Thực trạng độc quyền xăng dầu ở việt nam

Nước ta hiện nay đang áp dụng việc chuyển từ nhà nước độc quyền kinh doanh xăng dầu sang cho doanh nghiệp theo cơ chế thị trường, điều đó sẽ có tác động như thế nào đến nhà sản xuất và n

MỤC LỤC

2.Nguyên nhân xuất hiện độc quyền 4

- Do khả năng giảm giá thành khi mở rộng sản xuất 4

- Độc quyền từ nguyên nhân pháp lý 4

- Độc quyền từ xu hướng sáp nhập của các công ty lớn 5

LỜI MỞ ĐẦU

Xăng dầu là nguồn năng lượng thiết yếu và rất quan trọng, là nguồn nhiên liệu tiên

quyết cho nhiều ngành sản xuất, ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của mỗi quốc gia Vì vậy, chúng ta phải sử dụng nguồn năng lượng này như thế nào để mang lợi phúc lợi tối

đa cho xã hội Nước ta hiện nay đang áp dụng việc chuyển từ nhà nước độc quyền kinh doanh xăng dầu sang cho doanh nghiệp theo cơ chế thị trường, điều đó sẽ có tác động như thế nào đến nhà sản xuất và người tiêu dùng? Và liệu Việt Nam hiện nay có thực sự đang kinh doanh xăng dầu theo cơ chế thị trường hay không? Bên cạnh đó, đang còn rất nhiều điều không minh bạch trong kinh doanh xăng dầu, thị trường xăng dầu vẫn phải đang đối mặt với những “gã khổng lồ” với khả năng chi phối thị trường Độc quyền phân phối xăng dầu cũng đã gây tác động mạnh mẽ tới việc tăng giá xăng dầu tại Việt Nam

Do đó để có cách nhìn nhận sâu sắc hơn về vấn đề này, em đã chọn đề tài tiểu luận cho

bộ môn Kinh tế tài chính công đó l: ‘Thực trạng độc quyền xăng dầu ở Việt Nam’ Bài tiểu luận của em gồm có 3 chương

Chương I: Cơ sở lí luận chung về độc quyền

Chương II: Thực trạng độc quyền xăng dầu tại Việt Nam

Chương III: Giải pháp cho vấn đề độc quyền xăng dầu tại Việt Nam

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN CHUNG VỀ ĐỘC QUYỀN

1 Khái quát về độc quyền:

Trong kinh tế học, độc quyền là trạng thái thị trường chỉ có duy nhất một người bán

và sản xuất ra sản phẩm không có sản phẩm thay thế gần gũi Đây là một trong những dạng của thất bại thị trường, là trường hợp cực đoan của thị trường thiếu tính cạnh tranh Mực dù trên thực tế hầu như không thể tìm được trường hợp đáp ứng hoàn hảo hai tiêu chuẩn của độc quyền và do đó độc quyền thuần túy có thể coi là không tồn tại nhưng những dạng độc quyền không thuần túy đều dẫn đến sự phi hiệu quả của lợi ích xã hội Độc quyền được phân loại theo nhiều tiêu thức: mức độ độc quyền, nguyên nhân của độc quyền, cấu trúc của độc quyền

* Độc quyền bán và độc quyền mua:

Khái niệm độc quyền thường dùng để chỉ độc quyền bán nhưng tương tự như độc quyền bán cũng có độc quyền mua - một trạng thái thị trường mà ở đó chỉ tồn tại một người mua trong khi có nhiều người bán Khác với độc quyền bán, trong trường hợp độc quyền mua, doanh nghiệp độc quyền sẽ gây sức ép để làm giảm giá mua sản phẩm từ những người bán

Doanh nghiệp độc quyền bán có thể đồng thời là độc quyền mua và trong trường hợp này lợi nhuận siêu ngạch của nó rất lớn vì bán sản phẩm với giá cao hơn và mua yếu

tố đầu vào thấp hơn mức cân bằng của thị trường cạnh tranh

Doanh nghiệp độc quyền bán có điều kiện thuận lợi để trở thành độc quyền mua vì

nó sản xuất ra sản phẩm không có sản phẩm thay thế gần gũi và do đó một vài yếu tố đầu vào của nó có thể là duy nhất, kể cả trong trường hợp yếu tố đầu vào không duy nhất thì doanh nghiệp độc quyền bán cũng có khả năng chi phối mạnh giá các yếu tố đầu vào nếu

nó có quy mô lớn

Đối lập với thị trường canh tranh hoàn hảo là thị trường độc quyền.Thị trường độc quyền đối với một loại hàng hóa nào đó là thị trường mà trong đó chỉ có một nhà cung ứng hàng hóa đó Nhà cung ứng duy nhất này được gọi là nhà độc quyền Do là người duy nhất cung ứng hàng hóa ra thị trường nên đường cung của nhà độc quyền chính là đường cung

của ngành và đường cầu của thị trường chính là đường cầu đối với sản phẩm của nhà độc quyền

