Nhận thức của người bệnh trầm cảm về biểu hiện, nguyên nhân và cách điều trị rối loạn này

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ HỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ---oOo--- GIANG NGỌC THỤY VY NHẬN THỨC CỦA NGƯỜI BỆNH TRẦM CẢM VỀ BIỂU HIỆN, NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ RỐI LOẠN NÀY LUẬN VĂN THẠC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ HỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

-oOo -

GIANG NGỌC THỤY VY

NHẬN THỨC CỦA NGƯỜI BỆNH TRẦM CẢM VỀ BIỂU HIỆN,

NGUYÊN NHÂN

VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ RỐI LOẠN NÀY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ HỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

-oOo -

GIANG NGỌC THỤY VYs

NHẬN THỨC CỦA NGƯỜI BỆNH TRẦM CẢM VỀ BIỂU HIỆN,

NGUYÊN NHÂN

VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ RỐI LOẠN NÀY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC Chuyên ngành: TÂM LÝ HỌC LÂM SÀNG TRẺ EM VÀ VỊ THÀNH NIÊN

MÃ SỐ: THÍ ĐIỂM

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: 1 TS AMIE POLLACK

2 TS TRẦN THÀNH NAM

HÀ NỘI - 2016

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Rối loạn trầm cảm chủ yếu (còn gọi là Rối loạn trầm cảm điển hình hay Rối loạn trầm cảm nặng và thường được gọi là Trầm cảm) là một dạng rối loạn tâm thần phổ biến và gây ra gánh nặng cho xã hội Trầm cảm chiếm 10-15% trong dân số chung [12] với tỉ lệ tự tử thành công khá cao và khả năng

tái phát lên đến 50% [30] Báo cáo Gánh nặng toàn cầu do bệnh tật giai đoạn 1990-2020 của Christopher cho thấy rối loạn này là nguyên nhân thứ hai gây

ra tàn tật [69] và làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống con người khoảng 63% khi so sánh với nhóm người khỏe mạnh hoặc bị bệnh mạn tính khác [39],[78]

Kinh nghiệm của các nước trên thế giới cho thấy công cuộc chăm sóc sức khỏe cho những người bệnh trầm cảm thực sự gặp khó khăn nếu như chính bản thân bệnh nhân không nhận thức đúng về vấn đề họ gặp phải Các nghiên cứu cho thấy nhận thức thấp về bệnh không những liên quan đến việc bệnh nhân trầm cảm không đến cơ sở chăm sóc y tế cho đến khi bệnh kéo dài, trở nên trầm trọng hơn [75] mà còn ảnh hưởng lớn đối với việc tìm kiếm sự giúp

đỡ và cam kết với những can thiệp được đề nghị [82] và cả phòng ngừa [84] Chính vì thế, trên thế giới trong những năm qua, nghiên cứu hiểu biết về sức khỏe tâm thần nói chung và về trầm cảm nói riêng của cộng đồng và cả của bệnh nhân được tiến hành nhằm tìm giải pháp để tăng cường hiệu quả và cam kết điều trị Kết quả của các nghiên cứu đi trước đều khẳng định rằng khả năng hiểu triệu chứng, nhận định về nguyên nhân và ý thức sự ảnh hưởng của bệnh có ảnh hưởng tích cực đến cách chọn dịch vụ điều trị của bệnh nhân cũng như tăng cường niềm tin, sự tuân thủ của người bệnh về phương pháp trị liệu hay hỗ trợ được chứng minh có hiệu quả

Tại Việt Nam, ngoài một vài nghiên cứu quan niệm của bệnh nhân về rối loạn tâm thần nói chung và trầm cảm nói riêng tại cộng đồng [22],[86], hầu hết các nghiên cứu về sức khỏe tâm thần chỉ tập trung mô tả tỉ lệ dịch tễ, biểu hiện triệu chứng, tỉ lệ đáp ứng điều trị thuốc Nói cách khác, thật sự không có nhiều công bố khoa học nào khảo sát về hiểu biết trầm cảm của chính bệnh nhân mắc rối loạn này, đặc biệt trên người bệnh đang đến khám tại cơ sở chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên khoa

