Chuyên ngành: Lý luận Văn học; Mã số 62 22 32 01 Người hướng

Thể loại trường ca trong văn học hiện đại Việt

Nam Diệu Thị Lan Hương

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS Chuyên ngành: Lý luận Văn học; Mã số 62 22 32 01

Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành

Năm bảo vệ: 2011

Abstract Chương 1: Các vấn đề lí thuyết về trường ca Chương 2: Trường ca trong

lịch sử văn học Việt Nam Chương 3: Nội dung biểu hiện trong trường ca hiện đại Việt Nam Chương 4: Một số vấn đề về phương thức thể hiện trong trường ca hiện

đại Việt Nam

Keywords Trường ca; Văn học Việt Nam; Nghiên cứu văn học

Content

MỤC LỤC 1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Nhiệm vụ của đề tài 9

4 Phạm vi nghiên cứu: 9

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Đóng góp của luận án 12

7 Cấu trúc của luận án: 13

Chương 1: CÁC VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ TRƯỜNG CA 14

1.1 Khái niệm trường ca 14

1.2 Cơ sở xã hội của trường ca 20

1.2.1 Ý kiến của Hegel về "Trạng thái của thế giới sử thi" 20

1.2.2 Âm vang của những thời đại anh hùng trong lịch sử Việt Nam 24

1.3 Sự tồn tại của trường ca trong lịch sử 26

1.4 Trường ca hiện đại 36

1.4.1 Sự thống nhất giữa trường ca hiện đại với trường ca sử thi cổ điển 37

1.4.2 Những đặc điểm mới 42

1.4.3 Trường ca với tư cách là Đại tự sự 45

Chương 2: TRƯỜNG CA TRONG LỊCH SỬ VĂN HỌC VIỆT NAM 54

2.1 Trước 1945 – những tiền đề và sự hình thành thể loại 54

2.1.1 Trạng thái chống chiến tranh liên miên - tiền đề đầu tiên cho sự ra đời trường ca 54

2.1.2 Thơ trường thiên - tiền đề của tư duy về hình thức 58

2.2 Sau 1945 – thời kì vận động và phát triển của trường ca 63

2.2.1 Định hướng của nền văn học cách mạng và ý nghĩa lịch sử của trường ca 63 2.2.2 Trường ca trong hệ thống thể loại 69

2.2.3 Sự phát triển của trường ca từ 1945 đến nay 74

2.2.3.1 Từ 1945 đến 1965: ngợi ca cách mạng tháng Tám và công cuộc xây dựng Chủ nghĩa xã hội 77

2.2.3.2 Từ 1965 đến 2000: khuynh hướng sử thi và trữ tình suy tưởng song song tồn tại ……… 81

2.2.3.3 Từ 2000 đến nay: trường ca đang dần xóa bỏ “khoảng cách sử thi” với đời sống ……… 84

2.2.2.4 Các tác phẩm mang hơi hướng hậu hiện đại: Trường ca hay là phản trường

ca? 88

Chương 3: NỘI DUNG BIỂU HIỆN TRONG TRƯỜNG CA HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 100

3.1 Sự qui định cách nhìn hiện thực trong trường ca 100

3.2 Chiến tranh và người lính 103

3.2.1 Người lính khi đối diện với chiến tranh và cái chết 103

3.2.2 Lý tưởng cách mạng và hành trình đi tới chiến thắng 111

3.2.3 Khát vọng hạnh phúc 115

3.3 Đất nước và số phận con người 120

3.3.1 Đất nước oai hùng và đất nước gian lao 120

3.3.2 Số phận con người trong tương quan với hoàn cảnh, thời gian và không gian tồn tại 127

3.3.3 Suy ngẫm về thân phận làm người trong trường ca siêu thực 140

Chương 4: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG TRƯỜNG CA HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 146

4.1 Cấu trúc cốt truyện và nhân vật 146

4.1.1 Cấu trúc cốt truyện 146

4.1.2 Cấu trúc nhìn từ góc độ hệ thống nhân vật 156

4.2 Hình thức tổ chức văn bản trường ca 162

4.2.1 Tổ chức đoạn thơ, câu thơ trong trường ca 162

4.2.2 Ngẫu hứng và Vĩ thanh trong trường ca 173

4.3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật 177

4.3.1 Ngôn ngữ trường ca 177

4.3.2 Giọng điệu trường ca 187

KẾT LUẬN 194

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 200

TÀI LIỆU THAM KHẢO 201

PHỤ LỤC 215

Phụ lục 1: Bảng phân chia trường ca chuẩn mực/ phi chuẩn mực (theo tên các tác phẩm có xuất hiện trong luận án) 215

