Quyền hiến bộ phận cơ thể theo pháp luật việt nam hiện hành

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THỊ THÚY QUYỀN HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2014... ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ THÚY

QUYỀN HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ THÚY

QUYỀN HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH

Chuyên ngành: Luật dân sự và tố tụng dân sự

Mã số: 60 38 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ ĐÌNH NGHỊ

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Thúy

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIẾN BỘ

PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI Error! Bookmark not defined

1.1 KHÁI NIỆM Error! Bookmark not defined

1.1.1 Quyền con người Error! Bookmark not defined

1.1.2 Bộ phận cơ thể người Error! Bookmark not defined

1.1.3 Hiến bộ phận cơ thể người Error! Bookmark not defined

1.2 NGUYÊN TẮC TRONG VẤN ĐỀ HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜIError! Bookmark not defined 1.2.1 Nguyên tắc tự nguyện đối với người hiến, người được ghépError! Bookmark not defined

1.2.2 Nguyên tắc vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc

nghiên cứu khoa học Error! Bookmark not defined

1.2.3 Nguyên tắc không nhằm mục đích thương mạiError! Bookmark not defined

1.2.4 Nguyên tắc giữ bí mật về các thông tin có liên quan đến người

hiến, người được ghép, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận

khác hoặc pháp luật có quy định khác Error! Bookmark not defined

1.2.5 Tôn trọng cơ thể con người Error! Bookmark not defined

1.2.6 Quyền được thông tin của người hiến Error! Bookmark not defined

1.3 TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP

LUẬT VIỆT NAM VỀ QUYỀN HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂError! Bookmark not defined

1.3.1 Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân năm 1989Error! Bookmark not defined

1.3.2 Điều lệ khám bệnh, chữa bệnh và phục hồi chức năng ban hành

kèm theo Nghị định của Hội đồng Bộ trưởng số 23-HĐBT ngày

24 tháng 1 năm 1991 Error! Bookmark not defined

1.3.3 Bộ luật dân sự năm 1995 Error! Bookmark not defined

1.3.4 Bộ luật dân sự năm 2005 Error! Bookmark not defined

1.3.5 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác 2006Error! Bookmark not defined

1.4 QUYỀN HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN

THẾ GIỚI Error! Bookmark not defined

1.4.1 Pháp luật hiến bộ phận cơ thể ở các nước Châu ÂuError! Bookmark not defined

1.4.2 Pháp luật hiến bộ phận cơ thể ở các nước Châu ÁError! Bookmark not defined

1.4.3 Pháp luật hiến bộ phận cơ thể ở Châu MỹError! Bookmark not defined

1.4.4 Pháp luật hiến bộ phận cơ thể ở Châu Đại DươngError! Bookmark not defined

Chương 2: HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI THEO LUẬT

THỰC ĐỊNH CỦA VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

2.1 CÁC CƠ QUAN, TỔ CHỨC HỖ TRỢ VIỆC HIẾN BỘ PHẬN

CƠ THỂ NGƯỜI Error! Bookmark not defined

2.1.1 Cơ sở y tế Error! Bookmark not defined

2.1.2 Ngân hàng mô/tế bào Error! Bookmark not defined

2.1.3 Trung tâm điều phối quốc gia Error! Bookmark not defined

2.2 NỘI DUNG QUYỀN HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜIError! Bookmark not defined

2.2.1 Hiến bộ phận cơ thể khi còn sống Error! Bookmark not defined

2.2.2 Hiến bộ phận cơ thể sau khi chết Error! Bookmark not defined

2.3 HẬU QUẢ CỦA VIỆC HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜIError! Bookmark not defined

Chương 3: THỰC TIẾN ÁP DỤNG VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN

PHÁP LUẬT VỀ HIẾN BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜIError! Bookmark not defined

3.1 THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ HIẾN BỘ PHẬN CƠ

THỂ NGƯỜI Error! Bookmark not defined

3.1.1 Thực trạng áp dụng các quy định của pháp luật Việt Nam hiện

hành về hiến bộ phận cơ thể người Error! Bookmark not defined

3.1.2 Tình hình và nhu cầu ghép bộ phận cơ thể người ở Việt NamError! Bookmark not defined

3.2 KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HIẾN BỘ PHẬN CƠ

THỂ NGƯỜI Error! Bookmark not defined

3.2.1 Về chính sách chung Error! Bookmark not defined

3.2.2 Về các giải pháp cụ thể Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLDS : Bộ luật dân sự BPCT : Bộ phận cơ thể NLHV : Năng lực hành vi TTĐPQG : Trung tâm Điều phối Quốc gia

