Chính sách tiếp nhận và thực trạng tu nghiệp sinh việt nam tại nhật bản từ năm 1992 đến nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- LƯU THỊ KIM OANH CHÍNH SÁCH TIẾP NHẬN VÀ THỰC TRẠNG TU NGHIỆP SINH VIỆT NAM TẠI NHẬT BẢN TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯU THỊ KIM OANH

CHÍNH SÁCH TIẾP NHẬN VÀ THỰC TRẠNG

TU NGHIỆP SINH VIỆT NAM TẠI NHẬT BẢN

TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Châu Á học

Hà Nội-2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯU THỊ KIM OANH

CHÍNH SÁCH TIẾP NHẬN VÀ THỰC TRẠNG

TU NGHIỆP SINH VIỆT NAM TẠI NHẬT BẢN

TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Châu Á học

Mã số: 60 31 06 01

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Thu Giang

Hà Nội-2016

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 6

DANH MỤC CÁC BẢNG 7

DANH MỤC CÁC HÌNH 8

PHẦN MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 10

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined 4 Đóng góp của đề tài Error! Bookmark not defined 5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 6 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 7 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 CHÍNH SÁCH TIẾP NHẬN TU NGHIỆP SINH VIỆT NAM CỦA NHẬT BẢN TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY Error! Bookmark not defined 1.1 Khái quát về sự hình thành và biến đổi trong chính sách tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam của Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.1.1 Những tiền đề hình thành chính sách tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam vào Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.1.2 Sự hình thành của chính sách tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam của Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.1.3 Quá trình biến đổi của chính sách tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam của Nhật Bản từ năm 1992 đến nay Error! Bookmark not defined 1.2 Những quy định cơ bản trong điều kiện tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam của Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.2.1 Quy định về cơ quan tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam vào Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.2.2 Điều kiện tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam của tổ chức JITCO

Error! Bookmark not defined

1.3 Khung tiếp nhận và cơ chế tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam của Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG TU NGHIỆP SINH VIỆT NAM TẠI NHẬT BẢN TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY Error! Bookmark not defined 2.1 Sự biến đổi về số lượng tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản từ năm

1992 đến nay Error! Bookmark not defined 2.1.1 Giai đoạn từ 1992 – 2000 Error! Bookmark not defined 2.1.2 Giai đoạn từ 2004 – 2010 Error! Bookmark not defined 2.1.3 Giai đoạn từ 2011 – 2015 Error! Bookmark not defined 2.2 Sự đa dạng hóa cơ cấu ngành nghề của tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản Error! Bookmark not defined 2.2.1 Ngành nghề của tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản Error! Bookmark not defined

2.2.2 Ngành nghề thực tập phổ biến của tu nghiệp sinh Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.3 Chế độ đãi ngộ của tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản Error!

Bookmark not defined

2.3.1 Vấn đề thời gian làm việc của tu nghiệp sinh Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.3.2 Vấn đề cắt giảm lương của tu nghiệp sinh Việt NamError! Bookmark not defined

2.3.3 Vấn đề bảo hiểm Error! Bookmark not defined 2.3.4 Vấn đề trong đời sống sinh hoạt và tinh thầnError! Bookmark not defined

2.4 Vấn đề cư trú và lao động bất hợp phápError! Bookmark not defined 2.5 Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP CHO THỰC TRẠNG TU NGHIỆP SINH VIỆT NAM TẠI NHẬT BẢNError! Bookmark not defined 3.1 Nguyên nhân của thực trạng tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản

Error! Bookmark not defined

3.1.1 Nguyên nhân từ cái nhìn chưa đúng đắn của tu nghiệp sinh Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nguyên nhân từ các công ty phái cử phía Việt NamError! Bookmark not defined

3.1.3 Nguyên nhân từ phía các công ty tiếp nhận Nhật Bản Error! Bookmark not defined

3.2 Giải pháp cho những vấn đề đang tồn tại của chế độ tiếp nhận tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản Error! Bookmark not defined 3.2.1 Giải pháp cho những vấn đề tồn tại của thực tập sinh Việt NamError! Bookmark not defined

3.2.2 Giải pháp cho phía công ty phái cử Việt NamError! Bookmark not defined

3.2.3 Giải pháp cho phía công ty tiếp nhận Nhật BảnError! Bookmark not defined

3.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC 2 Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 3 Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 4 Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BLĐTB&XH Bộ Lao Động Thương Binh và Xã

hội

Development Organization, Japan

Cơ quan phát phát triển nhân lực

quốc tế Nhật Bản

Cooperation Organization

Tổ chức Hợp tác tu nghiệp quốc tế

Nhật Bản

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Dân số Nhật Bản phân theo 3 nhóm tuổi từ năm 1991 đến nayError! Bookmark not defined