Một ngành được xem là độc quyền hoàn toàn khi hội đủ hai điều kiện sau:

- Đối thủ cạnh trạnh không thể gia nhập ngành: Do doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn không có đối thủ cạnh trạnh nên có thể ấn định sản lượng hay giá bán tùy ý mà không lo ngại thu hút những doanh nghiệp khác gia nhập ngành vì sự gia nhập ngành của các doanh nghiệp mới sẽ khó khăn vì các rào cản, chi phí sản xuất

- Không có những sản phẩm thay thế tương tự Nếu không có sản phẩm thay thế thì nhà độc quyền không lo ngại về tác động của chính sách giá của mình đến phản ứng của các doanh nghiệp

2.Nguyên nhân xuất hiện độc quyền

- Do khả năng giảm giá thành khi mở rộng sản xuất

Nhà độc quyền xuất hiện trong những trường hợp ngành có tính kinh tế nhờ quy mô.Đối với những ngành này, chi phí trung bình dài hạn (LAC) giảm dần khi sản lượng tăng lên Do đó, những doanh nghiệp có quy mô lớn thường là những doanh nghiệp sản xuất với chi phí thấp hơn và có thể loại bỏ các doanh nghiệp khác bằng cách giảm giá bán sản phẩm mà vẫn có thể thu được lợi nhuận

- Do quá trình cạnh tranh trên thị trường giữa các doanh nghiệp.

Qúa trình cạnh tranh sẽ làm cho các doanh nghiệp nào kém hiệu quả, có những quyết định kinh doanh sai lầm, bị các doanh nghiệp làm ăn hiệu quả hơn thôn tín và bị dào thải Sự gia nhập ngành của các doanh nghiệp khác sẽ rất khó khăn; vì những doanh nghiệp mới sản xuất ở mức sản lượng thấp, như vậy phải chịu chi phí cao, còn các doanh nghiệp hiệu quả sẽ bán sản phẩm ở mức giá thành thấp

- Độc quyền từ nguyên nhân pháp lý

Độc quyền có thể được tạo ra từ nguyên nhân pháp lý, Pháp luật có thể tạo ra độc quyền thông qua hai hình thức phổ biến sau:

• Bảo hộ bằng phát minh, sáng chế

• Bảo hộ những ngành quan trọng đối với an ninh quốc gia, bằng Pháp luật và chính sách về giá

- Độc quyền từ xu hướng sáp nhập của các công ty lớn

Trên thế giới hiện nay đang diễn ra xu thế sáp nhập của các công ty lớn Xu thế này diễn ra do những nguyên nhân sau:Áp lực của việc tìm kiếm khách hàng Việc sáp nhập của các công ty sẽ mở rộng được thị trường cho từng công ty thành viên, giúp cho các công ty gia tăng thị phần và đi đến chiếm lĩnh thị trường, nhằm tận dụng lợi thế kinh

tế theo quy mô Do đó, việc sáp nhập có thể tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp thâu tóm thị trường và hình thành vị thế độc quyền.Giảm chi phí sản xuất – kinh doanh

- Do được chính phủ nhượng quyền khai khác thi trường

Nhiều hãng trở thành độc quyền là do chính phủ nhượng quyền khai khác một thị trường nào đó Đặc biệt đối với những nghành được coi là chũ đạo của quốc gia, chính phủ thường tạo cho nó một cơ chế có thể tồn tại dưới dạng độc quyền nhà nước ví dụ như nghành quốc phòng hay công nghiệp sản xuất vũ khí nên do chính phủ nắm giữ vì nó liên quan đến an ninh đất nước

- Do sở hữu của một nguồn lực đặc biệt.