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sự phát triển bùng nổ của công nghệ y sinh học những năm gần đây

đã làm thế giới phải ngỡ ngàng, nhất là trong lĩnh vực tìm kiếm, khám phá ra các phương pháp chữa bệnh mới trên cơ thể con người, mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho con người Tuy nhiên, công nghệ phát triển càng cao càng đẩy chúng ta đến nguy cơ phá vỡ mọi quy luật tự nhiên, mọi quy tắc, quan điểm về con người đã tồn tại cùng chúng ta trong suốt chiều dài lịch sử Để kiểm soát nó, những quy tắc về đạo đức sinh học, đặc biệt là các quy tắc hành xử liên quan đến cơ thể người được đặt ra và nhanh chóng được luật hóa tạo thành động lực định hướng phát triển một công nghệ y sinh học mang tính nhân bản

Ngành y học của Việt Nam đã tiếp thu sáng tạo những thành tựu khoa học của các nước phát triển Trong đó, thành công từ việc cho - nhận, cấy ghép các bộ phận cơ thể (BPCT) là một kết quả đáng tự hào Việt Nam là một nước đang trên đà phát triển nhiều lĩnh vực để ngày càng hoàn thiện mình hơn

và đáp ứng nhu cầu phát triển của nhân loại Muốn đạt được nhiều thành tựu hơn, pháp luật cần phải bảo hộ tốt hơn nữa quyền của mỗi cá nhân trong xã hội Pháp luật Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới đã ban hành luật riêng để điều chỉnh vấn đề này Đầu tiên, nó được quy định trong Luật bảo vệ sức khỏe nhân dân năm 1989, Bộ luật dân sự (BLDS) năm 2005 và cụ thể nhất là quy định trong Luật hiến, lấy, ghép mô, BPCT người và hiến, lấy xác năm 2006 nhằm điều chỉnh các quan hệ phát sinh từ việc áp dụng những kỹ thuật y học tiến bộ này trong đời sống xã hội Pháp luật ban hành luật điều chỉnh lĩnh vực này vừa phù hợp với truyền thống, đạo đức, văn hóa người Việt vừa đảm bảo quyền của cá nhân được Nhà nước bảo hộ Bởi quyền hiến BPCT của cá nhân là quyền nhân thân thể hiện sự tự định đoạt của họ đối với các bộ phận trên cơ thể của mình Việc hiến BPCT người được thực hiện một

2

cách đúng đắn sẽ có ý nghĩa to lớn và nhân đạo sâu sắc góp phần vào sự phát triển của y học và khoa học vì con người

Để những quy định điều chỉnh về vấn đề này ngày càng phù hợp hơn

với đời sống xã hội, em đã lựa chọn đề tài: "Quyền hiến bộ phận cơ thể theo pháp luật Việt Nam hiện hành" Đồng thời, tác giả cũng tìm hiểu thực trạng

hiến BPCT của cá nhân ở Việt Nam từ đó đề xuất những kiến nghị, giải pháp

để hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật Việt Nam trong hoạt động hiến, lấy, ghép BPCT người

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Quyền hiến BPCT của cá nhân đã được rất nhiều nước trên thế giới ghi nhận thành Luật riêng và quy định cụ thể trong pháp luật chuyên ngành như: Pháp, Hoa kỳ, Nhật, Singapore, Trung Quốc… và đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học, nhiều cuộc hội thảo luận bàn về vấn đề này

Ở Việt Nam mặc dù pháp luật đã ghi nhận thành một luật riêng nhưng đây vẫn là một vấn đề khá mới, có tính nhạy cảm cao và liên quan đến phong tục, tập quán của người Á Đông Cho nên, các đề tài nghiên cứu khoa học còn rất ít Một số công trình nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực y học về vấn đề

ghép mô, thận, tạng… như: "Nghiên cứu một số vấn đề về ghép gan để tiến hành

ghép gan trên người tại Việt Nam", đề tài nghiên cứu cấp nhà nước của Học

viện Quân y năm 2005 hay bài giảng tại Học viện Quân y của Đỗ Tất Cường

và cộng sự: "Ghép tạng, ghép thận và hồi sức điều trị sau ghép" năm 2002

Trong lĩnh vực luật học, quyền hiến BPCT được quy định mang tính nguyên tắc trong BLDS năm 2005 và được cụ thể hóa trong Luật Hiến, lấy, ghép mô, BPCT người và hiến lấy xác năm 2006 nên vẫn chưa có nhiều người tìm hiểu, nghiên cứu về vấn đề này Một số công trình nghiên cứu về vấn đề này như:

- Cuốn sách của PGS.TS Phùng Trung Tập (chủ biên): "Quyền hiến,

lấy xác và bộ phận cơ thể người", Nhà xuất bản Hà Nội, 2013

3

- Luận văn thạc sĩ: "Quyền nhân thân liên quan đến thân thể của cá

nhân theo quy định trong Bộ luật dân sự 2005", của Lê Thị Hoa, 2006

- Luận văn thạc sĩ: "Quyền hiến bộ phận cơ thể của cá nhân theo quy

định của Bộ luật dân sự 2005", của Nguyễn Trà My, 2008

- Khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Minh Du: "Quyền hiến bộ phận cơ

thể theo quy định của Bộ luật dân sự năm 2005", Trường Đại học Luật Hà

Nội, 2006

Ngoài ra còn có một số cuộc tọa đàm về Pháp lệnh hiến, lấy, ghép mô, BPCT và khám nghiệm tử thi do Nhà pháp luật Việt - Pháp tổ chức năm 2004

Các công trình nghiên cứu trên diễn ra trong các thời điểm khác nhau trong khi tình hình thực tiễn lại luôn luôn biến đổi Hơn nữa, Luật Hiến, lấy, ghép mô, BPCT người và hiến xác năm 2006 ra đời là một bước ngoặt lớn Cho nên, các công trình nghiên cứu trên vẫn chưa được toàn diện và hoàn thiện về mặt pháp lý, chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn đặt ra Chính

vì những lí do trên, tác giả đã mạnh dạn nghiên cứu vấn đề về "Quyền hiến

bộ phận cơ thể theo pháp luật Việt Nam hiện hành" để những quy định của

pháp luật được hoàn thiện hơn và phù hợp hơn với thực tiễn cuộc sống

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

* Mục đích

Quyền hiến, lấy, ghép BPCT của cá nhân đã phát triển từ rất lâu trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay nhu cầu được ghép là rất lớn và ngày càng gia tăng Tuy nhiên, nguồn cung cấp BPCT người lại rất khan hiếm và hơn nữa chi phí chữa bệnh lại rất cao Vì vậy, mục đích nghiên cứu của luận văn

là làm rõ các quy định hiện hành của pháp luật về hiến BPCT, tìm hiểu hoạt động hiến bộ BPCT của cá nhân theo pháp luật hiện hành Đồng thời, luận văn cũng tìm hiểu về thực trạng hiến BPCT của cá nhân hiện nay tại Việt Nam như thế nào? Qua đó, tác giả đề ra một số giải pháp cụ thể trong việc xây dựng và hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả các quy định của pháp luật

4

trong quyền hiến BPCT của cá nhân sao cho phù hợp hơn với đời sống và xu hướng phát triển của y học Việt Nam

* Nhiệm vụ của luận văn

Để thực hiện được mục đích trên, luận văn phải làm những nhiệm vụ

cụ thể sau:

- Nghiên cứu các khái niệm BPCT người và hiến BPCT người

- Tìm hiểu quy định của một số trên thế giới về quyền hiến BPCT

- Tiến trình phát triển các quy định của pháp luật Việt Nam về quyền hiến BPCT

- Hiến BPCT người theo Luật thực định của Việt Nam

- Thực trạng pháp luật Việt Nam về quyền hiến BPCT

- Hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật về quyền hiến BPCT của cá nhân

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của đề tài về "Quyền hiến bộ phận cơ thể theo pháp luật Việt Nam hiện hành" là:

- Một số vấn đề khái quát chung và tiến trình phát triển các quy định của pháp luật Việt Nam về quyền hiến BPCT

- Quy định của một số trên thế giới về quyền hiến BPCT

- Nêu những điểm cơ bản trong hoạt động Hiến BPCT người theo Luật thực định của Việt Nam

- Tổng kết tình hình thực hiện hoạt động hiến BPCT trong cộng đồng, nêu ra những điểm bất cập, hạn chế và nguyên nhân của nó

- Xây dựng các khuyến nghị cần thiết để sửa đổi và hoàn thiện các quy định của pháp luật về quyền hiến BPCT của cá nhân

Hiến, lấy, ghép BPCT của cá nhân là một lĩnh vực rất rộng và liên quan đến nhiều ngành khoa học như: Y học, luật học… Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả chỉ nghiên cứu đến khía cạnh pháp

lý về quyền hiến, lấy, ghép BPCT của cá nhân theo quy định của pháp luật

5

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Y tế (2000), Nghị định số 96-1041 ngày 02/12/1996 Cộng hòa Pháp

về việc xác định chết trước khi lấy tạng, mô và tế bào vì mục đích chữa bệnh hoặc nghiên cứu khoa học, (Tài liệu dịch tham khảo), Hà Nội

