Vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học bài thơ "Vội Vàng" của Xuân Diệu Trần Thị Trang Nhung Trư
Trang 1Vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học bài thơ
"Vội Vàng" của Xuân Diệu
Trần Thị Trang Nhung Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học
Mã số 60 14 10 Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Thanh Hùng
Năm bảo vệ: 2010
Abstract Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa
hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông Cách thức vận dụng câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực, sáng tạo để chiếm lĩnh giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của bài thơ "Vội vàng" Thiết kế thể nghiệm dạy học bài thơ "Vôi vàng" theo hướng vận dụng câu hỏi tích cực
hóa hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương
Keywords Ngữ văn; Xuân Diệu; Phương pháp dạy học; Phổ thông trung học
Content
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1.Tình hình sử dụng câu hỏi trong giờ dạy văn hiện nay
Câu hỏi có vai trò quan trọng trong tiến trình dạy học của giáo viên nhưng thực tế hiệu quả của việc sử dụng các câu hỏi này còn nhiều hạn chế Bằng kinh nghiệm nghề nghiệp và hiểu biết khoa học về câu hỏi trong dạy học Ngữ văn, một số giáo sư đều có chung một nhận định rằng có câu hỏi tốt, biết nêu câu hỏi đúng lúc, biết xây dựng câu hỏi một cách hệ thống là điểm yếu của sách giáo khoa Ngữ văn và đại đa số giáo viên từ trước đến nay Khi đánh giá
lại sách giáo khoa do mình biên soạn, giáo sư Lê Trí Viễn cũng đã tâm sự „„Kinh nghiệm của
Trang 2tôi, khiến cho tôi có chỗ chưa hài lòng về hệ thống câu hỏi hướng dẫn sách giáo khoa”
[23,tr.41] Phó giáo sư Đỗ Bình Trị, chủ tịch Hội đồng bộ môn Ngữ văn của Bộ giáo dục và
đào tạo (2000 - 2005) nói về chất lượng sư phạm của sách giáo khoa cho biết: „„Đáng lưu ý
hơn cả là vấn đề hệ thống thao tác, tiếp cận tác phẩm và hệ thống câu hỏi, bài tập các câu hỏi hầu hết đều là những câu hỏi tái hiện, tức là sơ đẳng nhất trong bảy cấp độ câu hỏi dành cho học sinh” [23,tr.42] Trong bài đăng trên báo Văn nghệ ngày 12-2-1998, đề cập đến vấn
đề cấp thiết của việc dạy học môn Ngữ văn, GS TS Trần Đình Sử cũng không quên nhấn
mạnh: „„Hiện nay nội dung cách đọc cũng đã được chú ý qua một số câu hỏi gợi ý hướng dẫn
học bài, nhưng chưa thành hệ thống, chưa có câu hỏi kiểm tra sự hiểu biết của học sinh”[23,tr.42] PGS TS Nguyễn Viết Chữ đã khẳng định : „„Một thông số có thể tin cậy được là 70% số câu hỏi hướng dẫn chung chung, đại khái đôi khi còn quá dài, quá khó, là kết quả của cách dạy miêu tả, tái hiện, nội dung thường qua khó, quá lớn hoặc quá dễ, quá đơn giản Thậm chí có những câu hỏi như một đề tập làm văn thực sự, phải làm hàng nửa ngày cũng không thoả mãn Nội dung của phần lớn câu hỏi này nghiêng về phía khai thác nội dung
ý nghĩa văn học, đưa nội dung phản ánh thành mục tiêu số một của văn học”[11,tr.38]
Nội dung của phần lớn các câu hỏi nghiêng về khai thác nội dung ý nghĩa văn học, đưa nội dung phản ánh thành mục tiêu số một của giờ học khiến học sinh cảm thấy mệt mỏi, tiết học vừa căng thẳng vừa đơn điệu Có nhiều giờ dạy câu hỏi được giáo viên sử dụng đã làm cho bài học trở nên nhạt nhẽo, lãng phí thời gian, dấu ấn mờ nhạt trong trí não học sinh Ví dụ: câu hỏi không dựa trên nền kiến thức cũ, làm học sinh lúng túng và thường phản ứng bằng cách đoán mò Câu hỏi không định hướng làm học sinh khó xác định hoặc xác định sai yêu cầu Dạng câu hỏi này thực tế dẫn tới người giải quyết vấn đề lại chính là giáo viên Câu hỏi quá đơn giản, không có giá trị phát huy trí lực của học sinh Giờ học đưa ra quá nhiều câu hỏi làm cho bài giảng nát vụn, mất tính hệ thống, kiến thức cốt lõi ít được nghiên cứu, phân tích, chưa kích thích được học sinh làm việc một cách thực sự để tự mình chiếm lĩnh tác phẩm