Bảng 1.2: Sự khác nhau giữa tu nghiệp sinh và thực tập sinh kỹ năng Error! Bookmark not defined

Bảng 1.4：Thông tin tuyển dụng thực tập sinh của các công ty phái cử của Việt

Nam Error! Bookmark not defined Bảng 1.5: Khung tiếp nhận tu nghiệp sinh nước ngoài của Nhật Bản Error! Bookmark not defined

Bảng 1.6: Chi phí cần đóng cho công ty phái cử trước khi đi tu nghiệp Nhật Bản

của tu nghiệp sinh Việt Nam Error! Bookmark not defined

Bảng 2.1: Số lượng tu nghiệp sinh Việt Nam xin chuyển đổi tư cáchlưu trú sang

thực tập sinh kỹ năng từ 1993 - 2000 Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2: Số lượng tu nghiệp sinh Việt Nam sang Nhật Bảnqua các năm từ năm

2004 – 2010 Error! Bookmark not defined

Bảng 2.3: Số lượng thực tập sinh Việt Nam sang Nhật Bảntừ năm 2011đến năm

2015 Error! Bookmark not defined Bảng 2.4: Nhóm ngành nghề của tu nghiệp sinh nước ngoài tại Nhật BảnError! Bookmark not defined

Bảng 2.5: Số lượng tu nghiệp sinh, thực tập sinh Việt Namphân theo ngành nghề

từ 2011 – 2013 Error! Bookmark not defined

Bảng 2.6: Bảng thống kê tiền lương, tiền tiết kiệm trung bình hàng tháng của thực

tập sinh Việt Nam Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1: Số lượng các công ty làm dịch vụ phái cử tu nghiệp sinh sang Nhật Bản

Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Sự chuyển đổi tư cách tu nghiệp sinh từ năm 1990 đến nay Error! Bookmark not defined

Hình 1.2: Quá trình tiếp nhận tu nghiệp sinh, thực tập sinh Việt Nam sang Nhật

Bản Error! Bookmark not defined

Hình 2.1: Số lượng tu nghiệp sinh nước ngoài phân theo các ngành nghề tu nghiệp

Error! Bookmark not defined Hình 2.2: Dự định sau khi về nước của thực tập sinh Việt NamError! Bookmark not defined

Hình 2.3: Số vụ lao động bất hợp pháp của lao động Việt Nam tại Nhật từ năm

2002 đến năm 2015 Error! Bookmark not defined

Hình 2.4: Số lượng người Việt Nam lưu trú quá hạn bất hợp pháp tại Nhật Bản từ

năm 1994 đến năm 2016 Error! Bookmark not defined

Hình 3.1: Số lượng các công ty tiếp nhận thực tập sinh nước ngoài đã thực hiện

khảo sát và số lượng các công ty vi phạm quy định từ năm 2006 - 2013 Error! Bookmark not defined

Hình 3.2: Nội dung vi phạm của các công ty tiếp nhận thực tập sinh Error! Bookmark not defined

nước ngoài tại thời điểm năm 2013 Error! Bookmark not defined

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đẩy mạnh hoạt động phái cử tu nghiệp sinh là một chủ trương của Đảng và

Nhà nước Việt Nam Đây được coi là một chiến lược quan trọng, lâu dài, góp phần

giải quyết việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho một bộ phận lao động,

tạo nguồn thu ngoại tệ cho đất nước

Phái cử tu nghiệp sinh còn là biện pháp để tiếp thu, chuyển giao công nghệ

tiên tiến từ nước ngoài, giúp đào tạo đội ngũ lao động có chất lượng và tăng cường

các quan hệ hợp tác quốc tế của Việt Nam, tạo điều kiện cho Việt Nam hội nhập

sâu hơn vào khu vực và quốc tế

Nhật Bản là một nước phát triển, là một thị trường quan trọng đối với hoạt

động phái cử tu nghiệp sinh của Việt Nam Việt Nam bắt đầu đưa tu nghiệp sinh

sang Nhật Bản học tập và làm việc từ năm 1992 Hiện nay số tu nghiệp sinh Việt

Nam được phái cử sang Nhật Bản ngày càng tăng Do đó, hoạt động phái cử tu

nghiệp sinh sang Nhật Bản đang ngày càng chiếm vai trò to lớn trong hoạt động

phái cử của cả nước nói riêng và trong sự phát triển kinh tế của cả nước nói chung

