Trường ca thu bồn với đề tài chiến tranh

Tác giả luận văn mong muốn sẽ nhận được những nhận xét, góp ý của các thầy cô, các nhà nghiên cứu và những người có quan tâm đến vấn đề được thực hiện trong luận văn... Càng đi sâu vào n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN THỊ KIM DUNG

TRƯỜNG CA THU BỒN

VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN THỊ KIM DUNG

TRƯỜNG CA THU BỒN

VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS TS LÊ VĂN LÂN

Hà Nội – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn Trường ca Thu Bồn về đề tài

chiến tranh là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn này là trung thực Nếu có gì sai phạm, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, ngày 25 tháng 02 năm 2016

Người cam đoan

Trần Thị Kim Dung

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành tại Khoa Văn học – Trường Đại học Khoa học xã hội

và nhân văn Em xin chân thành cảm ơn GS TS Lê Văn Lân đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và động viên em trong suốt quá trình nghiên cứu để thực hiện luận văn này!

Em xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy, cô giáo trong Khoa Văn học và các anh chị trong phòng Đào tạo sau đại học - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn đã giảng dạy, trang bị cho em những nền tảng kiến thức bổ ích, giúp đỡ em hoàn thành khóa học và tạo điều kiện để em nghiên cứu, thực hiện đề tài và được tiến hành bảo vệ luận văn

Cuối cùng em xin cảm ơn gia đình, đơn vị công tác, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên, khuyến khích, tạo điều kiện về thời gian, giúp đỡ về mọi mặt trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để em hoàn thành được bản luận văn!

Với trình độ và kiến văn còn hạn chế của người viết, luận văn chắc chắn không tránh khỏi khiếm khuyết Tác giả luận văn mong muốn sẽ nhận được những nhận xét, góp ý của các thầy cô, các nhà nghiên cứu và những người có quan tâm đến vấn đề được thực hiện trong luận văn

Em xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 18/01/2016

Tác giả luận văn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined

BỒN Error! Bookmark not defined 1.1 Những vấn đề chung về trường ca Error! Bookmark not defined

1.1.1 Nội hàm của khái niệm trường ca Error! Bookmark not defined 1.1.2 Phân biệt trường ca với thơ dài và truyện thơError! Bookmark not

defined

1.2 Trường ca Thu Bồn trong dòng chảy trường ca Việt Nam hiện đại Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Trường ca Việt Nam hiện đại Error! Bookmark not defined 1.2.2 Trường ca viết về chiến tranh của Thu BồnError! Bookmark not

defined

Chương 2: NHỮNG CẢM HỨNG LỚN TRONG TRƯỜNG CA VIẾT VỀ CHIẾN TRANH CỦA THU BỒN Error! Bookmark not defined 2.1 Cảm hứng về quê hương đất nước Error! Bookmark not defined

2.1.1 Quê hương đất nước tươi đẹp, giàu truyền thống văn hóa Error!

Bookmark not defined

2.1.2 Quê hương đất nước đau thương nhưng anh dũng quật cường Error!

Bookmark not defined

2.2 Cảm hứng về con người và cuộc sống trong chiến tranhError! Bookmark

not defined

2.2.1 Con người anh hùng và nhân ái Error! Bookmark not defined 2.2.2 Cuộc sống chiến tranh khốc liệt và khát vọng bình yênError! Bookmark

not defined

2.3 Cảm hứng triết luận Error! Bookmark not defined Chương 3: NHỮNG PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT TRONG TRƯỜNG

CA VIẾT VỀ CHIẾN TRANH CỦA THU BỒN Error! Bookmark not defined 3.1 Về kết cấu tác phẩm Error! Bookmark not defined

3.1.1 Kết cấu theo cốt truyện Error! Bookmark not defined 3.1.2 Kết cấu theo mạch cảm xúc trữ tình Error! Bookmark not defined

3.2 Đặc trưng ngôn ngữ và giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.2.1 Ngôn ngữ cường điệu, mang âm hưởng sử thiError! Bookmark not

defined

3.2.2 Giọng điệu sử thi hào hùng Error! Bookmark not defined

3.3 Phương pháp tạo nghĩa linh hoạt Error! Bookmark not defined

3.3.1 Sử dụng hệ thống hình ảnh mang tính biểu tượngError! Bookmark not

defined

3.3.2 Những so sánh, ẩn dụ gợi nhiều liên tưởng độc đáo, mới lạ Error!

Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử Việt Nam, chính âm ba của những chiến thắng chống ngoại xâm hào hùng trong truyền thống quá khứ của dân tộc, cùng hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và cuộc chiến chống bè lũ diệt chủng ở Campuchia đã trở thành một mạch nguồn cảm xúc vô tận cho nền văn học nói chung và thể loại trường ca nói riêng Trường