Nội dung câu hỏi, hình thức câu hỏi, diễn đạt trình bày câu hỏi bằng văn bản ( viết, nói)
và mô hình cấu trúc câu hỏi đã phong phú và đa dạng vô cùng nhưng vấn đề quan trọng hơn rất nhiều vẫn là làm sao sắp xếp xây dựng câu hỏi cho thành hệ thống chặt chẽ, hợp lí nhằm tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương của học sinh để đạt đến những yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, thái độ của bài học
1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
Những thay đổi không ngừng của xã hội theo xu thế toàn cầu hoá và sự phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin là những thách thức lớn cho giáo dục trong việc phát triển
Trang 3nguồn nhân lực có tri thức cao, thông minh và sáng tạo Đổi mới qui trình, chương trình đào tạo và phương pháp dạy học đang là những vấn đề thời sự của tất cả hệ thống giáo dục Rất nhiều phương pháp và kỹ thuật dạy học mới được thử nghiệm và chuyển giao nhằm xây dựng một xã hội học tập, hình thành năng lực tự học, học thường xuyên, học suốt đời, theo phương
châm “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình ”
(Unesco,1998)
Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong nghị quyết của Đảng, được thể chế hoá trong luật giáo dục, được cụ thể hoá trong các chỉ thị của bộ Giáo dục
và Đào tạo
Nghị quyết số 02- NQ/HNTƯ (khoá VIII) của Đảng về Định hướng chiến lược phát triển giáo dục đào tạo trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá và nhiệm vụ đến năm 2000 đã
cho thấy một tư tưởng đổi mới đúng đắn:“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo,
khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”
Luật giáo dục năm 2005, khoản 2 điều 28 cũng đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông
phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, đem lại niềm hứng thú trong học tập cho học sinh”
Quan điểm dạy học hiện đại đã chi phối một cách toàn diện tất cả các khâu, các phương diện của quá trình dạy học Có thể khẳng định cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, chống lại thói quen học tập thụ động của học sinh Chuyển từ cách dạy truyền thụ một chiều sang dạy và học tích cực Trong cách dạy và học này, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập Làm cho học là quá trình kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình, có khả năng ứng dụng những điều đã học vào thực tế cuộc sống Phương pháp dạy học mới không chỉ nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập mà còn thực hiện phương châm dạy học để thầy và trò cùng được học và tiếp tục phát triển Điều này đòi hỏi giáo viên phải không ngừng tìm kiếm, thay đổi các phương pháp, kỹ thuật dạy học để thực hiện tốt nhiệm vụ giảng dạy Sử dụng hệ thống câu hỏi để kích thích quá trình làm việc một
Trang 4cách chủ động, tích cực của học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tác phẩm trở nên vô cùng cần thiết để thúc đẩy quá trình dạy học nhằm đạt đến những mục tiêu dạy học đặt ra
1.3 Sự thay đổi về yêu cầu của giờ dạy học tác phẩm văn chương
Trong giờ giảng văn truyền thống, yêu cầu giáo viên phải khám phá bài văn thật sâu sắc,
tự mình rung cảm thật sự để rồi truyền thụ tới học sinh sao cho hấp dẫn, để các em có thể đồng cảm, ghi nhớ và biết làm theo khuôn mẫu cảm thụ, phân tích của thầy
Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương mới đổi khác về mục đích, về con đường đạt đến mục đích, do đó cũng đổi khác về cơ chế hoạt động dạy học cùng hàng loạt vấn đề về tiến
trình tổ chức giờ dạy, phương pháp tiếp cận tác phẩm ở học sinh „„Mục đích giờ dạy tác phẩm
văn theo phương pháp mới không phải là giáo viên truyền thụ lời giảng của mình Mục đích cao nhất là dưới sự hướng dẫn của thầy, học sinh chủ động cảm nhận, khám phá, chiếm lĩnh tác phẩm, do đó tạo được sự tự phát triển về trí tuệ, tâm hồn, nhân cách và năng lực Vì vậy, mọi phương pháp, biện pháp, hình thức hoạt động của thầy và trò đều nhằm làm sao thúc đẩy được sự hoạt động trí tuệ của bản thân từng học sinh” [43,tr.281]