2 Bộ Y tế (2001), Thông tư số 23/2001/TT-BYT ngày 22/01/2001 hướng dẫn

tạm thời việc tự nguyện hiến thi thể sau khi chết và việc tiếp nhận, bảo quản, sử dụng thi thể trong các trường Đại học Y, Hà Nội

3 Bộ Y tế (2006), Quyết định số 43/2006/QĐ-BYT ngày 29/12/2006 về việc

ban hành quy trình kỹ thuật ghép thận từ người cho sống và quy trình kỹ thuật ghép gan từ người cho sống, Hà Nội

4 Chính phủ (2003), Nghị định số 12/2003/NĐ-CP ngày 12/02/2003 về sinh

con theo phương pháp khoa học, Hà Nội

5 David Matas (2007), "Ghép tạng ở Trung Quốc: những điều cần biết",

http://Benhthan.com, ngày 29/8/2014

6 Thiên Di (2008), "Đề cương giới thiệu Luật hiến lấy ghép",

http://diendan.az24.vn, ngày 22/7/2008

7 Đức Doanh (2013), "Sinh con từ tinh trùng người cha đã mất sửa đổi

luật", http://vov.vn, ngày 29/12/2013

8 Nguyễn Minh Du (2006), Quyền hiến bộ phận cơ thể theo quy định của

Bộ luật dân sự 2005, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Hà Nội,

Hà Nội

9 Lê Đức (2012), "Hoàn thiện những vấn đề pháp lý về ghép mô bộ phận cơ thể

người và hiến lấy xác", http://www.saigonminhluat.com, ngày 21/12/2012

10 Đinh Thị Hằng (2013), "Thực trạng hiến xác, hiến bộ phận cơ thể ở Việt

Nam hiện nay", http://text.123doc.vn, ngày 22/10/2013

11 Bùi Đức Hiển (2007), Quyền hiến xác, hiến bộ phận cơ thể sau khi chết,

Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội

6

12 Lê Thị Hoa (2006), Quyền nhân thân liên quan đến thân thể của cá nhân

theo quy định của Bộ luật dân sự 2005, Luận văn thạc sĩ Luật học,

Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội

13 Bùi Đình Hoàng (2012), "Nghiên cứu về quyền hiến bộ phận cơ thể và

nhận bộ phận cơ thể trong luật dân sự", http://tai-lieu.com, ngày 15/9/2012

14 Hội đồng bộ trưởng (1991), Điều lệ khám bệnh, chữa bệnh và phục hồi

chức năng (Ban hành kèm theo Nghị định số 23-HĐBT ngày 24/01/1991),

Hà Nội

15 Lê Thị Tuyết Mai (2012), Những biện pháp và hướng hoàn thiện pháp luật về quyền hiến bộ phận cơ thể người hiến xác sau khi chết",

http://luanvan.com, ngày 29/7/2012

16 Hoàng Đức Minh (2014), "Lỗ hổng pháp lý trong việc thụ tinh từ tinh

trùng của người đã chết", http://laodong.com.vn, ngày 9/01/2014

17 N.A VTC News (2010), "Trình độ ghép tạng của Việt Nam ngang bằng

với thế giới", http://vtv.vn, ngày 14/9/2010

18 Nguyễn Hằng Nga (2011), "Thực trạng hiến xác, hiến bộ phận cơ thể ở

Việt Nam hiện nay", http://text.123doc.vn, ngày 24/4/2011

19 Bùi Minh Ngọc (2011), "Thực trạng của vấn đề hiến xác nhân đạo, hiến

bộ phận cơ thể người để phục vụ y học và nghiên cứu tại Việt Nam",

http://tranhtung.com.vn, ngày 05/9/2011

20 Nhà Pháp luật Việt - Pháp (1998), Bộ luật dân sự Cộng hòa Pháp, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội

21 Bùi Thị Nhung (2010), "Những quy định về quyền hiến bộ phận cơ thể người, hiến xác sau khi chết - Thực trạng và phương hướng hoàn thiện",

http://doc.edu.vn, ngày 13/5/2010

22 Tuyết Nhung (2013), "Sinh đôi từ tinh trùng của người chồng quá cố",

http://doisong.vnexpress.net, ngày 29/12/2013

23 Quốc hội (1992), Hiến pháp, Hà Nội

24 Quốc hội (1995), Bộ luật dân sự, Hà Nội