ca hiện đại Việt Nam đã thật sự “bùng nổ” khi đề cập đến những cuộc kháng chiến vĩ đại này Có thể nói, không gì khác hơn, chính trường ca là thể loại làm nên gương mặt riêng biệt của văn học hiện đại Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay Trường

ca phản ánh sự vận động của lịch sử, dân tộc và thời đại thông qua những biến động lớn lao Khó có thể loại văn học nào vừa khái quát lịch sử, khái quát cuộc sống rộng lớn lại vừa đằm thắm trữ tình, đi vào lòng người như trường ca Do đó, nghiên cứu trường ca chính là góp phần nghiên cứu đời sống tâm hồn tươi đẹp, lý tưởng anh hùng cao cả cũng như cuộc đấu tranh anh dũng bền bỉ của dân tộc Việt Nam

Với vai trò là người “khôi phục lại thể loại trường ca”, Thu Bồn có nhiều trường

ca xuất sắc, có tiếng vang, đạt giải thưởng cao Những trường ca của ông, đặc biệt là trường ca viết về chiến tranh, thấm đẫm chất sử thi, giàu tính tư tưởng và tầm khái quát, triết lý về sứ mệnh lịch sử của thế hệ mình; về nguồn cội sức mạnh của dân tộc; về những giá trị tinh thần cao cả tiềm ẩn trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước Nhưng điều quan trọng làm nên sức sống bền bỉ của trường ca Thu Bồn trong lòng độc giả đó chính là ông luôn tìm tòi, sáng tạo không ngừng và để lại dấu ấn riêng trong mỗi tác phẩm của mình Càng đi sâu vào nghiên cứu những trường ca về chiến tranh của Thu Bồn, ta càng thấy được vai trò to lớn của nó, không chỉ trong trường ca hiện đại Việt Nam mà còn cả trong việc thể hiển bước đi của thơ ca dân tộc Xuất phát từ ý nghĩa đó,

chúng tôi đã chọn đề tài “Trường ca Thu Bồn về đề tài chiến tranh” cho luận văn của

mình với mong muốn tìm hiểu và khẳng định những nét độc đáo cũng như đóng góp của Thu Bồn trên cả phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật trong các trường ca viết

về chiến tranh của ông

2 Lịch sử vấn đề

Thu Bồn có một sự nghiệp thơ văn khá bề thế, dày dặn, thể hiện một bút lực dồi dào, tinh tế và có những đóng góp nhất định cho văn học chống Mỹ nói riêng, văn học hiện đại Việt Nam nói chung Năm 2003, tác giả Ngô Thế Oanh đã tuyển chọn và giới thiệu đến bạn đọc những sáng tác nổi tiếng nhất, khẳng định tên tuổi của Thu Bồn trong

lòng độc giả qua tuyển tập: Thu Bồn – thơ và trường ca do nhà xuất bản Đà Nẵng phát

hành Qua ấn phẩm này, một lần nữa công chúng và độc giả lại có thêm điều kiện thưởng thức, cảm nhận những tác phẩm của ông một cách đầy đủ, toàn diện

Là một cây bút viết trường ca đã được thời gian và bạn đọc khẳng định, tác phẩm của Thu Bồn ở thể loại này rất đáng được nghiên cứu một cách có hệ thống Đã có nhiều

ý kiến nhận xét cũng như công trình nghiên cứu về sáng tác của ông, đặc biệt là trường

ca Tuy nhiên, hầu hết vẫn chỉ dừng lại ở những bài viết ngắn, nêu những cảm nhận chung về thơ văn Thu Bồn Một số bài viết lại là những dòng cảm xúc rất xúc động ghi lại kí ức của những người cùng thời về con người và đời thơ Thu Bồn như một lời đưa tiễn Trong nghĩa cử đối với nhà thơ Thu Bồn khi ông vừa qua đời, trong sự cần thiết đối với một đời thơ có nhiều đóng góp cho văn nghệ kháng chiến, văn học hiện đại, Hoàng Minh Nhân đã sưu tầm, biên soạn và in lại hầu hết những bài viết, bài nghiên cứu về Thu

Bồn trong một cuốn sách có tên: Thu Bồn - gói nhân tình Trong sách này, phần lớn các

bài viết là tình cảm tiếc thương đau xót của bạn bè, chiến hữu, đồng nghiệp khi nghe tin ông qua đời vào ngày 17/06/2003 Xen ở trong đó là những dòng, những trang nêu lên cảm nhận của người viết về sự nghiệp cầm bút, về thơ văn và trường ca của ông Có thể phân các bài viết đã có về Thu Bồn ra thành các nhóm sau:

2.1 Nhóm bài viết về con người và sáng tác của Thu Bồn nói chung:

2.1.1 Trong bài viết “Thu Bồn - niềm khát vọng khôn nguôi”, trích tiểu luận phê bình

Tìm hoa quá bước của Hoài Anh đã dựng lại hình ảnh Thu Bồn - con người và thơ - trong

ký ức của tác giả, đan xen, không tách rời Tuy vậy, bài viết cũng đã thấy được không khí Tây Nguyên, “chất sử thi và tính kịch” cùng với “cái mạch trữ tình nồng nàn thắm thiết

của Bài ca chim Chơrao” và “những hình tượng khắc hoạ đẹp, lạ được đan xen với

những hình ảnh chân thực, giản dị đời thường” [1, tr.50]

2.1.2 “Chim Chơrao đến từ núi lạ” của tác giả Nguyễn Chiến cũng là những cảm nhận ban đầu về thơ Thu Bồn: “Nồng nhiệt, chân thành, hào sảng, có nhiều niềm thương, ít nỗi ghét”, một hồn thơ “không bao giờ chịu tầm thường vút lên như cánh chim Chơrao đến từ núi lạ”

và “đã làm nên một cõi Thu Bồn tài hoa” [22, tr.503-510]

2.1.3 Viết về “Cảm hứng quê hương trong thơ ca Thu Bồn”, Hồ Hoàng Thanh đặc biệt nhấn mạnh: “Chủ đề xuyên suốt, nguồn cảm hứng chủ đạo trong thơ ca Thu Bồn chính là nỗi niềm ngợi ca quê hương đất nước Việt Nam” [67, tr.821] Ở bài viết này, tác giả đã

có công khảo sát và chứng minh cho luận điểm đã nêu trên ba lĩnh vực sáng tác của Thu Bồn: Thơ, trường ca và bình luận văn học Tuy nhiên, trong phần nói về trường ca, dường

như tác giả chỉ tóm lược nội dung là chủ đề quê hương trong bốn trường ca: Bài ca chim

Chơrao, Oran 76 ngọn, Badan khát, Thông điệp mùa xuân và trích dẫn một số đoạn làm

dẫn chứng

2.1.4 Trong bài viết “Nhà thơ Thu Bồn - tráng sĩ hề… dâu bể”, Trung Trung Đỉnh đã nêu lên những suy nghĩ, nhận định về con người và đặc biệt là sáng tác của Thu Bồn Bài viết không có ý thức tách rời mà đan xen giữa cuộc đời, con người Thu Bồn với thơ ca của ông Tác giả nhận định: “Ở thời điểm nào, ông cũng có những trường ca hay, những bài thơ hay, những câu thơ cực hay” [27, tr.533] Đồng thời, tác giả cũng nhìn ra được: “Đối với Thu Bồn, ông viết như một nhu cầu sống Trường ca hay thơ trữ tình, tiểu thuyết hay truyện ngắn, tất cả đều do nhu cầu của đời sống, chính vì thế cảm xúc thơ ông lúc nào cũng tươi, cũng mới” [27, tr.536] Rõ ràng đây là những nhận định, đánh giá đúng và hay Song, mới chỉ là những gì rất chung về con người Thu Bồn và sự thể hiện nó - chủ thể sáng tạo - qua thơ ca của ông

2.1.5 “Thu Bồn qua sông Thu Bồn” của Phùng Tấn Đông là những cảm nhận, đánh giá

về phong cách nghệ thuật thơ Thu Bồn, đặc biệt vấn đề được khảo sát qua hai tác phẩm

Bài ca chim Chơrao và Quê hương mặt trời vàng Ông viết: “Riêng mảng thơ, Thu Bồn

là nhà thơ của những câu thơ gây ấn tượng mạnh mẽ” [30, tr.547] Nhận xét cụ thể hơn, tác giả cho rằng: “Thơ Thu Bồn chính vì thế luôn có một hệ thống từ ngữ mang tính thi pháp riêng biệt - tạm gọi là tính hoành tráng, hết mình” [30, tr.555] Song, đấy vẫn chỉ là những nhận xét khái quát về bút lực, đặc sắc nghệ thuật của sáng tác Thu Bồn trong cả

thơ và trường ca, chưa có sự phân tách giữa hai thể loại này, đồng nghĩa với việc chưa phân biệt khái niệm thơ và trường ca để có cái nhìn hệ thống, chuyên sâu hơn

2.1.6 Tác giả Ngô Thế Oanh thì lại ví “Thu Bồn như dòng sông cuộn xiết” Những hồi

ức, ấn tượng, xúc cảm của tác giả trước người thơ và đời thơ Thu Bồn “mạnh mẽ và cảm