Sự hoạt động phải được tiến hành bằng một hệ thống những thao tác, những biện pháp làm cho hoạt động được vật chất hoá Giờ dạy học tác phẩm là một quy trình được thiết kế bằng một hệ thống thao tác, hệ thống việc làm để học sinh thực sự có những hoạt động trí tuệ
theo con đường cảm xúc hoá phù hợp với quy luật cảm thụ văn chương “Chống áp đặt trong
cảm thụ nghệ thuật, khắc phục bệnh xã hội học dung tục, phát huy vai trò tích cực, chủ động của học sinh trong tiếp nhận thẩm mĩ của ngành nghệ thuật ngôn từ là vấn đề bức xúc đang đặt ra”[11,tr.32]
Có thể khẳng định giờ dạy TPVC trong nhà trường phổ thông hiện nay đòi hỏi giáo viên không chỉ cung cấp kiến thức mà còn phải hình thành và rèn luyện kĩ năng cho học sinh, chú trọng phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của các em trong quá trình học tập Hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh TPVC cho học sinh sẽ góp phần quan trọng trong việc thực hiện yêu cầu đổi mới dạy học Ngữ văn hiện nay
1.4 Vai trò, ý nghĩa của hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương của học sinh trung học phổ thông
Câu hỏi không phải là một vấn đề mới trong lịch sử nghiên cứu khoa học cũng như khi đi vào lí giải các hiện tượng đời sống Câu hỏi là sự mở đầu cho con đường nghiên cứu khoa
học Câu hỏi đánh thức sự tư duy của con người Nói như Rubinxten: „„Tư duy con người chỉ
Trang 5bắt đầu từ một vấn đề trong một câu hỏi, từ một sự ngạc nhiên hay thắc mắc, từ một mâu thuẫn” [43, tr.201]
Đặt ra các câu hỏi cho học sinh trong những giờ lên lớp là một công việc rất quen thuộc đối với giáo viên Tuy nhiên thực tế giảng dạy cho thấy để đưa ra các câu hỏi có chất lượng, kích thích tư duy, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh không phải là chuyện dễ dàng Đề cập đến những vấn đề khó nhất trong dạy học Ngữ văn có lẽ ai cũng thừa nhận rằng xây dựng được những câu hỏi có chất lượng trong một hệ thống nào đấy là vô cùng khó khăn và phức tạp
Những câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương gắn liền với mối liên hệ giữa con người được phản ánh trong tác phẩm và thái độ hiện sinh của tác giả với tư cách là người phản ánh Đồng thời câu hỏi ấy không chỉ nhằm vào tác phẩm mà còn được nuôi dưỡng trong mối quan hệ giao tiếp sống động, là cách thức thúc đẩy con đường dạy học một cách hiệu quả Mặt khác câu hỏi còn là phương tiện nội dung gây hiệu ứng tìm tòi phát hiện chiều sâu và công năng của tri thức Việc chuyển đổi nội dung kiến thức bài học thành hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương có tác dụng phát huy trí lực, sự chủ động, sáng tạo của học sinh Đồng thời khơi dậy sự tò mò tìm hiểu thế giới tự nhiên và xã hội,
từ đó khích thích học sinh làm việc nhiều hơn, có hiệu quả hơn, góp phần nâng cao kiến thức,
kỹ năng, thái độ cho học sinh Học sinh chủ động khám phá kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên, thực sự trở thành chủ thể của quá trình nhận thức
Hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương còn giúp học sinh hình thành và rèn luyện phương pháp tự tìm hiểu, tự khám phá và cảm nhận về một tác phẩm văn học Nó còn giúp giáo viên xây dựng phương án dạy học tối ưu, thích hợp với hoàn cảnh và đối tượng dạy học
Đổi mới phương pháp dạy học văn trong nhà trường theo định hướng coi học sinh là “Chủ
thể sáng tạo” phải là sự thay đổi toàn diện và đồng bộ trong đó có sự thay đổi của hệ thống
câu hỏi trong giờ dạy tác phẩm văn chương
Hệ thống câu hỏi một mặt phải hấp dẫn, phong phú, kích thích trí tuệ và sự làm việc hiệu quả, tích cực, sáng tạo của mỗi học sinh, mặt khác phải đảm bảo tính hệ thống, tạo nên những
kỹ năng cần thiết trong việc hình thành và rèn luyện kỹ năng tự tiếp nhận và “Năng lực sử