Việc nắm giữ một nguồn lực hay khả năng đặc biệt nào đó cũng sẽ giúp người sở hữu có được vị thế độc quyền trên thị trường ví dụ những mõ kim cương chủ yếu tập trung ở Nam Phi nên quốc gia này có một lợi thế gần như độc quyền về khai khác kim cương

3 Tổn thất phúc lợi xã hội do độc quyền thường gây ra

Do tối đa hóa lợi nhuận nên doanh nghiệp độc quyền sẽ sản xuất hàng hóa ở mức sản lượng mà tại đó chi phí biên bằng với doanh thu biên thay vì sản xuất ở mức sản lượng mà ở đó giá sản phẩm bằng chi phí biên như trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo (cân bằng cungcầu)

Khác với thị trường cạnh tranh hoàn hảo, nơi mà giá bán sản phẩm không phụ thuộc vào số lượng sản phẩm do một doanh nghiệp sản xuất ra, trong tình trạng độc quyền giá bán sẽ giảm xuống khi doanh nghiệp độc quyền tăng sản lượng Vì thế doanh thu biên sẽ nhỏ hơn giá bán sản phẩm và cứ một đơn vị sản phẩm sản xuất thêm doanh nghiệp độc quyền sẽ thu thêm được một khoản tiền nhỏ hơn giá bán sản phẩm đó

Điều này có nghĩa là nếu cứ sản xuất thêm sản phẩm thì doanh thu thu thêm được không đủ bù đắp tổn thất do giá bán của tất cả sản phẩm giảm xuống Mặt khác, nếu áp dụng nguyên tắc biên của tính hiệu quả nghĩa là sản xuất sẽ đạt hiệu quả khi lợi ích biên bằng chi phí biên, tất nhiên lợi ích biên và chi phí biên ở đây xét trên góc độ xã hội chứ không phải đối với doanh nghiệp độc quyền ta thấy rằng: ở mức sản lượng mà doanh nghiệp độc quyền sản xuất thì lợi ích biên (chính là đường cầu) lớn hơn chi phí biên đồng nghĩa với tình trạng không hiệu quả

Tóm lại, doanh nghiệp độc quyền sẽ sản xuất ở sản lượng thấp hơn và bán với giá cao hơn so với thị trường cạnh tranh Tổn thất mà xã hội phải gánh chịu do sản lượng giảm sút trừ đi tổng chi phí biên để sản xuất ra phần sản lượng đáng lẽ nên được sản xuất

ra thêm đó chính là tổn thất do độc quyền

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG ĐỘC QUYỀN XĂNG DẦU Ở VIỆT NAM

Xăng dầu là một trong những nguồn nhiên liệu thiết yếu trong đời sống thường nhật của con người; nó phục vụ cho sản xuất và tiêu dùng; là yếu tố đầu vào khá quan trọng của các quá trình sản xuất Do đó việc quy định điều kiện kinh doanh mặt hàng này là một vấn đề hết sức nhạy cảm đối với mỗi người dân chúng ta Chính vì vậy mà chính phủ

đã ban hành rất nhiều văn bản nhằm điều chỉnh những hoạt động trong lĩnh vực này

1.Thị trường xăng dầu ở Việt Nam

Các sản phẩm dầu tiêu thụ tại Việt Nam hiện nay được cung cấp từ hai nguồn: từ nhập khẩu và từ nhà máy lọc dầu Dung Quất (từ tháng 7 năm 2009) Hiện nay nhà máy lọc dầu Dung Quất có thể đáp ứng 30% lượng xăng dầu trong nước, số còn lại được nhập khẩu từ nước ngoài

Theo thống kê trên, lượng xăng dầu nhập từ Singapore chiếm đến 41,4% tổng kim ngạch nhập khẩu xăng dầu của Việt Nam trong8 tháng đầu năm 2011 Đài Loan giữ vị trí thức hai trong danh sách các nhà cung cấp xăng dầu cho Việt Nam vì 8 tháng đầu năm

2011, Việt Nam nhập khẩu từ thị trường này một triệu tấn xăng dầu với kim ngạch 1 tỉ đô

la Mỹ, tăng 25,3% về lượng và 82,7% về trị giá so với cùng kỳ, chiếm 15,8% trong tổng kim ngạch Trong tháng 8 đầu năm 2011, lượng xăng dầu nhập từ Thái Lan ở mức 524.000 tấn với kim ngạch 495 triệu đô la Mỹ, tăng 23% về lượng và 78,3% về trị giá so với cùng kỳ, chiếm 7,3% trong tổng kim ngạch Lượng nhập từ Nhật Bản là 85.000 tấn, đạt kim ngạch 77 triệu đô la Mỹ, tăng 36% về lượng và 82,3% về trị giá so với cùng kỳ, chiếm 1,1% trong tổng kim nghạch

Theo thống kê của Bộ Công Thương, từ tháng 1 đến tháng 8-201, lượng xăng dầu nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục tăng mạnh về cả lượng và giá trị Tổng lượng xăng dầu các loại nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn này đạt 7,4 triệu tấn với kim ngạch 6,8

tỉ đô la Mỹ, tăng 4,6% về lượng và tăng 52,9% về trị giá so với cùng kỳ năm ngoái, chiếm 10% trong tổng kim ngạch nhập khẩu hàng hoá của cả nước 8 tháng đầu năm 2011