Phụ lục 2: Bảng so sánh các thể loại tương tự 217

Phụ lục 3: Bảng thống kê số dòng, số phần của trường ca 219

Phụ lục 4: Bảng mô tả kết cấu vĩ thanh của một số trường ca 220

References

TÀI LIỆU THAM KHẢO TÀI LIỆU THAM KHẢO TIẾNG VIỆT

1 G.L Abramôvits (1956) Văn học dẫn luận NXB Sư phạm, Hà Nội

2 Vũ Tuấn Anh (2001) Văn học Việt Nam hiện đại, nhận thức và thẩm định, NXB

Khoa học Xã hội

3 R Appigmanesi – C Gattat (2006) Nhập môn Chủ nghĩa Hậu hiện đại Trần

Tiễn Cao Đăng dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính NXB Trẻ, Hà Nội

4 Lại Nguyên Ân (1980) Vấn đề sử thi của văn học hiện đại (qua một số ý kiến

của giới nghiên cứu Liên Xô) Tạp chí Văn học, số 1, 1980

5 Lại Nguyên Ân (1981) Bàn góp về trường ca TC Văn nghệ Quân đội, số 1

6 Lại Nguyên Ân(1975) Mấy suy nghĩ về thể loại trường ca Tạp chí Văn học, số 4

7 Lại Nguyên Ân (1984) Văn học và phê bình NXB Tác phẩm mới, Hà Nội

8 Mai Bá Ấn (2008) Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh

Thảo Luận án TS khoa học Ngữ văn Thư viện trường ĐH KHXH & NV

9 Mai Bá Ấn (2008) Trường ca Thu Bồn, thể loại và cấu trúc Tạp chí nghiên cứu văn học, số 2

10 Đào Thị Bình (2008) Thể trường ca trong văn học Việt Nam từ 1945 đến đầu

thế kỉ XXI Luận án tiến sĩ khoa học Ngữ văn, Thư viện Quốc gia Hà Nội

11 M.Bakhtin (1992) Lý luận và thi pháp tiểu thuyết Trường viết văn Nguyễn Du

XB, Hà Nội

12 Lê Huy Bắc (2008) Cốt truyện trong tự sự Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 7

13 Thu Bồn (1980) Trường ca, một kiến trúc tổng hợp của thơ ca TC Văn nghệ

Quân đội, số 11

14 IU.B Borep (1974) Những phạm trù Mỹ học cơ bản Trường Đại học tổng hợp,

Hà Nội

15 X.V Bưcôp (1975) Những truyện vừa NXB Văn học nghệ thuật, Matxcơva

16 Phạm Ngọc Cảnh (1980) Trường ca và người viết trường ca TC Văn nghệ

Quân đội Số 11

17 Antoine Compagnon (2006), Bản mệnh của lí thuyết, Lê Hồng Sâm, Đặng Anh

Đào dịch NXB Đại học Sư phạm

18 Ralph Cohen (2007) Hướng mở cho nghiên cứu thể loại (Trần Hải Yến dịch từ

bản tiếng Anh New literary History, số 2+3/2003) Tạp chí Nghiên cứu văn học

số 8, trang 73, 2007

19 Nguyễn Văn Dân (2008) Trường ca với tư cách là một thể loại mới Tạp chí

Sông Hương, số 230, tháng 4/2008

20 Nguyễn Đăng Điệp (2006) Thơ Việt Nam sau 1975 – từ cái nhìn toàn cảnh Tạp

chí Nghiên cứu văn học, số 11/ 2006

21 Hoàng Điệp (2008) Hữu Thỉnh với thể loại trường ca Tạp chí Nghiên cứu văn

học, số 3

22 Xuân Diệu (1987) Mấy cảm nghĩ về Maiakôpxki và bản trường ca V.I Lênin

Tạp chí Văn học, số 10

23 Hồng Diệu (1981) Thêm vài ý nghĩ TC Văn nghệ Quân đội, số 1

24 Phạm Tiến Duật (1980) Nhân bàn về trường ca, đôi điều nghĩ về hình thức TC

Văn nghệ Quân đội, số 12

25 Trịnh Bá Đĩnh (2002) Chủ nghĩa cấu trúc và văn học NXB Văn học, Hà Nội

26 Trương Đăng Dung (2004) Tác phẩm văn học như là quá trình NXB Khoa học

xã hội, Hà Nội

27 Y Điêng, Ngọc Anh sưu tầm (1963) Trường ca Tây Nguyên NXb Văn học, Hà

Nội

28 Hà Minh Đức(1998) Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại NXB

Giáo dục

29 Hà Minh Đức (cb) (2001) Những vấn đề lí luận và lịch sử văn học NXB Khoa

học Xã hội, Hà Nội

30 Hà Minh Đức (cb) (1998) Lý luận văn học NXB Giáo dục, H

31 Cynthia Freeland (2009) Thế mà là nghệ thuật ư? – Như Huy dịch NXB Tri

thức, Hà Nội

32 I.W Goethe (1977) Faust NXB Văn học

33 N.A Gulaiep (1982) Lý luận văn học NXB Đại học và Trung học chuyên

nghiệp

34 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (cb) (1997) Từ điển thuật ngữ văn