dụng Tiếng Việt, tiếp nhận văn học, cảm thụ thẩm mĩ; phương pháp học tập, tư duy, đặc biệt
là phương pháp tự học; năng lực ứng dụng những điều đã học vào cuộc sống” [3,tr.5]
1.5.Hiệu quả thực tế của việc dạy học bài thơ ‘‘Vội vàng”
Trang 6Bài thơ „„Vội vàng” của Xuân Diệu đã được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau Trên thực tế nhiều giáo viên đã rất công phu khi xây dựng các phương án giảng dạy tác phẩm này Tuy nhiên trong các giờ dạy cũng như một số thiết kế bài giảng số lượng câu hỏi tái hiện, không có giá trị phát huy trí lực, chưa kích thích được hứng thú của học sinh còn nhiều Qua việc quan sát một số giờ dạy tác phẩm này của giáo viên ở trường THPT Vĩnh Bảo, THPT Nguyễn Khuyến và THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng chúng tôi nhận thấy nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc sử dụng câu hỏi, học sinh chưa tích cực tham gia xây dựng bài, vai trò chủ thể hoạt động học tập của học sinh chưa thực sự được phát huy Giờ học còn đơn điệu, thiên về thuyết trình của giáo viên Do vậy, việc vận dụng những câu hỏi có tác động đến sự làm việc chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh để chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm, để quá trình dạy học của giáo viên thực
sự trở thành quá trình tự nhận thức của học sinh là một việc làm vô cùng cần thiết
Xuất phát từ những lí do trên và từ thực tế giảng dạy của người viết, chúng tôi chọn đề tài:
‘‘Vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học bài thơ ‘‘Vội vàng” của Xuân Diệu.” nhằm
góp thêm tiếng nói về vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ Văn nói chung và việc giảng dạy tác phẩm „„Vội vàng” của Xuân Diệu nói riêng
2 Lịch sử vấn đề
Sử dụng câu hỏi trong giờ học không phải là một vấn đề quá mới mẻ Nhưng làm thế nào
để sử dụng nó một cách hiệu quả trong giờ Văn lại là vấn đề mang tính thời sự hiện nay Trong giờ dạy tác phẩm văn chương, hệ thống câu hỏi không chỉ có ý nghĩa khoa học nghiên cứu giúp học sinh chiếm lĩnh chiều sâu tác phẩm mà còn có ý nghĩa phương pháp giúp giáo viên thực thi vai trò dẫn dắt, điều khiển của mình Đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu dưới góc độ phương pháp luận về câu hỏi trong dạy học
Trước công nguyên Xôcrat ( 429 - 399) người Hy Lạp đã dùng câu hỏi để kích thích tính tích cực, tự thân vận động của học sinh Kỹ thuật đặt câu hỏi của Xôcrat dựa trên việc thực hiện các cuộc đối thoại sâu sắc và có tính nguyên tắc Theo Xôcrat, nguồn gốc của nhận thức
là tự nhận thức Ông quan niệm không có người học theo kiểu „„ăn sẵn”, nhận khối tri thức
vào đầu mình như nước rót bình Bằng nhiều câu hỏi khác nhau người dạy đưa người học vào tình huống có vấn đề, tạo ra được nhu cầu học tập, dưới sự hướng dẫn của thầy giáo thông qua các câu hỏi mà người học có được tri thức mới Đây là tiền đề của phương pháp dạy học đối thoại, dạy học nêu vấn đề sau này
Trang 7„„Hệ thống câu hỏi phát triển tư duy người học” Benjamin Bloom(1956) quan niệm „„Câu
hỏi phải rèn cho học sinh khả năng tư duy logic, từ tái hện cụ thể về đối tượng đến khái quát nâng cao vấn đề” Ông đề xuất một thang 6 mức câu hỏi (6 loại câu hỏi) tương ứng với sáu
mức chất lượng lĩnh kiến thức: biết, hiểu, áp dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá Muốn phát huy tính tích cực học tập của học sinh, cần phát triển loại câu hỏi ở các mức từ 3 đến 6 (áp dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá)
Ở Việt Nam, vấn đề câu hỏi đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới Trước hết phải kể đến cuốn giáo trình phương pháp dạy học Văn tập I do giáo sư Phan Trọng Luận chủ biên, cảm thụ văn học, giảng dạy văn học của giáo sư Phan Trọng Luận Trong các công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã phân loại thành câu hỏi tái hiện và câu hỏi sáng tạo, nhấn mạnh đặc điểm của câu hỏi sáng tạo, câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học tác phẩm văn chương Tác giả phê phán loại câu hỏi trong hoạt động tái hiện thường vụn vặt, rời rạc và đưa ra những yêu cầu có tính nguyên tắc sau khi xây dựng câu hỏi:
Câu hỏi nói chung nhất thiết phải vạch ra được (hoặc định hướng) mối liên hệ hữu cơ giữa những ý thức cụ thể với những vấn đề tổng hợp của bài văn
Câu hỏi phải mang tính hệ thống liên tục
Câu hỏi phải sát hợp với tác phẩm và khêu gợi hứng thú của bản thân học sinh
Câu hỏi phải có tính chất rõ ràng, phải có màu sắc văn học, có khả năng khêu gợi tình cảm, xúc động thẩm mĩ của học sinh
Câu hỏi phải vừa sức học sinh, thích hợp với khuôn khổ một giờ học trên lớp, vừa có khả năng gợi vấn đề suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo của học sinh
Câu hỏi không tuỳ tiện, vừa được xây dựng thành một hệ thống lôgíc, vừa có tính toán giúp học sinh từng bước đi sâu vào tác phẩm như một chỉnh thể
Câu hỏi nói chung căn cứ vào đặc điểm nội dung và nghệ thuật của bài văn
GS.TS Nguyễn Thanh Hùng trong cuốn “Giáo trình phương pháp dạy học Ngữ văn ở trung học cơ sở” đã đề cập đến phương pháp nêu câu hỏi trong dạy học Ngữ văn Giáo sư khẳng
định: “ Đáng xếp phương pháp nêu câu hỏi trong dạy học Ngữ văn vào phương pháp dạy học
hiện đại, vì chẳng những nó phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh mà còn thực hiện phương châm dạy học để thầy trò cùng đựợc học và tiếp tục phát triển”[23,tr.43]
Trang 8PGS.TS Nguyễn Viết Chữ trong cuốn “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong
nhà trường” phần “Tìm hiểu tác phẩm văn chương qua hệ thống câu hỏi” cho rằng “Sự tuỳ
tiện đặt câu hỏi trong giờ dạy văn đến nay chưa thể khắc phục được nếu câu hỏi không phù hợp với việc phát huy chủ thể cảm thụ nghệ thuật là học sinh và thầy giáo (vì cả thầy và trò đều là người đọc) thì sự không ăn khớp ấy có tác hại đáng kể, thậm chí có khi không gây được cảm xúc và ấn tượng mạnh như được lây lan trong phương pháp diễn giảng trước đây”[11, tr.39] Tác giả đưa ra những cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc đặt câu hỏi trong quá
trình dạy học tác phẩm văn chương Phó giáo sư tiến hành xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương theo các tiêu chí:
Câu hỏi theo mức độ từ khó đến dễ
Câu hỏi kích thích sự cảm thụ
Câu hỏi có “diện” và có “điểm”
Câu hỏi phải giúp cho người đọc phát hiện được hết chi tiết nghệ thuật có giá trị và toàn bộ cấu trúc tác phẩm
Tác giả cũng đề xuất hệ thống câu hỏi cảm thụ trong dạy học tác phẩm văn chương và vận dụng cách thức đặt câu hỏi cho những thể loại văn học tiêu biểu
Trong cuốn „„Để dạy và học tốt tác phẩm văn chương” (phần trung đại) trường phổ thông,
PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hương đã khẳng định „„Trong giờ dạy tác phẩm văn chương
giữa giáo viên và học sinh phải trao đổi đàm luận nhằm tạo bầu không khí văn chương và phát huy khả năng tiếp nhận sáng tạo ở học sinh Việc đặt câu hỏi trong một giờ văn do đó là biện pháp không thể thiếu nhằm tạo ra sự băn khoăn, buộc học sinh phải tìm kiếm cách giải quyết”[33, tr.40]
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Năm trong bài viết „„Thiết kế câu hỏi dạy học văn - một thử
thách với giáo viên”(tạp chí Giáo dục số 147 - 2006) đã khẳng định: „„Quan điểm giáo dục
hiện đại nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách là người tham gia một cách chủ động, trực tiếp vào quá trình dạy học để tìm kiếm kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của giáo viên”[49,tr.16] Một trong những cách cơ bản là giáo viên thiết kế tình huống, nêu những câu
hỏi, những vấn đề cho học sinh giải quyết qua đó vừa lĩnh hội kiến thức vừa rèn luyện tư duy Mức độ phát triển tư duy của học sinh, một phần phụ thuộc vào câu hỏi của giáo viên Thông qua các thao thao tác trong giờ học kiến thức được học sinh thu nhận bằng con đường tích cực: học bằng cách khám phá và học bằng cách làm
