Mặt chủ quan của tội phạm trong luật hình sự việt nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh đắk lắk)

Thực tiễn áp dụng các quy định về động cơ, mục đích phạm tội trong việc định khung hình phạt và quyết định hình phạtError!. Hoàn thiện các quy định về các dấu hiệu thuộc mặt chủ quan củ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG THỊ CẨM VÂN

MẶT CHỦ QUAN CỦA TỘI PHẠM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

(Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG THỊ CẨM VÂN

MẶT CHỦ QUAN CỦA TỘI PHẠM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

(Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)

Chuyên ngành: Luâ ̣t hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa ho ̣c: PGS TS NGUYỄN NGỌC CHÍ

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Hoàng Thị Cẩm Vân

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MẶT CHỦ QUAN

CỦA TỘI PHẠM Error! Bookmark not defined

1.1 KHÁI NIỆM CẤU THÀNH TỘI PHẠM VÀ MẶT CHỦ

QUAN CỦA TỘI PHẠM Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm cấu thành tội phạm Error! Bookmark not defined

1.1.2 Ý nghĩa của cấu thành tội phạm Error! Bookmark not defined

1.1.3 Các yếu tố của cấu thành tội phạm Error! Bookmark not defined

1.2 CÁC DẤU HIỆU THUỘC MẶT CHỦ QUAN CỦA TỘI PHẠMError! Bookmark not defined

1.2.1 Dấu hiệu lỗi Error! Bookmark not defined

1.2.2 Dấu hiệu đô ̣ng cơ và mu ̣c đích pha ̣m tô ̣iError! Bookmark not defined

1.2.3 Sai lầm và ảnh hưởng sai lầm đối với trách nhiê ̣m hình sự của

người pha ̣m tô ̣i Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐI ̣NH VỀ MẶT CHỦ

QUAN CỦA TỘI PHẠM – TRÊN ĐI ̣A BÀN TỈNH ĐẮK LẮK Error! Bookmark not defined 2.1 THỰC TIỄN XÁC ĐI ̣NH DẤU HIỆU LỖIError! Bookmark not defined

2.1.1 Thực tiễn đánh giá lỗi để đi ̣nh tô ̣i danhError! Bookmark not defined

2.1.2 Thực tiễn đánh giá lỗi để định khung hình phạt, quyết định

hình phạt Error! Bookmark not defined

2.1.3 Thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS về các trường hợp

không có lỗi, trường hợp hỗn hợp lỗi Error! Bookmark not defined

2.2 THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐI ̣NH VỀ ĐỘNG CƠ ,

MỤC ĐÍCH PHẠM TỘI Error! Bookmark not defined

2.2.1 Thực tiễn áp dụng các quy định về động cơ, mục đích phạm tội

trong việc định tội danh Error! Bookmark not defined

2.2.2 Thực tiễn áp dụng các quy định về động cơ, mục đích phạm tội

trong việc định khung hình phạt và quyết định hình phạtError! Bookmark not defined 2.3 THỰC TIỄN ÁP DỤNG LÝ LUẬN VỀ SAI LẦM VÀ ẢNH

HƯỞNG CỦA SAI LẦM ĐẾN TRÁCH NHIỆM HÌNHError! Bookmark not defined Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ MẶT

CHỦ QUAN CỦA TỘI PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ LỖIError! Bookmark not defined

3.1.1 Xây dựng khái niê ̣m lỗi Error! Bookmark not defined

3.1.2 Hoàn thiện các dấu hiệu xác định từng loại lỗiError! Bookmark not defined

3.1.3 Giải pháp hoàn thiện dấu hiệu lỗi trong cấu thành tội phạm cụ

thể ở phần các tô ̣i pha ̣m Error! Bookmark not defined

3.2 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ ĐỘNG CƠ ,

MỤC ĐÍCH PHẠM TỘI Error! Bookmark not defined

3.2.1 Xây dựng khái niê ̣m đô ̣ng cơ và mu ̣c đích pha ̣m tô ̣iError! Bookmark not defined

3.2.2 Giải pháp hoàn thiện dấu hiệu động cơ và mu ̣c đích pha ̣m tô ̣i

trong cấu thành tô ̣i pha ̣m Error! Bookmark not defined

3.3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH KHÁCError! Bookmark not defined