Tóm lại, (1) từ thực trạng tỉ lệ mắc trầm cảm trong xã hội và gánh nặng do trầm cảm gây ra; (2) từ xu hướng và kết hợp các nghiên cứu đi trước về hiểu biết của cộng đồng về tổn thương sức khỏe tâm thần trong đó có trầm cảm; (3) từ thực tiễn thiếu vắng các nghiên cứu về nhận thức của bệnh nhân trầm cảm về biểu hiện, nguyên nhân và cách điều trị căn bệnh này, chúng tôi tiến hành thực hiện luận văn với đề tài "Nhận thức của người bệnh trầm cảm về biểu hiện, nguyên nhân và cách điều trị rối loạn này"

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng nhận thức về (a) biểu hiện của trầm cảm; (b) nguyên nhân gây trầm cảm; (c) cách thức và hiệu quả của can thiệp; (d) năng lực vận dụng kiến thức cho bản thân Từ đó, đưa ra một số khuyến nghị, đề xuất cho các cơ sở chuyên khoa và cộng đồng nhằm tìm các biện pháp nâng cao hiểu biết về bệnh trầm cảm cũng như ứng dụng và phát triển những liệu pháp tâm lý phù hợp với nguồn lực sẵn có mà vẫn được chấp nhận về mặt khoa học, văn hóa, kinh tế và xã hội

3 Câu hỏi nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu, một số câu hỏi được đặt ra cho đề tài gồm:

Câu hỏi 1: Thực trạng nhận thức của người bệnh trầm cảm (hiểu biết và vận dụng kiến thức) về rối loạn này trong việc nhận diện, nhận định các triệu chứng, nguyên nhân và cách ứng phó -điều trị như thế nào?

Câu hỏi 2: Nhận thức của người bệnh trầm cảm về rối loạn này (triệu chứng, nguyên nhân, cách ứng phó - điều trị) có khác biệt giữa các nhóm tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập và tình trạng hôn nhân hay không?

Câu hỏi 3: Nhận thức của của người bệnh trầm cảm về rối loạn này (triệu chứng, nguyên nhân, cách ứng phó - điều trị) có liên hệ với mức độ trầm cảm, mức độ ảnh hưởng hoạt động chức năng và số lượng nguồn thông tin về trầm cảm mà bệnh nhân đã tiếp cận trước đây không?

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu:

Tất cả bệnh nhân được chẩn đoán Rối loạn Trầm cảm chủ yếu theo tiêu chuẩn chẩn đoán ICD-10 hoặc DSM-IV-TR, loại trừ bệnh nhân có kèm triệu chứng loạn thần

- Cỡ mẫu: 109 bệnh nhân (55 bệnh nhân tại Viện sức khỏe Tâm thần và 54 bệnh nhân tại Bệnh viện Tâm thần Thành phố Hồ Chí Minh)

- Cách chọn mẫu: Ngẫu nhiên

Tất cả bệnh nhân vừa đến khám lần đầu tiên tại 2 cơ sở trên (từ tháng 5/2015) sau khi được bác sĩ chẩn đoán trầm cảm trên lâm sàng theo đúng tiêu chuẩn chẩn đoán và đáp ứng tiêu chí chọn mẫu sẽ đều được chọn tham gia vào nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Nhận thức của bệnh nhân về trầm cảm (hiểu biết về biểu hiện, sự ảnh hưởng lên cuộc sống, nguyên nhân được nhận biết, cách điều trị và tìm kiếm giúp đỡ, và cách vận dụng những hiểu biết này cho bản thân)

Các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức về trầm cảm của bệnh nhân

5 Giả thuyết nghiên cứu

Thẩm định các giả thuyết sau:

5.1 Giả thuyết 1

Người bệnh trầm cảm không nhận diện đầy đủ triệu chứng và không gọi tên chính xác rối loạn mà mình mắc phải Bệnh nhân có xu hướng dán nhãn vấn đề trầm cảm bằng bệnh cơ thể, bệnh thần kinh Nhận định nguyên nhân tập trung vào nhóm di truyền và áp lực từ môi trường Cách thức điều trị chủ yếu là uống thuốc và có sử dụng cả yếu tố tâm linh trong chữa trị

5.2 Giả thuyết 2

Nhận thức của bệnh nhân về triệu chứng, nguyên nhân, cách ứng phó - điều trị trầm cảm có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập và tình trạng hôn nhân

5.3 Giả thuyết 3

Có mối tương quan giữa nhận thức của bệnh nhân về triệu chứng, nguyên nhân, cách ứng phó - điều trị rối loạn trầm cảm và mức độ rối loạn chức năng, mức độ trầm cảm mà bệnh nhân đang trải nghiệm cũng như số lượng nguồn thông tin tuyên truyền về trầm cảm mà người bệnh tiếp cận trước đó

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu lý luận

Tìm hiểu cơ sở lý luận về trầm cảm, hiểu biết của bệnh nhân về trầm cảm

Cụ thể, nghiên cứu này sẽ tìm hiểu các biểu hiện của trầm cảm, sự ảnh hưởng của trầm cảm lên các mặt trong cuộc sống, nguyên nhân được nhận biết, cách điều trị trầm cảm, việc vận dụng kiến thức cho bản thân họ Bên cạnh đó, tham khảo các công trình nghiên cứu đi trước về các công cụ đo sử dụng cho

đề tài

6.2 Nghiên cứu thực tiễn

Triển khai thu thập dữ liệu – khảo sát nhận thức về trầm cảm của bệnh nhân bị rối loạn này khi đến khám tại bệnh viện tâm thần

Tiến hành phân tích số liệu để trả lời câu hỏi nghiên cứu của đề tài và chứng minh hoặc bác bỏ các giả thuyết nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nghiên cứu tài liệu

Phương pháp này sẽ hệ thống lại cơ sở lý thuyết, đồng thời tìm hiểu các nghiên cứu đã có về trầm cảm, nhận thức về trầm cảm của người bệnh bằng việc tham khảo các công trình nghiên cứu, sách, báo, tạp chí chuyên ngành trong và ngoài nước, v.v… Từ đó, xác định bảng khảo sát những điều này cho bệnh nhân trầm cảm

Tìm hiểu sơ lược một số nghiên cứu liên quan việc áp dụng mô hình trị liệu tâm lý ngắn hạn có thể phù hợp văn hóa và tình hình kinh tế, xã hội nước ta

để hỗ trợ việc tuân thủ điều trị thuốc Từ đó, đề xuất cho hướng nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo

7.2 Đánh giá bằng các thang đo

7.2.1 Bảng 1: Xác định mức độ trầm cảm của bệnh nhân bằng Thang đánh

giá mức độ trầm cảm Hamilton (HAM-D) và Thang đo trầm cảm Beck (BDI)

- Thang đánh giá trầm cảm Hamilton: ra đời năm 1960 từ tác giả Hamilton, viết tắt là HDRS (Hamilton Depression Rating Scale) hoặc HAM-D (Hamilton Depression) nhưng đến nay vẫn còn được dùng phổ biến trên lâm sàng Thang được cấu thành một mặt bởi những triệu chứng thường quan sát thấy ở hầu hết bệnh nhân trầm cảm, mặt khác bởi các biểu hiện tuy ít xảy ra hơn nhưng khi xuất hiện thì chúng giúp xác định được mỗi thể lâm sàng riêng biệt của rối loạn trầm cảm

- Thang đo trầm cảm Beck: nguyên bản đầu tiên được giới thiệu bởi các tác giả Beck, Ward, Mendelson, Mock và Erbaugh vào năm 1961 Đây là thang

tự đánh giá nhằm đo lường những biểu hiện trầm cảm, thời gian hoàn thành khoảng 10 phút

Có những nghiên cứu chứng minh cho thấy có sự tương quan giữa 2 thang HAM-D và BDI (0,73) [48]

