ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRƯƠNG THỊ HÒA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 VẬN DỤNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LƯƠNG TÀI, BẮC N
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
TRƯƠNG THỊ HÒA
PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 (VẬN DỤNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LƯƠNG TÀI, BẮC NINH)
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
TRƯƠNG THỊ HÒA
PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 (VẬN DỤNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LƯƠNG TÀI, BẮC NINH)
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN LỊCH SỬ
Mã số: 60140111
Người hướng dẫn khoa học: TS Hoàng Thanh Tú
HÀ NỘI – 2015
Trang 3MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục các chữ viết tắt ii
Danh mục các bảng ii3
Danh mục các biểu đồ 3v
MỞ ĐẦU 5
1 Lý do chọn đề tài 5
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined 3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11
4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 11
5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 12
6 Giả thuyết khoa học 12
7 Đóng góp của đề tài 13
8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 13
9 Cấu trúc luận văn 13 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
Error! Bookmark not defined
1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined
1.1.1 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined
trường THPT Error! Bookmark not defined
1.1.3 Yêu cầu cơ bản khi vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT Error! Bookmark not defined
1.1.4 Một số định hướng vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT Error! Bookmark not defined
1.2 Thực trạng vận dụng dạy học theo chủ đề trong môn LS ở trường THPT
Error! Bookmark not defined
Trang 41.2.1 Mục đích, nội dung điều tra, khảo sát Error! Bookmark not defined
1.2.2 Kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined
1.2.3 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Error!
Bookmark not defined
2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử lớp Error!
Bookmark not defined
defined
2.2 Xây dựng các chủ đề trong chương trình Lịch sử lớp 11 ở Trường THPT Lương Tài, Bắc Ninh Error! Bookmark not defined
THPT Lương Tài, Bắc Ninh Error! Bookmark not defined
2.2.2 Xây dựng các chủ đề Lịch sử Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT LƯƠNG TÀI, BẮC NINH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠMError! Bookmark not defined
3.1 Một số nguyên tắc và yêu cầu khi lựa chọn phương pháp dạy học theo chủ đề Error! Bookmark not defined 3.2 Một số phương pháp dạy học phù hợp với các chủ đề của chương trình Lịch sử lớp 11 ở trường THPT Lương Tài, Bắc NinhError! Bookmark not
defined
3.2.4 Dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined
3.2.5 Dạy học theo dự án Error! Bookmark not defined
3.3 Thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
Trang 53.3.2 Đối tượng và thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 14 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở thành nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Xuất phát từ yêu cầu đó đòi hỏi giáo dục phải có những chuyển biến mới để đào tạo ra lớp người lao động năng động, sáng tạo và phát triển toàn diện Cùng với các môn học khác, môn Lịch sử trong trường phổ thông góp phần to lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ thành nguồn nhân lực chất lượng cao Nâng cao chất lượng giáo dục được xem là vấn đề sống còn Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc
về giáo dục chỉ rõ: “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi và kiểm tra theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” [34, tr.131]
Thực tiễn giáo dục trong những năm gần đây cho thấy, việc giáo dục Lịch sử cho học sinh đã có những bước phát triển nhất định Nhiều giáo viên
cố gắng trong cải tiến phương pháp và nâng cao tính hấp dẫn của môn học Một số học sinh đã vươn lên đạt điểm cao trong các kì thi học sinh giỏi môn Lịch sử Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, hiệu quả giáo dục Lịch
sử còn nhiều bất cập, hạn chế gây ra sự bức xúc và trở thành nỗi lo âu của cả
Trang 6xã hội Điều đó không chỉ được phản ánh qua điểm số các kì thi tốt nghiệp phổ thông và thi tuyển vào đại học, cao đẳng mà còn qua kết quả điều tra xã hội học, qua các sân chơi truyền hình và dư luận xã hội
Dạy học tích hợp là một trong những quan điểm dạy học phù hợp với mục tiêu đổi mới và đáp ứng được nhu cầu học tập của học sinh hiện nay Dạy học tích hợp góp phần tạo tư duy lôgic cho học sinh, kiến thức cung cấp cho
phổ thông, trước hết là Văn học, Địa lí, GDCD Học sinh có vai trò tích cực, chủ động trong việc học tập theo hướng tích hợp vì ở đây các em huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện một sự kiện Các em được
ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức cao hơn và biết vận dụng thông minh trong học tập Tuy không đề cập nhiều theo hướng tích hợp chủ đề nhưng tài liệu đã tập trung phân tích rõ ý nghĩa của dạy học tích hợp trong xu thế phát triển chung của giáo dục hiện nay đặc biệt là nhấn mạnh sự tích hợp liên môn giữa các môn học
Tài liệu được biên soạn với mục đích hướng dẫn ôn tập như: “Hướng dẫn học và ôn tập lịch sử trung học phổ thông” tập 1, tập 2 (2003) cũng do
Phan Ngọc Liên chủ biên chỉ ra: việc ôn tập tổng kết trong môn Lịch sử ở trường phổ thông phải chú ý đến mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới Do đó, chúng ta có thể vận dụng dạy học theo chủ đề trong các bài
ôn tập để củng cố kiến thức cho học sinh đồng thời chú ý đến việc xây dựng các chủ đề tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam
Phương pháp dạy học Lịch sử theo chủ đề tạo cho giáo viên có thể linh hoạt trong quá trình giảng dạy, học sinh học được nhiều và chủ động tìm tòi, chiếm lĩnh kiến thức Hơn nữa khi học theo chủ đề sẽ giúp học sinh ôn tập có
hệ thống và dễ dàng ghi nhớ kiến thức Trong cuốn Phương pháp ôn tập Lịch
sử ở trường phổ thông – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (2012) TS Hoàng
Thanh Tú đã chỉ ra việc căn cứ vào trình độ học sinh, loại bài ôn tập trong chương trình, mục tiêu cần đạt để lựa chọn, cấu trúc nội dung ôn tập phù hợp
Trang 7với hình thức tổ chức và phương pháp tiến hành “Các nội dung ôn tập có thể cấu trúc theo hai kiểu điển hình là cấu trúc theo chủ đề khái quát và so sánh các sự kiện trong mối quan hệ đồng đại/lịch đại và cấu trúc theo chủ đề tương ứng với các nội dung về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa, kháng chiến, chiến tranh”[29, tr 215-216] Dạy và học Lịch sử theo các chủ
đề, chuyên đề không chỉ tạo tư duy logic cho học sinh, tăng khả năng hiểu bài…mà còn giúp quá trình ôn tập hiệu quả hơn Trên cơ sở đó học sinh được
ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức độ cao và biết vận dụng sáng tạo trong học tập
Trong giáo trình “Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT”
của PGS.TS Vũ Quang Hiển và TS Hoàng Thanh Tú đồng chủ biên (2014)
đã trình bày khái niệm chung về dạy học tích hợp và nhấn mạnh vận dụng tích hợp trong môn Lịch sử, nhiệm vụ của giáo viên và học sinh cũng như những
ưu điểm của dạy học tích hợp Theo đó, môn Lịch sử có thể được tích hợp lại thành các chủ đề, chuyên đề vì giữa các chương, các bài, các phần có mối quan hệ chặt chẽ giúp cho học sinh hình thành kiến thức một cách có hệ thống Có thể tích hợp liên môn giữa môn học Lịch sử với các môn học khác làm cho kiến thức các môn học bổ sung cho nhau, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn các sự kiện đã học Giáo viên là người chủ động trong việc phân tích nội dung chương trình và lựa chọn các phương pháp, phương tiện phối hợp trong quá trình dạy học tích hợp Và khâu chuẩn bị bài của học sinh là một yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của phương pháp này
Trong cuốn “Một số chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử”(2002)
TS Ngô Minh Oanh trong bài viết “Về mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông” đã nêu lên cơ sở thực tiễn và cơ
sở khoa học của vấn đề và con đường, biện pháp sử dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy tốt lịch sử Việt Nam Vận dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy tốt lịch sử Việt Nam là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học và vai trò của người giáo viên là vô cùng quan trọng trong việc vận dụng sáng tạo các
Trang 8phương pháp và biện pháp dạy học thích hợp Từ mối quan hệ mật thiết gắn
bó giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam chúng ta có thể xây dựng được các chủ đề lịch sử phù hợp dựa trên sự tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và Việt Nam góp phần giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn tiến trình lịch sử dân tộc,
so sánh với các dân tộc trên thế giới cũng như sự đóng góp của dân tộc vào lịch sử nhân loại
TS Nguyễn Anh Dũng trong bài viết “Tích hợp kiến thức các bộ môn khoa học xã hội trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” in trong “Một số chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử” (2002) đã trình bày một số vấn đề
về tích hợp các kiến thức bộ môn khoa học xã hội (chủ yếu là Địa lý, Văn học, GDCD) trong dạy học lịch sử Tuy chỉ khái quát về xu hướng tích hợp liên môn trong dạy học Lịch sử mà không đề cập đến tích hợp lịch sử theo chủ đề nhưng bài viết đã nhấn mạnh xu hướng tích hợp ngày càng phổ biến ở trong nước cũng như trên thế giới và hiệu quả to lớn khi dạy học tích hợp
Ở một góc nhìn khác, nhà sư phạm N.G.Đai-ri (1973) lại tiến hành phân tích và chỉ rõ những yêu cầu quan trọng nhất của giờ học và việc chuẩn
bị giờ học lịch sử trong chuyên khảo “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” Tác giả nhấn mạnh đến việc thiết lập hệ thống kiến thức trong các bài học vì “Nội dung của hầu như giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với những giờ học trước và giờ học sau” [11, tr 98] Việc xây dựng thành các