3.3.1 Hoàn thiện các quy đi ̣nh về trường hợp không có lỗiError! Bookmark not defined

3.3.2 Hoàn thiện quy định về sai lầm và ảnh hưởng của sai lầm đến

trách nhiệm hình sự Error! Bookmark not defined

3.3.3 Hoàn thiện các quy định dấu hiệu mặt chủ quan của tộ i pha ̣m

trong hoa ̣t quyết đi ̣nh hình pha ̣t Error! Bookmark not defined

3.3.4 Hoàn thiện các quy định về các dấu hiệu thuộc mặt chủ quan

của pháp nhân Error! Bookmark not defined.

3.3.5 Một số giải pháp của tỉnh Đắk Lắk để hoàn thiện các quy định về các

dấu hiệu thuộc mặt chủ quan của tội phạm 99

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS : Bộ luật hình sự

BLTTDS : Bộ luật tố tụng dân sự BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự CTTP : Cấu thành tội phạm PLHS : Pháp luật hình sự

TAND : Tòa án nhân dân

THAHS : Thi hành án hình sự TNHS : Trách nhiệm hình sự TTHS : Tố tụng hình sự

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhâ ̣n thức tô ̣i pha ̣m là mô ̣t hiê ̣n tượng xã hô ̣i , là mặt trái củ a sự phát triển xã tô ̣i Tuy nhiên để loa ̣i bỏ tô ̣i pha ̣m ra khỏi xã hô ̣i là mô ̣t vấn đề không thể và đi ngược la ̣i với quy luâ ̣t tồn ta ̣i xã hô ̣i Vì thế, chúng ta cần chú trọng đến hoạt động phòng , chống tô ̣i pha ̣m sao cho ha ̣n chế đến mô ̣t mức đô ̣ thấp nhất mà tô ̣i pha ̣m đã , đang và sẽ xảy ra trên thực tế Với tinh thần đó , pháp luâ ̣t hình sự đã ghi nhâ ̣n và phản ánh tô ̣i pha ̣m cu ̣ thể

Trong hệ thống pháp luật của nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Vi ệt Nam, Luật hình sự có vị trí rất quan trọng , là một trong những công cụ sắc bén, hữu hiệu để đấu tranh phòng và chống tội phạm, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ các quan hệ xã hội, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ quyền bình đẳng giữa đồng bào các dân tộc, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, chống mọi hành vi phạm tội; đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta luôn quan điểm và ý thức dành sự quan tâm đă ̣c biê ̣t đến quá trình xây du ̣ng pháp luâ ̣t hình sự cùng với quá trình phát triển kinh tế – xã hội

Năm 1985, BLHS Việt Nam đầu tiên được ban hành và có hiệu lực thi hành thì cũng là lúc sự nghiệp đổi mới bắt đầu Sự thay đổi các mặt của đời sống xã hội, trong đó đổi mới về kinh tế giữ vai trò quan trọng không chỉ là

cơ sở mà còn là đòi hỏi cấp bách đối với sự thay đổi của pháp luật nói chung cũng như của luật hình sự nói riêng BLHS năm 1985 với ý nghĩa là nguồn duy nhất trong đó quy định tội phạm được xây dựng trên cơ sở kinh tế xã hội của nền kinh tế bao cấp và trên cơ sở thực tiễn của tình hình tội phạm của thời

2

kì đó Do vậy, có thể nói ngay khi ra đời BLHS năm 1985 đã ở trong tình trạng không phù hợp Để đáp ứng và phục vụ công cuộc đổi mới , BLHS năm