học NXb Đại học Quốc gia Hà Nội

35 Lê Bá Hán (cb) (1974) Thuật ngữ nghiên cứu văn học (sơ thảo) Đại học Sư

phạm Vinh

36 Trần Mạnh Hảo (1980) Vài ý nghĩ nhỏ TC Văn nghệ Quân đội, số 11

37 Hegel (1999) Mỹ học (Phan Ngọc dịch) NXB Văn học, Hà Nội

38 Đỗ Minh Hợp (2006) Diện mạo triết học phương Tây hiện đại NXB Hà Nội

39 Phan Thu Hiền (1997) Sử thi Mahabharata từ cái nhìn thể loại Tạp chí Văn

học, số 9

40 Hoàng Ngọc Hiến (1967) Trường ca Tốt lắm, trường ca tháng Mười Tạp chí

Văn học, số 11

41 Hoàng Ngọc Hiến (1999) Năm bài giảng về thể loại NXB Giáo dục, Hà Nội

42 Hoàng Ngọc Hiến (1984) Về đặc trưng của trường ca Tạp chí Văn học, số 3

43 Hoàng Ngọc Hiến (1985) Văn học Xô Viết những năm gần đây NXB Đà Nẵng

44 Hoàng Ngọc Hiến (2003) Maiakovski, một sự ám ảnh, một ám ảnh lớn Tạp chí

Văn học nước ngoài, số 6

45 Hoàng Mạnh Hùng (2008) Về sử thi và tiểu thuyết sử thi hiện đại Việt Nam

Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 6

46 Mai Hương (1980) Đọc “Đường tới thành phố” Tạp chí Văn học, số 3

47 Ngọc Thiên Hoa (Mỹ, 2008) Bản trường ca khai mở một hướng đi (Phê bình tập

"Ngày đang mở sáng" của Trần Anh Thái) Tạp chí Văn học số 2

48 Francois Jullien (2003) Bàn về cái Nhạt (Trương Thị An Na dịch) Nhà xuất

bản Đà Nẵng

49 Ngô Kha (2005) Ngụ ngôn của một thế hệ NXB Thuận Hóa

50 Đỗ Văn Khang (1982) Từ ý kiến về trường ca sử thi của Hêghen đến trường ca

hiện đại ở ta Tạp chí Văn học, số 6

51 Nguyễn Xuân Kính (2006) Quá trình sưu tầm và nhận thức lý luận đối với sử

thi ở Việt Nam Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 1

52 Nguyễn Văn Khoả (2002) Anh hùng ca Hômerơ NXB Văn học

53 Lacôn (1963) “Ôđixê” tiếng hát ngợi ca cuộc sống Tạp chí Nghiên cứu văn

học, số 5

54 Lacôn (1962) “Iliat”, bài ca hùng tráng, bài ca nhân đạo của người Hy Lạp cổ

Nghiên cứu văn học, số 9

55 Chu Lai (1999) Ăn mày dĩ vãng NXB Văn học, Hà Nội

56 Nguyễn Viết Lãm (1965) Bài ca chim Chơ rao, một bản trường ca hay Tạp chí

Văn học, số 5

57 Phạm Gia Lâm (1995) Tiểu thuyết chiến tranh Nga Xô - Viết hiện đại: những

vấn đề thi pháp của thể loại Tạp chí Văn học, số 11

58 Mã Giang Lân (2001) Tiến trình thơ Việt Nam hiện đại NXB Giáo dục, Hà

Nội

59 Mã Giang Lân (1982) Trường ca, vấn đề thể loại Tạp chí Văn học, số 6

60 Mã Giang Lân (1988) Thử phân định ranh giới giữa trường ca và thơ dài Tạp

chí Văn học, số 5, 6

61 Mã Giang Lân (2000) Tìm hiểu thơ NXB Văn hóa – thông tin, Hà Nội

62 Nguyễn Văn Long (2002) Văn học Việt Nam trong thời đại mới NXB Giáo

dục