7.2.2 Bảng 2: Đánh giá những thay đổi liên quan bệnh đến chất lượng cuộc

sống của bệnh nhân bằng Thang đánh giá Sự thay đổi Công việc và xã hội (WSAS) Đây là thang dành cho bệnh nhân tự đánh giá mức độ ảnh hưởng các hoạt động chức năng của mình do bệnh lý gây ra [68]

7.3 Điều tra bằng bảng hỏi

Các câu hỏi mở kiểu phỏng vấn và bảng hỏi Likert đã được nghiên cứu và thực hiện ở nước ngoài sau khi được dịch sẽ áp dụng trước với một nhóm nhỏ người tham gia để điều chỉnh, thích ứng cho phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa trước khi tiến hành chính thức cho nghiên cứu Quá trình này có sự hỗ trợ và thống nhất của các giảng viên hướng dẫn

7.3.1 Bảng 3: Dựa vào những câu hỏi có nguồn gốc từ Bảng danh mục Phỏng vấn Mô hình Giải thích (Explanatory Model Interview Catalogue –

EMIC của Weiss et al., 1992) Khảo sát này dựa vào nghiên cứu trầm cảm trên thang EMIC của Ấn Độ (Raguram và cộng sự, 1996; Weiss và cộng sự, 1992) [76],[88] và Anh (Jadhav và cộng sự, 2001) [51] và thêm phần thang phản ánh những quan điểm bệnh học liên quan sinh học (Nieuwsma, Jason A., 2010) [71]

Tìm hiểu nhận thức về trầm cảm gồm:

- Các câu hỏi mở: điều tra theo phương pháp phỏng vấn nhằm để chính bệnh nhân trả lời với những hiểu biết hay quan niệm họ đang có mà không bị ảnh hưởng bởi bảng hỏi cho sẵn Các câu hỏi liên quan tên gọi vấn đề, các triệu chứng khiến bệnh nhân đến khám, nguyên nhân của vấn đề theo quan niệm của bệnh nhân và cách thức bệnh nhân lựa chọn để tìm kiếm sự giúp đỡ

và điều trị

- Bảng hỏi khảo sát: Là bảng liệt kê có nguồn gốc từ nước ngoài nên được chỉnh sửa và thích ứng lại cho phù hợp Phần này gồm khảo sát những hiểu biết của người bệnh trầm cảm về các triệu chứng nhận biết, nguyên nhân và cách điều trị, ứng phó trước rối loạn này

7.4 Phương pháp thống kê toán học

Phương pháp này được dùng để xử lý các kết quả thu được từ bảng hỏi Các thông tin sẽ được mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS 22.0

8 Đóng góp mới của đề tài

Khả năng nhận diện triệu chứng, nguyên nhân cũng như cách tự đi tìm kiếm sự hỗ trợ và chọn lựa điều trị của đại bộ phận người bệnh trầm cảm

Sự ảnh hưởng của các yếu tố nhân khẩu học đối với sự khác biệt trong nhận thức về trầm cảm của người bệnh

Mối tương quan giữa mức độ rối loạn, mức độ bị ảnh hưởng hoạt động chức năng, số lượng thông tin tuyên truyền về trầm cảm được bệnh nhân tiếp cận và mức độ nhận thức trầm cảm của họ

Đưa ra một số khuyến nghị dựa trên kết quả điều tra nhằm góp phần cải thiện và nâng cao nhận thức về trầm cảm của người dân

9 Phạm vi và giới hạn của đề tài

9.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Nghiên cứu nhận thức về trầm cảm của đề tài chỉ giới hạn ở các khía cạnh: a) Khả năng người bệnh nhận diện triệu chứng, nguyên nhân của trầm cảm các hình thức can thiệp, hỗ trợ có hiệu quả

d) Khả năng người bệnh vận dụng kiến thức cho bản thân

9.2 Giới hạn về địa bàn nghiên cứu

Địa bàn khảo sát: Viện Sức khỏe Tâm thần (Hà Nội) và Bệnh viện Tâm thần Thành phố Hồ Chí Minh (Thành phố Hồ Chí Minh)