1999 ra đờ i đánh dấu sự thay đổi tương đối toàn diện của luật hình sự Việt Nam Tuy nhiên, sự thay đổi này vẫn chưa đáp ứng được đầy đủ sự đòi hỏi của công cuộc đổi mới Hiê ̣n nay, cùng với sự phát triển của xã hội , quá trình

Hô ̣i nhâ ̣p quốc tế , cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền , Quốc

hô ̣i đã thông qua Hiến pháp sửa đổi 2013 có hiệu lực từ ngày 01/01/2014, trong đó vấn đề về Quyền con người được đề câ ̣p và ghi nhâ ̣n thiết thực trong Luâ ̣t, do đó BLHS năm 1999 sẽ gặp nhiều vướng mắc và hạn chế trong quá trình áp dụng thực tiễn Mô ̣t trong những ha ̣n chế đó là viê ̣c quy đi ̣nh chưa rõ ràng, thống nhất các nô ̣i dung mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m như : khái niệm về lỗi, lỗi cố ý, lỗi vô ý; khái niệm động cơ và mục đích phạm tội , Điều này đã dẫn đến những sai sót trong quá trình định tội danh; làm oan người vô tội ảnh hưởng đến công tác cải cách tư pháp , xâm pha ̣m nghiêm tro ̣ng đến quyền con người đã ghi nhâ ̣n trong Hiến pháp , cản trở quá trình hội nhập quốc tế của ngành tư pháp nói riêng và quản lý nhà nước nói chung

Mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m là mô ̣t trong bốn yếu tố cấu thành tô ̣i pha ̣m Để chứng minh hành vi của mô ̣t người là pha ̣m tô ̣i thì cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đầy đủ các dấu hiệu thuộ c mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m , trong đó có các dấu hiê ̣u thuô ̣c mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m Các dấu hiệu thuô ̣c mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m không chỉ là dấu hiê ̣u đi ̣nh tô ̣i mà trong mô ̣t số trường hợp pha ̣m tô ̣i cụ thể chúng cò n là dấu hiê ̣u để xác đi ̣nh tính chất nguy hiểm cho xã hô ̣i của hành vi pha ̣m tô ̣i để quyết đi ̣nh hình pha ̣t hay đi ̣nh khung hình pha ̣t

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan mà hiê ̣n nay viê ̣c quy đi ̣nh và xác định cá c dấu hiê ̣u thuô ̣c mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m trong thực tiễn vẫn còn gă ̣p nhiều khó khăn Không ít các trường hợp xác đi ̣nh

3

sai lỗi của người pha ̣m tô ̣i dẫn dến viê ̣c xác đi ̣nh sai tô ̣i danh , thâ ̣m chí xác

đi ̣nh sai các trường h ợp đồng phạm, hoă ̣c có những trường hợp không có căn cứ pháp lý để áp du ̣ng chế đi ̣nh sai lầm trong luâ ̣t hình sự dẫn đến hâ ̣u quả

không thể truy cứu trách nhiê ̣m hình sự đối với người thực hiê ̣n hành vi nguy hiểm cho xã hô ̣i Chính vì vậy, với mong muốn làm rõ các khái niê ̣m về mă ̣t chủ quan của tội phạm được quy định trong Bộ Luật Hình sự Việt Nam nhằm thống nhất cách hiểu trong quá trình giảng da ̣y bô ̣ môn cũng như hoa ̣t đô ̣ng thực tiễn; góp phần cải cách tư pháp , loại trừ oan sai trong vụ án hình sự , tôi

