Phát huy phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu và Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động dạy học văn học Việt Nam sau năm 1975. Nghiên cứu phương pháp thảo luận nhóm và định hướng giảng dạy hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu và Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng. Tiến hành thực nghiệm giảng dạy và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy phương pháp thảo luận nhóm trong
Trang 1Phát huy phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy hai tác phẩm "Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu và "Mùa lá rụng
trong vườn" của Ma Văn Kháng
Nguyễn Thị Thanh Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS Lý luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành
Năm bảo vệ: 2010
Abstract Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động dạy học văn học Việt
Nam sau năm 1975 Nghiên cứu phương pháp thảo luận nhóm và định hướng giảng dạy hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu và Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng Tiến hành thực nghiệm giảng dạy và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy phương pháp thảo luận nhóm trong việc giảng dạy hai tác phẩm đó
Keywords Thảo luận nhóm; Phương pháp dạy học; Ngữ văn
Content
MỤC LỤC
Trang
Chương 1: CƠ SỞ Lí LUẬN DẠY HỌC VÀ THỰC TIỄN VĂN
HỌC VIỆT NAM SAU 1975
9
Trang 21.1 Phương pháp dạy học và định hướng đổi mới phương pháp dạy
học
9
1.2.2 Dạy và học phát hiện và giải quyết vấn đề theo tình huống 13
1.3.1 Hiệu quả của phương pháp thảo luận nhóm 17 1.3.2.Những ưu điểm và hạn chế của phương pháp thảo luận nhóm 18 1.3.3 Các bước thực hiện phương pháp thảo luận nhóm 19 1.3.4 Các kỹ thuật thảo luận nhóm được phát huy trong giảng dạy tác
phẩm văn học
21
1.4 Những đổi mới của văn học Việt Nam sau 1975 26
1.4.2 Đóng góp của Nguyễn Minh Châu và Ma Văn Kháng trong tiến
trình đổi mới văn học Việt Nam sau 1975
32
1.4.3 Tác phẩm của Nguyễn Minh Châu và Ma Văn Kháng trong nhà
trường phổ thông
35
Chương 2: PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHểM VÀ ĐỊNH HƯỚNG
GIẢNG DẠY HAI TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA
NGUYễN MINH CHÂU VÀ MÙA LÁ RỤNG TRONG VƯỜN CỦA MA
VĂN KHÁNG
40
2.1 Phương pháp giảng dạy văn xuôi từ đặc trưng thể loại 40 2.2 Phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy tác phẩm văn xuôi 42
2.3 Thực trạng giảng dạy hai tác phâm Chiếc thuyền ngoài xa và Mùa
lá rụng trong vườn bằng phương pháp thảo luận nhóm
50
2.3.3 Đánh giá khái quát về kết quả điều tra thực trạng 55 2.4 Định hướng giảng dạy hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa và
Mùa lá rụng trong vườn bằng phương pháp thảo luận nhóm
56
Trang 3Chương 3: THỰC NGHIỆM VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT HUY
PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG VIỆC GIẢNG
DẠY TÁC PHẨM
63
3.4.2 Giải pháp tăng cường khả năng khả năng giao tiếp 91
3.4.3 Giải pháp hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà 91
3.4.4 Đề xuất hiệu quả của phương pháp thảo luận nhóm trong giảng
dạy nhất là với tác phẩm văn xuôi để mọi người cùng thực hiện
93
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học
Đổi mới phương pháp dạy học được coi là một trong những nhiệm vụ quan trọng của quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương khóa VII và được