động đến gần như có một chút gì sửng sốt mà Bài ca chim Chơrao đã mang đến” và “sự

mở đầu cho một giai đoạn phát triển có tính chất quyết định” cho thể loại trường ca Việt Nam hiện đại của Thu Bồn [56, tr.731] Mặt khác, tác giả cũng thấy được “Thu Bồn là một trong những nhà thơ có nhiều bài thơ tình say đắm nhất” [56, tr.738] Như vậy, trong bài viết này, bên cạnh những hồi ức đẹp đẽ về Thu Bồn, tác giả chú ý đến hai vấn đề về đời thơ Thu Bồn: Vị trí của trường ca Thu Bồn và cái mãnh liệt, đắm say của thơ tình Thu Bồn

2.2 Nhóm bài nhận xét đánh giá về trường ca Thu Bồn nói riêng:

2.2.1 Bài viết “Thu Bồn - từ thơ đến trường ca” của nhà nghiên cứu văn học Bích Thu, in

trong Nhà thơ Việt Nam hiện đại và được in lại trong Thu Bồn - gói nhân tình của Hoàng

Minh Nhân có lẽ là bài viết bao quát nhất sự nghiệp sáng tác của Thu Bồn: “Thu Bồn có khả năng mở rộng sự sáng tạo sang nhiều lĩnh vực, thể loại, như thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết” [73, tr.853] Đương nhiên, trong quan niệm của Bích Thu, “thơ” ở đây bao gồm

cả trường ca - bên cạnh mảng thơ trữ tình [73, tr.857] Trong bài viết, sau khi điểm qua những chặng đường sáng tác và những tác phẩm thơ trữ tình, tác giả đã có những nhìn nhận, đánh giá xác đáng về trường ca Thu Bồn nói chung và những trường ca xuất sắc của ông nói riêng: “Thu Bồn là người có sở trường về trường ca và viết trường ca vào loại khoẻ, sự vận động của sự kiện, nhân vật thường dồn dập, khẩn trương Vì vậy,

trường ca Thu Bồn thường mang vẻ đẹp trong một chỉnh thể, có dáng vóc bề thế, khỏe mạnh” [73, tr.858] Đặc biệt, ở bài viết này, Bích Thu đã khai thác khá cụ thể những đặc sắc nghệ thuật của trường ca Thu Bồn: nghệ thuật xây dựng nhân vật, sự kết hợp giữa yếu

tố tự sự và

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoài Anh (2001), “Thu Bồn – niềm khát vọng khôn nguôi”, Tìm hoa quá bước, Nxb Văn

học, Hà Nội

2 Phan Thị Hoàng Anh (2004), “Nước mắt Thu Bồn”, Thu Bồn – gói nhân tình, Nxb Văn

học, Hà Nội, tr.463-467

3 Vũ Tuấn Anh (1997), Nửa thế kỷ thơ Việt Nam (1945 - 1995), Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội

4 Vũ Tuấn Anh (1999), “Văn học Việt Nam hiện đại, nhận thức và thẩm định”, Những vấn

đề về lý luận và lịch sử văn học, Tài liệu viện VH

5 Lại Nguyên Ân (1975), “Mấy suy nghĩ về thể loại trường ca”, Tạp chí Văn học (4),

tr.24-34

6 Lại Nguyên Ân (1980), “Vấn đề sử thi của văn học hiện đại” (qua một số ý kiến của giới

nghiên cứu Liên Xô), Tạp chí Văn học (1), tr.82-91

7 Lại Nguyên Ân (1981), “Bàn góp thêm về thể Trường ca”, Tạp chí Văn nghệ Quân đội

(1), tr.45-52

8 Lại Nguyên Ân (1984), “Thể trường ca trong thơ gần đây”, Văn học và phê bình, Nxb

Tác phẩm mới, Hà Nội

9 Lại Nguyên Ân (1986), “Văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám – Một nền sử

thi hiện đại”, Tạp chí Văn học (5), tr.17-28

10 Lại Nguyên Ân (1987), “Nội dung thể tài và sự phát triển thể loại trong nền văn học

mới”, Một thời đại văn học mới, Nxb Văn học, Hà Nội

11 Lại Nguyên Ân (biên soạn) (1999), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà

Nội

12 Mai Bá Ấn (2007), “Cấu trúc kịch và điện ảnh trong trường ca Thu Bồn”, Tạp chí Đất

Quảng (59/181), tr.96-103

13 Mai Bá Ấn (2007), “Người lính trong trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh

Thảo”, Tạp chí Cẩm Thành (53), tr.75-79

14 Mai Bá Ấn (2007), “Tâm thức biển trong thơ miền Trung hiện đại” (Qua trường ca Thu