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực thì vấn đề liên quan đến tu nghiệp

sinh Việt Nam tại Nhật Bản còn tồn tại nhiều hạn chế, khó khăn và có những diễn

biến phức tạp Chẳng hạn như xảy ra hiện tượng tu nghiệp sinh Việt Nam bị phân

biệt đối xử về tiền công, về điều kiện làm việc và sinh hoạt Bản thân trong số tu

nghiệp sinh cũng có người tự ý phá hợp đồng, bỏ trốn ra ngoài làm việc và cư trú

bất hợp pháp, Đặc biệt, số lượng tu nghiệp sinh Việt Nam tự ý phá hợp đồng, bỏ

trốn ngày càng lớn gây mất uy tín đối với các doanh nghiệp nước ngoài

Từ năm 2010, Chính phủ Nhật Bản đã đưa ra cơ chế mới mang lại nhiều

quyền lợi cho các tu nghiệp sinh nước ngoài Song quyền lợi của các tu nghiệp sinh

có thực sự được bảo vệ hay không? Tại sao các tu nghiệp sinh lại dễ dàng tự ý phá

bỏ hợp đồng, ra ngoài làm việc nếu như quyền lợi của họ ngày càng được bảo vệ

nhiều hơn? Và những vấn đề tồn đọng hiện nay như thực tập sinh bỏ trốn, công ty tiếp nhận bóc lột lương và giờ làm, công ty phái cử thu tiền chống trốn trái quy định… có nguyên do từ cả hai phía công ty phái cử - tiếp nhận và cả từ chính bản thân thực tập sinh Việt Nam

Từ những nội dung câu hỏi trên, tôi cho rằng đây là một đề tài có tính thực tiễn,

cần được nghiên cứu nghiêm túc và toàn diện Vì vậy, tôi đã chọn đề tài―Chính sách tiếp nhận và thực trạng tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản từ năm 1992 đến nay‖ làm luận văn Thạc sĩ của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Về mặt khoa học, nhằm tìm hiểu, phân tích sâu về chính sách tiếp nhận tu

nghiệp sinh nước ngoài của Nhật Bản, trong đó có tu nghiệp sinh Việt Nam Trả lời các câu hỏi nghiên cứu: sự thay đổi của chính sách tiếp nhận qua các năm như thế nào, điểm mới trong chính sách là gì, điều kiện và khung tiếp nhận như thế nào, từ

đó phân tích tình hình tiếp nhận thực tế Ngoài ra, nghiên cứu cũng tìm hiểu và phân tích về thực trạng tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản qua các năm, phản ánh thực tế các mặt đời sống sinh hoạt, tinh thần đến công việc của tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản Trên cơ sở đó, đưa ra những khuyến nghị, giải pháp cho những vấn đề tồn đọng

Về mặt thực tiễn, hiện nay vẫn còn nhiều người chưa có cái nhìn đúng đắn

về chương trình phái cử tu nghiệp sinh sang Nhật và chính sách tiếp nhận tu nghiệp sinh thực tập sinh Việt Nam vào Nhật Bản Tác giả mong rằng, bài nghiên cứu có thể trở thành tài liệu tham khảo cho những người định đi tu nghiệp sang Nhật, cung cấp cho họ cái nhìn đúng đắn và toàn diện hơn về chương trình tu nghiệp, giúp cho

họ có quyết định đúng đắn cho con đường phía trước của bản thân

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

1 Hoàng Lê (2006), Cẩm nang pháp luật về xuất khẩu lao động, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội

2 Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

(2006), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia

3 Nguyễn Bình Giang (2011), Di chuyển lao động quốc tế, Nhà xuất bản

Khoa học Xã hội

4 Nguyễn Hoàng – Nhật Bắc, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng kết thúc tốt đẹp chuyến thăm Nhật Bản, Báo điện tử Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ

nghĩa Việt Nam, 15/12/2013

http://baodientu.chinhphu.vn/Tin-noi-bat/Thu-tuong-Nguyen-Tan-Dung-ket-thuc-tot-dep-chuyen-tham-Nhat-Ban/188606.vgp

5 Nguyễn Thị Hồng Bích (2007), Xuất khẩu lao động của một số nước Đông Nam Á kinh nghiệm và bài học, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội

6 Phạm Quí Thọ (2006), Chuyển dịch cơ cấu lao động trong xu hướng hội nhập quốc tế, Nhà xuất bản Lao động Xã hội

7 Phan Cao Nhật Anh (2015), Một số vấn đề xã hội của người lao động nước ngoài tại Nhật Bản, Tạp chí nghiên cứu Đông Bắc Á