cụ thể hóa ở luật giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tư tưởng, tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [23, điều 28.2]
Như vậy, điểm cốt lõi của đổi mới phương pháp dạy học là hướng tới hoạt động, học tập chủ động, học sinh năng động có hứng thú tìm tòi và có năng lực giải quyết vấn
Trang 4đề Trong Những định hướng đổi mới chương trình-sách giáo khoa phổ thông cũng đã
nêu rõ tập trung đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo với sự tổ chức, hướng dẫn đúng mức của giáo viên, góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học
Từ những yêu cầu đổi mới về phương pháp dạy học, các giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn trong nhà trường THPT đã có những đóng góp, tìm tòi, sáng tạo kết hợp các phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học hiện đại để nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy và học Tuy nhiên, thực trạng dạy và học trong nhà trường hiện nay vẫn chưa đạt được những kết quả như mong đợi Cụ thể là giáo viên còn lúng túng, thụ động, hình thức trong khi sử dụng và kết hợp các phương pháp dạy học Vì vậy để đạt hiệu quả và chất lượng dạy học như mục tiêu giáo dục đề ra cần phải thực hiện đổi mới phương pháp dạy học một cách toàn diện, triệt để Đổi mới phương pháp dạy học được coi là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung cũng như cải cách cấp trung học phổ thông
Môn văn trong nhà trường phổ thông có một vị trí hết sức quan trọng: bồi đắp tâm hồn, tình cảm, phát triển hoàn thiện nhân cách cho học sinh, giúp các em hiểu được vốn văn hóa tri thức của dân tộc và nhân loại Trong văn học, mỗi thể loại có những đặc trưng riêng, đều có những phướng pháp tiếp cận riêng để chiếm lĩnh tác phẩm
1.2 Đổi mới của văn học sau 1975
Với cấu trúc chương trình sách giáo khoa mới (từ năm 2006), Sách giáo khoa Ngữ văn 12 được đưa thêm vào một mảng kiến thức mới - đó là những tác phẩm văn xuôi sau năm 1975 Gắn với văn học giai đoạn này là những đổi mới về văn hóa tư tưởng về lịch sử xã hội tạo nên đặc điểm riêng biệt của văn học Việt Nam sau 1975 Đó
là giai đoạn văn học vận động theo hướng dân chủ hóa Nhìn lại tiến trình văn học Việt Nam thế kỷ XX có thể thấy ba xu hướng vận động chính ở ba thời kỳ phát triển của nền văn học Từ đầu thế kỷ XX đến 1945, văn học vận động theo hướng hiện đại hóa, đó là đặc điểm bao trùm thời kỳ này, làm nên sự thay đổi cơ bản về phạm trù văn học từ trung đại sang hiện đại Trong ba mươi năm tiếp theo từ 1945 đến 1975 đại chúng hóa
và cách mạng hóa là xu hướng vận động cơ bản của nền văn học cách mạng trong hoàn
Trang 5cảnh chiến tranh Còn từ sau 1975, nhất là giữa những năm 80 trở đi, dân chủ hóa là xu hướng lớn của xã hội và trong đời sống tinh thần con người, cũng đã trở thành xu hướng vận động bao trùm của nền văn học Dân chủ hóa đã thấm sâu và được thể hiện
ở nhiều cấp độ, bình diện của đời sống văn học Trên bình diện nghệ thuật đã có những biến đổi quan trọng theo hướng dân chủ hóa của các quan niệm về vai trò, vị trí, chức năng của văn học, của nhà văn và quan niệm về hiện thực Giai đoạn văn học này nhấn mạnh trước hết là sức mạnh khám phá thực tại và thức tỉnh ý thức về sự thật, là vai trò