chủ đề trong môn Lịch sử sẽ giúp học sinh thấy rõ hệ thống kiến thức vì các
sự kiện có mối quan hệ gắn bó với nhau
Trong luận văn thạc sĩ “Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trường phổ thông trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay”
(2010) của Trần Thùy Chi cũng đã trình bày vận dụng dạy học theo quan điểm tích hợp liên môn Theo đó, khi vận dụng liên môn trong dạy học Lịch
sử có thể vận dụng dạy học tích hợp các chuyên ngành Lịch sử trong một giai đoạn lịch sử và dạy học tích hợp các chuyên ngành Lịch sử theo một chủ đề, chuyên đề và dạy học tích hợp liên môn giữa Lịch sử với Văn học, Địa lí,
Trang 9GDCD… Dạy học tích hợp theo quan điểm liên môn là một phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng môn học, yêu cầu đổi mới của giáo dục
“Xu thế tích hợp môn học trong nhà trường phổ thông” đăng trên Tạp
chí giáo dục 2/2002 của TS Nguyễn Minh Phương và TS Cao Thị Thặng đã nêu lên những quan điểm chung về tích hợp, xu hướng tích hợp ở nước ngoài
và đề xuất xây dựng môn học theo quan điểm tích hợp ở Việt Nam Theo đó,
ta thấy được tích hợp là một xu hướng mới đã và đang được nhiều nước trên thế giới quan tâm thực hiện với nhiều hiệu quả to lớn
Nước ta đang tiến tới xây dựng một chương trình và bộ SGK Lịch sử phù hợp với yêu cầu của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông sau
năm 2015 PGS.TS Nghiêm Đình Vỳ trong báo cáo tham luận “Một số suy nghĩ ban đầu về định hướng xây dựng chương trình và SGK môn Lịch sử ở trường phổ thông sau 2015” tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch
sử ở trường phổ thông Việt Nam đã nhấn mạnh: Hiện nay môn Lịch sử ở THPT đang được học theo chương trình đồng tâm với THCS, nhưng mức độ chưa được tốt Chúng tôi đề nghị không nên học lặp lại mà nên áp dụng dạy theo chủ đề cả về lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam Nói như vậy không có nghĩa là môn Lịch sử là môn tự chọn, mà như trên tôi đã đề nghị phải là môn
cơ bản, bắt buộc Nhưng vẫn nên theo xu thế là trong nội bộ môn Lịch sử có những chủ đề bắt buộc và có cả chủ đề tự chọn” Xuất phát từ thực trạng dạy
và học môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay thì yêu cầu đổi mới là vấn
đề cấp bách Dự kiến dạy học lịch sử theo những chủ đề là một trong những hướng đi phù hợp và đúng đắn với thực tế giáo dục của chúng ta hiện nay Đó
là xu thế phát triển chung mà nhiều nước trên thế giới đã và đang thực hiện với nhiều những thành tựu to lớn
TS Nguyễn Xuân Trường trong bài viết“Nhìn nhận lại chương trình, SGK Lịch sử hiện hành và một số vấn đề trao đổi, định hướng xây dựng chương trình, SGK sau năm 2015” tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam đã đề xuất ở cấp THPT, nội dung
Trang 10kiến thức lịch sử không lặp lại tiến trình như THCS, mà được thiết kế thành các chủ đề Tuy nhiên, phải đảm bảo tính toàn diện giữa các chủ đề về chiến tranh với chủ đề về kinh tế, văn hóa Như vậy, có thể thấy dạy học theo chủ
đề là một trong những định hướng được nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý giáo dục đưa ra tại hội thảo và đây là một trong những hướng đi đúng đắn, phù hợp với thực trạng dạy và học Lịch sử ở nước ta hiện nay góp phần xây dựng chương trình SGK mới sau năm 2015
Tháng 10 năm 2013 một hội thảo quốc tế “Đổi mới và hiện đại hóa chương trình và sách giáo khoa theo định hướng phát triển bền vững” được
tổ chức tại Hà Nội nhằm tăng cường hợp tác, nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm phục vụ cho chương trình đổi mới sau năm 2015 Trong hội thảo, TS Hoàng Thanh Tú đã trình bày quan điểm của mình về vai trò của SGK và đề
xuất ý kiến cho SGK mới trong bài viết “Biên soạn và sử dụng sách giáo khoa lịch sử phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh”
Qua khảo sát ý kiến đánh giá mong muốn của GV và HS về SGK Lịch sử, cũng như ưu điểm trong SGK của các nước như Vương quốc Anh và Australia tác giả đề xuất ý kiến cho việc biên soạn SGK mới trong dạy học môn học Lịch sử ở Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực của HS THPT Về nội dung, theo các chủ đề của chương trình quốc gia, SGK được biên soạn theo hướng tích hợp lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam, các sự kiện quan trọng được lựa chọn làm chủ đề nghiên cứu sâu (bắt buộc hoặc tự chọn), tập trung vào những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc sống hoặc có ý nghĩa với HS trong hiện tại và tương lai
Cũng tại hội thảo này, PGS TS Nghiêm Đình Vỳ đã đề xuất “Đổi mới việc biên soạn SHK Lịch sử ở trường phổ thông trong quá trình hội nhập quốc tế” Trong đó trình bày dự kiến SGK ở trường trung học phổ thông nên
viết dưới dạng chủ đề Chủ đề cũng chính là sự tích hợp kiến thức môn học gồm những nội dung có tính tổng quát, có thể riêng biệt cũng có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực, liên quan giữa thế giới và Việt Nam, gắn liền với thực