đã cho ̣n đề tài : “Mặt chủ quan của tội phạm trong Luật Hình sự Viê ̣t Nam

chuyên ngành Luâ ̣t Hình sự và Tố tu ̣ng hình sự

2 Tình hình nghiên cứu

Cùng với các bộ phận cấu thành tội phạm , mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m trong Bô ̣ Luâ ̣t Hình sự Viê ̣t Nam là mô ̣t nhân tố quan tro ̣ng để định tội danh chính xác , là cơ sở pháp lí cần và đủ để truy cứu TNHS người phạm tội , đồng thời đảm bảo các quyền và tự do của công dân trong lĩnh vực tư pháp hình sự, hỗ trợ cho việc tuân thủ nghiêm chỉnh pháp chế và củng cố trật tự pháp luật trong nhà nước pháp quyền Do đó , đã có nh iều tác giả trong và

ngoài nước nghiên cứu nội dung “Mặt chủ quan của tội phạm” dưới nhiều

góc độ khác nhau như :

- “Dấu hiê ̣u đi ̣nh tội thuộc mặt chủ quan của tội phạm trong luật hình sự Viê ̣t Nam” - Luâ ̣n văn tha ̣c sỹ luâ ̣t học, tác giả Trần Thị Thu Trang, năm 2011;

- "Tội phạm và cấu thành tội phạm" (Chương VI) - Sách Tội phạm học,

luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia, 1994 của PGS.TS Trần Văn Độ;

- "Luật hình sự Việt Nam, những vấn đề lý luận và thực tiễn", NXB

Công an nhân dân, 1997 của PGS.TS Kiều Đình Thụ;

4

- "Cấu thành tội phạm, lý luận và thực tiễn", NXB Tư pháp, 2004 của

PGS.TS Nguyễn Ngọc Hòa;

- "Những vấn đề cơ bản trong khoa học Luật hình sự" (Phần chung),

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005 của GS.TSKH Lê Cảm

Ngoài ra còn một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu kể trên chỉ tập trung vào nội dung chung về cấu thành tô ̣i pha ̣m trong pháp luâ ̣t hình sự , các dấu hiệu thuô ̣c mă ̣t chủ quan của tội phạm có giá trị định tội mà chưa phân tích sâu vào giá trị xác minh tính nguy hiểm cho xã hội của các tình tiết này trong hoạt động định khung

hình phạt và quyết định hình phạt Do đó, với đề tài “Mặt chủ quan của tội

phạm trong Bộ Luật Hình sự Việt Nam – Trên cơ sở thực tiễn tại Đắk Lắk ”

mà tác giả lựa chọn nghiên cứu là công trình đầu tiên được thực hiện một cách chuyên sâu tập trung nghiên cứu một cách toà n diê ̣n tất cả các dấu hiê ̣u thuô ̣c mă ̣t chủ quan của tô ̣i pha ̣m , xem xét dưới góc đô ̣ đi ̣nh tô ̣i , đi ̣nh khung hình phạt cũng như quyết định hình phạt , không chỉ trong phần chung của

Bô ̣ Luâ ̣t Hình sự mà còn trong phần các tô ̣i pha ̣ m cu ̣ thể , đồng thời kết hợp với sự phân tích , đánh giá thực tra ̣ng áp du ̣ng các quy đi ̣nh về mă ̣t chủ quan của tội phạm trong các vụ án hình sự trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk sẽ gó p phần làm rõ hơn thực tiễn áp dụng các q uy đi ̣nh trên và đưa ra những kiến nghi ̣ có tính khả thi nhất

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Mục đích của luận văn là làm sáng tỏ một cách có hệ thống về mặt lý luận những nội dung cơ bản các nô ̣i dung thuộc mặt chủ quan của tội phạm trong luật hình sự Việt Nam;

- Tìm ra những điểm bất cập, chưa hợp lý trong các quy định về mặt chủ quan của tội phạm, trên cơ sở đó đưa ra những đề xuất thiết thực nhằm hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự về mặt chủ quan của tội phạm

5

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Văn Cảm (1999), "Một số vấn đề cơ bản về nhập môn Luật hình sự",