dự báo, dự cảm Thêm nữa, trong xu hướng dân chủ hóa của xã hội, văn học còn được xem là một phương tiện cần thiết để tự biểu hiện, bao gồm cả việc phát biểu tư tưởng, quan niệm, chính kiến của mỗi người nghệ sĩ về xã hội và con người Văn học không chỉ là tiếng nói chung của dân tộc, thời đại, cộng đồng mà còn là phát ngôn của mỗi cá nhân Không chỉ là kinh nghiệm cộng đồng mới được coi trọng mà còn cần đến kinh nghiệm cá nhân để làm giàu thêm nhận thức của mỗi con người và toàn xã hội Vì vậy kiểu nhà văn cũng phải thay đổi Mối quan hệ giữa nhà văn và bạn đọc cũng thay đổi theo hướng dân chủ hóa Nhà văn không còn là người độc quyền ban bố, phán truyền các chân lý Ai cũng có thể nhận thấy là trong nền văn học sử thi của giai đoạn trước có giọng điệu bao trùm là ngợi ca, trang trọng với các sắc thái hào hùng tráng lệ hoặc trữ tình ngọt ngào, thắm thiết Tính độc thoại là đặc điểm không thể tránh được của khuynh hướng sử thi Khi văn học chuyển hướng tới tinh thần dân chủ, tính đơn giọng sẽ dần nhường chỗ cho tính đa thanh phức điệu, độc thoại sẽ chuyển sang đối thoại Sự biến chuyển ấy có thể nhận ra rõ trong các thể loại và nhiều cây bút tiêu biểu Phải kể đến Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma văn Kháng…
Vấn đề đặt ra trong phương pháp giảng dạy các tác phẩm văn xuôi sau 1975 là làm sao trang bị cho các em phương pháp để tiếp cận, lĩnh hội được những vấn đề đổi mới của văn học thời kỳ này, có năng lực đánh giá và giải quyết được các vấn đề đặt ra trong tác phẩm
Từ đó, học sinh có cái nhìn toàn diện, bao quát về tiến trình văn học Việt nam, là
cơ sở để các em tiếp tục học tập nghiên cứu văn học sau 1975 ở cấp học cao hơn
Trang 6Chiếc thuyền ngoài xa và Mùa lá rụng trong vườn là hai tác phẩm tiêu biểu cho
văn xuôi sau 1975 thể hiện những chuyển biến về xã hội, văn hóa, tư tưởng, những đổi mới trong quan niệm và cách tiếp cận hiện thực của người cầm bút Để giúp học sinh dễ dàng khai thác, tìm hiểu được các tác phẩm văn học này, ngoài phương pháp giảng dạy tác phẩm văn xuôi từ đặc trưng thể loại, một trong các phương pháp phát huy được ưu thế nâng cao năng lực giải quyết, đánh giá, tìm hiểu vấn đề cho học sinh là phương pháp thảo luận nhóm
Nhận rõ những ưu điểm trên của phương pháp thảo luận nhóm và đặc điểm của văn học Việt Nam sau 1975, có thể thấy rằng phương pháp thảo luận nhóm sẽ là một phương pháp tích cực để tiếp cận và đánh giá các hiện tượng văn học giai đoạn này
Khi giảng dạy tác phẩm văn xuôi sau 1975 nói chung và giảng dạy hai tác phẩm
Chiếc thuyền ngoài xa và Mùa lá rụng trong vườn nói riêng rất cần thiết phát huy
phương pháp thảo luận nhóm sẽ làm tăng hứng thú, tăng khả năng sáng tạo tìm tòi và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh lớp 12 trước các vấn đề đặt ra trong cuộc sống
Từ những lý do trên, tôi đã đi vào nghiên cứu phát huy phương pháp thảo luận nhóm trong việc giảng dạy hai tác phẩm cụ thể của chương trình Một là truyện ngắn
Chiếc thuyền ngoài xa, hai là đoạn trích trong tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn Trên
cơ sở đề tài nay tôi muốn xây dựng thành hệ thống cách tiếp cận các hiện tượng văn học
về thể loại văn xuôi sau 1975
2 Lịch sử vấn đề
Phương pháp thảo luận nhóm đã được các nhà tư tưởng, các nhà giáo dục nổi tiếng trên thế giới quan tâm đến từ rất sớm Vào năm 1949, Causinet – Roger đã đề cập đến phương pháp tự do theo nhóm Theo tác giả: “Làm việc theo nhóm có nghĩa là sinh viên phải tìm tòi, phải phát hiện cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích, tìm hiểu,diễn đạt, phải lập theo phiếu và sắp xếp những phiếu này, phải đóng góp sự tìm tòi của mình cho công việc của nhóm” [ 17, tr 124]