Trang 9Nguyễn Quang Cương trong luận án tiến sĩ „„Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa văn
học bậc phổ thông trung học”- Đại học sư phạm Hà Nội 2000 đã nhấn mạnh „„Hệ thống câu
hỏi và bài tập văn học sẽ đóng một vai trò rất to lớn trong việc hình thành và rèn luyện kĩ năng tự tiếp nhận, tự phân tích và đánh giá tác phẩm văn học - một kĩ năng hết sức cần thiết cho học sinh cả khi còn ngồi trên ghế nhà trường cũng như khi đã bước vào đời”[7,tr.20]
Trong công trình của mình, tác giả đã nghiên cứu về hệ thống câu hỏi trong SGK văn học và việc vận dụng chúng theo tinh thần đổi mới dạy học, hệ thống bài tập văn học và việc hình thành năng lực tiếp nhận TPVC của học sinh
Qua những công trình trên, các nhà nghiên cứu đã khẳng định vai trò vô cùng quan trọng của hệ thống câu hỏi trong giờ dạy văn, nó có ý nghĩa với cả học sinh và giáo viên, cả việc học bài ở nhà và quá trình dạy học trên lớp Câu hỏi có ý nghĩa với nhiều phương pháp dạy học văn trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình học tập Các tác giả cũng đề cập đến những mặt hạn chế cần khắc phục của một số dạng câu hỏi Tuy nhiên, việc xây dựng hệ thống những câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực để chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông chưa được đề cập đến một cách cụ thể Một số giáo án, thiết kế bài giảng tác phẩm „„Vội vàng” trong chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn 11 đã đưa ra thiết kế nhiều câu hỏi phục vụ việc giảng dạy của giáo viên, nhưng còn nhiều câu hỏi tái hiện, chưa xây dựng được hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động của học sinh
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Tính tích cực,chủ động của học sinh trong hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương
Hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực để chiếm lĩnh giá trị nội
dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn chương
Bài thơ „„Vội vàng” của Xuân Diệu
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông, vấn đề câu hỏi được nghiên cứu ở những góc độ khác nhau Trong khuôn khổ luận văn của mình, chúng tôi tập trung
Trang 10nghiên cứu loại câu hỏi có tác động đến sự làm việc tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương
Cách thức vận dụng hệ thống câu hỏi này trong hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương Cách vận dụng hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực để chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật bài thơ „„Vội vàng” của Xuân Diệu trong chương trình Ngữ văn lớp 11
4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Mục đích nghiên cứu
Đề xuất hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông, góp phần xây dựng và hoàn thiện hệ thống câu hỏi trong giờ học tác phẩm văn chương nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học văn ở nhà trường trung học phổ thông
Vận dụng vào giảng dạy bài thơ „„Vội vàng” của Xuân Diệu trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông
4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Hệ thống câu hỏi có tác động đến sự làm việc tích cực, sáng tạo, có hiệu quả của học sinh nhằm chủ động chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm
Bài thơ „„Vội vàng‟‟ của Xuân Diệu
5 Đóng góp mới của luận văn
Xây dựng cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi nhằm tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh THPT
Giúp giáo viên nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực để chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn chương
Vận dụng hệ thống câu hỏi này trong dạy học bài thơ „„Vội vàng” của Xuân Diệu
6 Phương pháp nghiên cứu