Luật học

2 Lê Văn Cảm (2000), Các nghiên cứu chuyên khảo về phần chung Luật

hình sự, tập 1, Nxb Đa ̣i ho ̣c quốc gia Hà Nô ̣i, Hà Nội

3 Lê Văn Cảm (2004), “Lý luâ ̣n về cấu thành tô ̣i pha ̣m trong khoa ho ̣c luâ ̣t

hình sự”, Tạp chí Luật học, (2)

4 Lê Văn Cảm (2005), “Nhƣ̃ng vấn đề lý luâ ̣n về bốn yếu tố cấu thành tô ̣i

phạm (trên cơ sở Bô ̣ Luâ ̣t Hình sƣ̣ năm 1999)”, Tạp chí Tòa án nhân

dân, (7)

5 Lê Văn Cảm (2005), Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự ,

Nxb Đa ̣i ho ̣c quốc gia Hà Nô ̣i, Hà Nội

6 Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khảo sau đại học: Những vấn đề cơ

bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb Đại học quốc gia Hà

Nội, Hà Nội

7 Trần Văn Độ (1994), Chương 6: Tội phạm và cấu thành tội phạm, trong

sách: Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội

8 Nguyễn Minh Đức (Chủ biên) (2002), Một số vấn đề cơ bản về pháp luật hình

sự và những tình huống trong thực tiễn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

9 Đỗ Đức Hồng Hà (2009), Dạy - học môn Luật hình sự Việt Nam theo tín

chỉ, Nxb Tƣ pháp, Hà Nội

10 Đỗ Đức Hồng Hà (2009), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, (Chương

trình đại học), Viện Đại học Mở Hà Nội, Nxb Giáo dục, Hà Nội

11 Đỗ Đức Hồng Hà (2010), Chỉ dẫn tra cứu Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa

đổi, bổ sung năm 2010), (Sách tham khảo), Nxb Thời đại, Hà Nội

6

12 Nguyễn Ngọc Hòa (2004), "Bộ luâ ̣t hình sự với viê ̣c quy đi ̣nh dấu hiê ̣u

lỗi trong cấu thành tô ̣i pha ̣m", Luật học

13 Nguyễn Ngọc Hòa (2004), "Tô ̣i danh và viê ̣c chuẩn hóa các tô ̣i danh

trong Bô ̣ luâ ̣t hình sự Viê ̣t Nam", Luật học

14 Nguyễn Ngọc Hòa (2004), Cấu thành tội phạm, lý luận và thực tiễn, Nxb

Tư pháp, Hà Nội

15 Nguyễn Ngọc Hòa (2006), Mô hình Luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội

16 Nguyễn Ngọc Hòa (2007), Tội phạm và Cấu thành tội phạm , Nxb Công

an nhân dân

17 Nguyễn Văn Hương (2002), "Lỗi cố ý gián tiếp và tô ̣i pha ̣m có cấu thành

hình thức", Luật học

18 Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2001), Giáo trình Luật hình sự

Việt Nam (phần chung), Nxb.Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

19 Vũ Hoài Nam (2012), Vấn đề trách nhiệm hình sự của pháp nhân - nhìn

từ dấu hiệu “lỗi” theo luật hình sự

20 Đặng Thanh Nga (1998), "Hành vi phạm tội nhìn nhận từ từ góc độ tâm

lý", Luật học, (4)

21 Nguyễn Ngọc Hòa (2005), Tội phạm và cấu thành tội phạm , Nxb Công

an nhân dân, Hà Nội

22 Cao Thị Oanh (2002), "Vấn đề mă ̣t chủ quan của đồng pha ̣m", Luật học

23 Ph Ănghen (1997), Chống Dduuyrrinh, NXb Sự Thâ ̣t, Hà Nội

24 Đỗ Ngọc Quang (1997), trong sách: Giáo trình luật hình sự Việt Nam

(Phần chung), Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

25 Đinh Văn Quế (2004), Bình luận khoa học Bộ luật hình sự 1999 (phần

chung), Nxb Thành phố Hồ Chí Minh