Trang 7A Jakiel, một trong những nhà giáo dục lỗi lạc của Ba Lan đã giới thiệu một hình thức đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học đó là: “Học tập theo nhóm nhỏ
ở trường học” [16,tr 26]
Năm 1995, Robert Slavin trong tác phẩm Dạy học theo nhóm nhỏ: Lý thuyết, nghiên cứu và thực hành cũng đã đề cập đến mô hình dạy học theo nhóm nhỏ Rất nhiều môn học có thể áp dụng hình thức dạy học theo nhóm nhỏ, tất cả đều có chung ý tưởng là các học viên cùng nhau làm việc trong nhóm nhỏ để hoàn thành mục tiêu học tập
Ở Việt Nam, trước xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học, nhiều nhà giáo dục đã đề cập đến phương pháp thảo luận
nhóm Trong cuốn sách Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học, tác
giả Nguyễn Hữu Châu đã đưa ra quan niệm về dạy học hợp tác theo nhóm Theo tác giả, “Dạy học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm tối đa hóa kết quả học tập của bản thân cũng như người khác” [1,tr 225] Lê Đức
Ngọc trong cuốn Giáo dục Đại học phương pháp dạy và học đã cụ thể hóa “Thảo luận
nhóm là một sự trao đổi ý tưởng, quan điểm, nhận thức giữa các học viên và giáo viên,
để làm rõ và làm giàu sự hiểu biết các nội dung phù hợp với hoạt đông đào tạo” [12, tr 43]
Trong cuốn Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường, tác giả Phan
Trọng Ngọ đã giới thiệu nhiều phương pháp dạy học khác nhau có thể áp dụng trong nhà trường hiện nay, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm Ông đã giải thích rõ hơn: “Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp dạy học mà trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành các nhóm nhỏ để tất cả thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý tưởng chung của nhóm mình về vấn đề đó” [11, tr 223]
Đối với bộ môn Ngữ văn nói riêng, tháng 7 năm 2010 vừa qua, Bộ giáo dục và đào tạo đã có tài liệu tập huấn giáo viên dạy học kiểm tra đánh giá theo chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình giáo dục phổ thông Tài liệu cũng đề cập tới một số kỹ thuật thảo luận nhóm trong dạy học Ngữ văn nhằm phát huy được vai trò tích cực, sáng tạo, chủ động của học sinh Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có tài liệu nào đề cập đến
Trang 8việc áp dụng phương pháp thảo luận nhóm trong việc dạy học ngữ văn một cách có hệ thống Vì vậy, việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Ngữ văn vẫn còn nhiều mới mẻ và thử thách
Hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa và Mùa lá rụng trong vườn là những tác
phẩm chứa đựng nhiều vấn đề nhân sinh, những vấn đề đa chiều đa diện của cuộc sống Trong lĩnh vực phương pháp giảng dạy, nhiều GV cũng rất quan tâm, tìm tòi một hướng
đi phù hợp để tiếp cận với tác phẩm Trong khuôn khổ một đề tài nghiên cứu, có nhiều người đã bước đầu tìm hiểu định hướng dạy học sáng tạo cho học sinh khi dạy học tác
phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu; định hướng tìm hiểu vấn đề đạo đức trong thời kỳ đổi mới qua tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng
Hoặc tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm trong giờ đọc hiểu văn bản tự sự ở trường phổ thông; tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông theo hướng nêu và giải quyết vấn đề; đối thoại trong giờ học tác phẩm tự sự ở nhà trường phổ thông…Trên cơ sở những vấn đề đã được nghiên cứu và thực tế giảng dạy, tôi tiếp tục nghiên cứu dùng thế mạnh của phương pháp thảo luận nhóm để tích cực hóa, chủ động hóa hoạt động học tập của học sinh trong hai bài học cụ thể của chương trình Ngữ văn lớp 12