9.3 Giới hạn về khách thể nghiên cứu

Khách thể: Bệnh nhân từ trên 18 tuổi đến khám lần đầu tiên, được chẩn đoán bị trầm cảm tại VSKTT (Hà Nội) và BVTTTPHCM khi đáp ứng tiêu chuẩn chọn mẫu và đồng ý tham gia nghiên cứu

Giới hạn về thời gian nghiên cứu: tiến hành từ tháng 5 - 11/2015

Giới hạn về cỡ mẫu: giới hạn về nhân lực và địa lý nên chỉ chọn tại bệnh viện chuyên khoa trung tâm thành phố lớn là nơi tác giả học tập và làm việc Giới hạn về việc sử dụng đồng nhất thang đo mức độ trầm cảm: Dùng 2 thang khác nhau đang áp dụng cho người bệnh trầm cảm tại mỗi địa bàn nghiên cứu

10 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo thì luận văn dự kiến gồm 3 chương nội dung chính như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Phân tích kết quả nghiên cứu thực tiễn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 (2015), Nghiên cứu dịch tể các rối loạn tâm thần tại cộng đồng ở Việt Nam

2 Bệnh viện Tâm thần TP.Hồ Chí Minh (2015), Giới thiệu Bệnh viện, Truy

cập từ: http://bvtt-tphcm.org.vn/vn-37-0/gioi-thieu.html

3 Hoàng Bộ và cộng sự (1995), "Sơ bộ nhận xét về lo âu, trầm cảm và suy

nhược tại Phòng khám tổng hợp Bệnh viện Tâm thần Biên Hòa", Công

trình nghiên cứu khoa học về ICD-10, tr 97-103

4 Brigitta B (2003), "Sinh lý bệnh trầm cảm và cơ chế điều trị", Chuyên đề tâm thần học, NXB Y học, Hà Nội

5 Trần Văn Cường và cộng sự (1999), "Nghiên cứu dịch tể lâm sàng và các

rối loạn trầm cảm", Nội san Viện sức khỏe Tâm thần, tr 4-6

6 Lâm Xuân Điền (1999), "Nghiên cứu dịch tể bệnh tâm thần ở dân số

chung tại Thành phố Hồ Chí Minh 1998-1999", Tài liệu Nghiên cứu khoa

học – Thư viện Bệnh viện Tâm thần TP.HCM

7 Nguyễn Đăng Dung và Nguyễn Văn Siêm (2000), "Bệnh rối loạn trầm

cảm", Bách khoa thư bệnh học, Tập 1, Trung tâm biên soạn từ điển Bách

khoa Việt Nam, Hà Nội, tr 225-230

8 Đặng Hoàng Hải (2003) "Đánh giá hiệu quả của biện pháp hướng dẫn trong điều trị trầm cảm tại Trung tâm sức khỏe Tâm thần Thành phố Hồ

Chí Minh", Tài liệu Nghiên cứu khoa học – Thư viện Bệnh viện Tâm thần TP.HCM

9 Đặng Hoàng Hải và Lê Hiếu (2002) "Nhận xét hiệu quả điều trị rối loạn

trầm cảm tại Trung tâm sức khoẻ Tâm thần TPHCM", Nghiên cứu khoa

học – Thư viện Bệnh viện Tâm thần TP.HCM

10 Lê Hiếu (2001) "Khảo sát lâm sàng các rối loạn khí sắc tại khoa khám

bệnh người lớn Trung tâm sức khỏe tâm thần năm 2001", Tài liệu Nghiên

cứu khoa học – Thư viện Bệnh viện Tâm thần TP.HCM

11 Isaac Schweteitzer và Gordon Parker (2001), "Rối loạn cảm xúc", Cơ sở

lâm sàng tâm thần học, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, tr 155-164

12 Ngô Tích Linh (2005), "Rối loạn trầm cảm nặng", Tâm thần học, Nhà

xuất bản Y học, Thành phố Hồ Chí Minh, tr 116-123