63 K Mark (1971) Góp phần phê phán chính trị, kinh tế học NXB Sự thật, Hà

Nội

64 Thiếu Mai (1980) Thanh Thảo, thơ và trường ca Tạp chí Văn học, số 2

65 Thiếu Mai (1980) Hữu Thỉnh trên “Đường tới thành phố” TC Văn nghệ Quân

đội, số 3

66 Nguyễn Đăng Mạnh, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn (1996) Một thời đại

mới trong văn học NXB Văn học

67 Nam Mộc (2002) Về lí luận - phê bình văn học NXb Khoa học Xã hội, Hà Nội

68 E.M Meletinsky (2004) Thi pháp của huyền thoại (Trần Nho Thìn, Song Mộc

dịch) Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

69 Lữ Huy Nguyên (2000) Ấn tượng văn chương NXB Văn hoá thông tin, Hà

Nội

70 N.I Nikulin (2007) Lịch sử văn học Việt Nam (Trung tâm nghiên cứu Quốc học

tổ chức dịch) NXB Văn học, Hà Nội

71 Vũ Đức Phúc (1982) Chung quanh vấn đề trường ca Tạp chí Văn học, số 6

72 Vũ Đức Phúc (2001) Bàn về văn học NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

73 Vũ Quần Phương (1981) Trường ca sư đoàn (giới thiệu) TC Văn nghệ Quân

đội, số 6

74 Pôxpêlôp (1998) Dẫn luận nghiên cứu văn học NXb Giáo dục, Hà Nội

75 Lê Huy Quang (1994) Hồi ức tuổi hai mươi NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội

76 Phan Quang (2008) Sử thi – huyền thoại Đông Tây NXB Văn học

77 Từ Sơn (1981) Về khái niệm “Trường ca” TC Văn nghệ Quân đội, số 1

78 Trần Đình Sử (1995) Những thế giới nghệ thuật thơ NXB Giáo dục, Hà Nội

79 Trần Đình Sử (2003) Lý luận và phê bình văn học – tái bản lần thứ 1 NXB

Giáo dục, Hà Nội

80 Trần Đình Sử (2007) Thi pháp truyện Kiều – tái bản lần thứ 2 NXB Giáo dục,

Hà Nội

81 Trần Đình Sử (2009) Tản mạn về trường ca Tạp chí Văn nghệ quân đội –

24/07/09

82 Trần Đình Sử chủ biên(2004) Tự sự học – một số vấn đề lí luận và lịch sử Trong đó có bài Bút kí về tự sự học (Phương Lựu), Nhà xuất bản Đại học Sư

phạm, Hà Nội

83 Vũ Văn Sỹ (1990) Văn học sử thi, điểm nhìn từ hôm nay Tạp chí Văn học, số

6

84 Vũ Văn Sỹ (1995) Thơ 1975 - 1995 - Biến đổi của thể loại Tạp chí Văn học, số

4

85 Nguyễn Trọng Tạo (1998) Văn chương cảm và luận NXB Văn hoá thông tin,

Hà Nội

86 Nguyễn Trọng Tạo (1980) Trường ca - cảm hứng, bản lĩnh, sức vóc của người

viết TC Văn nghệ Quân đội, số 11

87 Đặng Tiến (2009) Thơ – thi pháp và chân dung Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội

88 Hoài Thanh (1981) Thơ và chuyện trong truyện thơ TC Văn nghệ Quân đội, số

2

89 Hoài Thanh Một cây bút trẻ nhiều triển vọng, in lại trong tập Lưu Quang Vũ –

tài năng và lao động nghệ thuật (2001), Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội

90 Nguyễn Bá Thành (1995) Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam NXB

Văn học

91 Thanh Thảo (2004) Mãi mãi là bí mật NXB Lao động

92 Hữu Thỉnh (1980) Vài suy nghĩ TC Văn nghệ Quân đội, số 12

93 Phạm Huy Thông (1983) Trường ca Tạp chí Văn học, số 1

94 Trúc Thông (1999) Đi về cội nguồn một trường ca Văn nghệ, số 46,

13-11-1999

95 Lưu Khánh Thơ (1989) Anh Ngọc với trường ca TC Văn nghệ Quân đội, số 9

96 Lý Hoài Thu (2009) Trần Anh Thái một cái tôi trường ca mang đầy thương

tích Tạp chí Văn học nghệ thuật Hà Nội

97 Thuý Toàn (1986) Tôi say mê kiệt tác văn học Nga cổ “Khúc ca về cuộc hành

binh I- go” Tạp chí Văn học, số 4

98 Vương Trọng (1980) Về mấy đặc điểm của trường ca TC Văn nghệ Quân đội,

số 11

99 Võ Văn Trực (1980) Điểm tựa của tâm hồn TC Văn nghệ Quân đội, số 12

100 Trần Ngọc Vương (1981) Về thể loại trường ca và tính chất của nó TC Văn

nghệ Quân đội, số 2

101 A.Xâytlin (1967) Lao động nhà văn, tập 1 NXB Văn học, Hà Nội

102 Nhiều tác giả Toạ đàm về trường ca “Trầm tích” của Hoàng Trần Cương Văn

nghệ số 42, 19-10-2002

103 Nhiều tác giả (2003) Văn học hậu hiện đại thế giới – những vấn đề lí thuyết

NXB Hội nhà văn, Hà Nội

104 Nhiều tác giả (2003) Từ điển văn học (bộ mới) NXB Thế giới

105 Nhiều tác giả (1997) Việt Nam nửa thế kỉ văn học NXB Hội nhà văn, Hà Nội

106 Nhiều tác giả (1998) Văn học Phương Tây NXb Giáo dục, Hà Nội

TÀI LIỆU MẠNG:

107 Đào Tuấn Ảnh Những yếu tố hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam qua

so sánh với văn xuôi Nga

http://vienvanhoc.org.vn/reader/?id=135&menu=108

108 Lại Nguyên Ân (2009) Đôi dòng ghi sau tác phẩm Đi! Đây Việt Bắc:

hùng ca- Lụa của Trần Dần

www.viet-studies.info/LNAn_DiDayVietBac.htm

109 Lại Nguyên Ân Trả lời 10 câu hỏi về thể tài trường ca www.viet-studies.info/LaiNguyenAn_TruongCa.htm

110 Hoàng Cầm Tôi đánh giá rất cao Trầm tích (tọa đàm về trường ca

Trầm tích tại tuần báo Văn nghệ số 42, ngày 19/12/2002)

http://hoangtrancuong.vnweblogs.com/category/2697/4873

111 Nhật Chiêu Thiền và hậu hiện đại

//www.giacngo.vn/phathoc/thientong/2008/06/08/76C65A/

112 Đoàn Ánh Dương (2009) Trần Anh Thái với thi pháp của lửa (Tham luận tại Tọa đàm Trường ca Trần Anh Thái tổ chức tại Viện Văn học,

ngày 04/06) evan.vnexpress.net

113 Ngân Hà thực hiện Đời sống đô thị đang giết chết những cảm xúc trong

sáng (về Nguyễn Quang Thiều) http://www.baomoi.com

114 http://www.sgtt.com.vn/detail99.aspx?ColumnId=99&newsid=62858&fl d=HTMG/2010/0204/62858

115 Thoại Hà thực hiện Lê Minh Quốc cả đời chạy theo thơ

http://vietbao.vn/Van-hoa/Le-Minh-Quoc-ca-doi-chay-theo-tho/10979356/181/

116 Ngọc Thiên Hoa Trần Anh Thái – khúc huyền ca – khắc khoải

Ngocthienhoa.net

117 Nguyễn Quang Hồng Khái lược về văn học chữ Nôm ở Việt Nam

http://www.ivce.org/magazinedetail.php?magazinedetailid=MD0000027 2

118 Inrasara Trần Anh Thái – kẻ đánh thức con đường Tham luận tại Hội thảo về trường ca Ngày đang mở sáng của Trần Anh Thái, tại Khoa sáng