Phương pháp thảo luận nhóm được quan tâm không chỉ ở bộ môn Ngữ văn mà còn được sử dụng như một công cụ đổi mới phương pháp dạy học ở nhiều môn xã hội khác như: giáo dục công dân, lịch sử, địa lý
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu phương pháp thảo luận nhóm để từ đó áp dụng vào giảng dạy tác
phẩm văn xuôi trong nhà trường phổ thông Cụ thể là hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài
xa của Nguyễn Minh Châu và Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng
Nghiên cứu thực trạng giảng dạy hai tác phẩm đó để đề xuất kiến nghị phù hợp
và sâu hơn
4 Phương pháp nghiên cứu
Trang 9Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học văn học trong nhà trường phổ thông
- Phương pháp phỏng vấn: phỏng vấn trực tiếp một số giáo viên ở một số trường THPT về thực tế dạy học hai tác phẩm văn xuôi trên
- Phương pháp khảo sát bằng phiếu hỏi: sử dụng phiếu hỏi để khảo sát về việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm khi giảng dạy hiệu quả thu được như thế nào
- Phương pháp đối chiếu so sánh: với các giai đoạn văn học trước, cách tiếp cận các tác phẩm Văn học Cách mạng và cách tiếp cận tác phẩm sau 1975
- Phương pháp phân tích kết quả nghiên cứu
- Phương pháp tiếp cận thi pháp học
5 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm có 3 chương
* Chương 1: Cơ sở lý luận dạy học và thực tiễn văn học Việt Nam sau 1975
* Chương 2: Phương pháp thảo luận nhóm và định hướng giảng dạy hai tác
phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu và Mùa lá rụng trong vườn của
Ma Văn Kháng
* Chương 3: Thực nghiệm và các giải pháp phát huy phương pháp thảo luận nhóm trong việc giảng dạy tác phẩm
References
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Hữu Châu Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học
Nxb Giáo dục, 2004
2 Nguyễn Viết Chữ Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường
Nxb Giáo dục, 2009
3 Nguyễn Thị Phương Hoa Lý luận dạy học hiện đại
Trang 104 Nguyễn Thị Thanh Hương Dạy học văn ở trường phổ thông Nxb Đại học Quốc
gia, 2001
5 Ma Văn Kháng Mùa lá rụng trong vườn Nxb Lao động, 2007
6 Nguyễn Văn Long – Trịnh Thu Tuyết Nguyễn Minh Châu và công cuộc đổi mới
văn học Việt Nam sau 1975 Nxb Đại học Sư phạm, 2007
7 Phan Trọng Luận Phương pháp dạy học văn tập 1 Nxb Giáo dục, 2001
8 Phan Trọng Luận Phương pháp dạy học văn tập 2 Nxb Giáo dục, 2001
9 Phan Trọng Luận Sách thiết kế bài học Ngữ văn 12, tập 2 Nxb Giáo dục, 2008
10 Nguyễn Đăng Mạnh Từ điển tác giả tác phẩm văn học Việt nam dùng cho nhà
trường Nxb Đại học Sư phạm, 2003
11 Phan Trọng Ngọ Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường Nxb ĐHSP,
2005
12 Lê Đức Ngọc Giáo dục Đại học phương pháp dạy và học Nxb Đại học quốc gia
Hà Nội, 2005
13 Đỗ Thị Phượng Phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy tác phẩm Ngữ văn
ở nhà trường phổ thông Luận văn thạc sĩ, 2008
14 Đinh Thị Kim Thoa Phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của người học
15 Nhiều tác giả Nâng cao kỹ năng làm văn nghị luận Nxb Giáo dục, 2006
trường Nxb Giáo dục, 2009
16 A.Jakiel Học tập theo nhóm nhỏ ở trường học Nxb Giáo dục,1979
17 Causinet- Roger Một số phương pháp làm việc tự do cho các nhóm Nxb Paris,
1945
18 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ngữ văn 12, tập 2 Nxb Giáo dục, 2006