8 Phương Thủy (2013), Luật sư Nhật giúp lao động Việt Nam thắng kiện tại Fukushima, Báo lao động số 19, 23/1/2013

9 Website Bộ Lao động - Thương Binh và Xã hội

http://www.molisa.gov.vn/vi/Pages/Trangchu.aspx

10 Website Cục quản lý lao động ngoài nước – Bộ Lao động Thương binh và

Xã hội

http://www.dolab.gov.vn/New/Default.aspx

11 Website Hiệp hội Xuất khẩu Lao động Việt Nam

http://www.vamas.com.vn

12 Website Thư viện Pháp lut

http://thuvienphapluat.vn

13 Website Trung tâm lao động ngoài nước – Bộ Lao động Thương Binh và

Xã hội

http://colab.gov.vn

Tài liệu tiếng Nhật

14 Bộ Lao động và Phúc Lợi Nhật Bản厚生労働省 (2007)、第７回研修・技能実習制度研究会資料 (Tài liệu Hội nghiên cứu chế độ tu nghiệp thực tập kỹ năng Nhật Bản lần thứ 7)

http://www.mhlw.go.jp/shingi/2007/02/s0215-9.html

15 Bộ Lao động và Phúc Lợi Nhật Bản厚生労働省 (2015)、技能実習制度に関する基礎資料、資料３(Tài liệu cơ bản về chế độ thực tập sinh kỹ năng)

http://www.mhlw.go.jp/file/05-Shingikai-11801000-Shokugyounouryokukaihatsukyoku-Soumuka/0000065147.pdf

nhập cảnh (Sách trắng))

17 Tổ chức Hợp tác tu nghiệp quốc tế Nhật Bản JITCO公益財団法人国際研修協力機構、業務統計 (Thống kê nghiệp

vụ)

https://www.jitco.or.jp/about/statistics.html

18 Hội ban biên tập Thực tập sinh người nước ngoài (「外国人実習生」編集委員会)

2013、外国人実習生―差別・抑圧・搾取のシステム (Thực tập sinh

người nước ngoài – Hệ thống phân biệt đối xử, áp bức, bóc lột)、学習の友社 (Nhà xuất bản Gakushu no Tomosha, Nhật Bản)

19 Hội ban biên tập Vấn đề người lao động nước ngoài và Nhật Bản trong

nghiệp sinh– Vấn đề lao động người nước ngoài và Nhật Bản trong tương lai)、花伝社(Nhà xuất bản Kadensha, Nhật Bản)

20 Iguchi Yasushi (井口泰) (2009)、外国人労働者新時代 (Thời đại mới của lao động người nước ngoài)、ちくま新書 (Nhà xuất bản Chikuma Shinsho, Nhật Bản)

và các công ty Nhật – Triển khai chế độ thực tập sinh kỹ năng và tình thế lưỡng nan) 、東京大学出版社 (Nhà xuất bản Đại học Tokyo, Nhật Bản)

22 Kajita Takamich, Iyotani Toshio (梶田孝道・伊豫谷登士翁) (1993)、外国人労働者論―現在から理論へ (Luận về lao động người

nước ngoài – Từ hiện trạng đến lý luận)、弘文堂 (Nhà xuất bản Kobundo, Nhật Bản)

23 Komai Hiroshi (駒井洋著)（1993)、外国人労働者定住への道 (Con

đường dẫn tới sự định cư của lao động người nước ngoài) 、明石書店

(Nhà xuất bản Akashi Shoten, Nhật Bản)

24 Kuba Yoshiko (久場嬉子)（2007)、介護・家事労働者の国際移動 (Sự

di chuyển mang tính quốc tế của y tá và người lao động làm nội trợ)

、日本評論社 (Nhà xuất bản Nihon Hyoronsha, Nhật Bản)

25 Miyajima Takashi, Eriko Suzuki (宮島喬 鈴木江利子) (2014)、外国人労働者受け入れを問う (Hỏi về việc tiếp nhận người lao động nước ngoài)、岩波書店 (Nhà xuất bản Iwanami Shoten, Nhật Bản)

26 Murashita Hiroshi (村下博)（1999)、外国人労働者問題の政策と法

(Đối sách và giải pháp cho vấn đề người lao động nước ngoài)、大阪経済法科大学出版 (Nhà xuất bản Đại học kinh tế và Pháp luật Osaka, Nhật Bản)

thực tập sinh kỹ năng người nước ngoài tại Nhật Bản sau cải cách – Từ điều tra thực địa đối với thực tập sinh kỹ năng Việt Nam)、特集国際文化ジャーナルvol.19 (Tập san Văn hoá quốc tế số 19)

生 (Chế độ tu nghiệp sinh, thực tập sinh kỹ năng người nước ngoài của Nhật Bản và tu nghiệp sinh Việt Nam)、佛教大学大学院紀要

社会学研究科篇 第41号 (Tuyển tập nghiên cứu Xã hội học, Đại học Bukkyo, Nhật Bản, số 41)