Nghị định 84 ban hành ngày 15/10/2009 của

Chính phủ đã khẳng định thị trường hóa kinh doanh

xăng dầu có sự quản lý của Nhà nước Bản chất của

kinh doanh theo cơ chế thị trường là sự cạnh tranh Ở

đâu có cạnh tranh, ở đó có cơ chế thị trường và ngược

lại ở đâu có cơ chế thị trường thì ở đó có cạnh

tranh.Xăng dầu đã đủ điều kiện để đảm bảo tính cạnh

tranh khi vận hành theo cơ chế thị trường hay chưa?

11 doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu, riêng Petrolimex chiếm khoảng 60% thị phần, còn lại 10 doanh nghiệp khác chiếm chưa đầy 40% Trong 10 doanh nghiệp đó, anh lớn hơn thì được 5-7% thị phần, anh nhỏ chưa đủ 1%, tính chung lại mỗi anh chỉ hơn 3% thị phần, tức chỉ bằng 1/20 so với "anh cả" Petrolimex Không bao giờ có cạnh tranh trong bối cảnh như vậy rõ ràng ở đây Petrolimex đã trỏ thành gã khổng lồ, độc quyền thị trường xăng dầu Việt Nam

2 Giới thiệu về tổng công ty xăng dầu Việt Nam - Petrolimex

Tổng công ty Xăng dầu Vệt Nam hiện có 41 Công ty thành viên, 34 Chi nhánh và Xí nghiệp trực thuộc các Công ty thành viên 100% vốn Nhà nước, có 23 Công ty cổ phần có vốn góp chi phối của Tổng công ty, có 3 Công ty Liên doanh với nước ngoài và có 1 Chi nhánh tại Singapore

Kinh doanh xăng dầu là lĩnh vực kinh doanh chủ đạo của Petrolimex Hàng năm, tổng công ty nhập khẩu 7-8 triệu m3 xăng dầu, chiếm khoảng 60% thị phần nội địa Doanh thu xăng dầu trung bình năm đạt trên 25.000 tỷ đồng, chiếm 80% tổng doanh thu toàn ngành

Để phục vụ cho hoạt động kinh doanh, Petrolimex có hệ thống kho bể với sức chứa trên 1.200.000m3 được phân bổ dọc theo chiều dài đất nước đảm bảo cho dự trữ và cung ứng xăng dầu theo nhu cầu của thị trường như: Tổng kho Xăng dầu Đức Giang (Hà Nội), Thượng Lý (Hải Phòng), Tổng kho Xăng dầu Nhà Bè (thành phố Hồ Chí Minh), Cụm

kho Xăng dầu miền Trung (Phú Khánh - Bình Định - Đà Nẵng - Nghệ An), miền Tây Nam bộ, Cụm kho xăng dầu B12 (Quảng Ninh),…

Hiện nay, Petrolimex là một trong những tập đoàn lớn nhất nước ta và có vai trò chủ chốt trong thị trường xăng dầu tại Việt Nam

3 Chứng minh Petrolimex là tập đoàn độc quyền xăng dầu tại Việt Nam

Theo điều 11 luật cạnh tranh năm 2005 : doanh nghiệp được coi là có vị trí thống lĩnh thị trường nếu có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan hoặc có khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể

Theo điều 12 luật cạnh tranh năm 2005: doanh nghiệp được coi là có vị trí độc quyền nếu không có doanh nghiệp nào cạnh tranh về hang hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp đó kinh doanh trên thị trường liên quan

Phân tích theo điều 11trên thì tập đoàn xăng dầu Việt Nam petrolimex là một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường do những điều sau:

Theo Bộ Công Thương, Tổng Cty Dầu Việt Nam (PV Oil) hiện chiếm 25%, Saigon Petro chiếm 8% còn Petrolimex chiếm khoảng 55% thị trường xăng dầu cả nước Ở các vùng có cạnh tranh cao như Hà Nội hoặc TPHCM thì thị phần của Petrolimex chiếm trên dưới 40%, nhưng ở các vùng như Sơn La, Lai Châu, Tây Nguyên thì có nơi thị phần của Petrolimex gần như 100%

Sau nghị định 55 và 84 thể hiện sự chuyển cơ cấu xăng dầu từ độc quyền nhà nước sang vận hành theo cơ chế thị trường, Petrolimex thừa hưởng hệ thống hạ tầng, đội ngũ cán bộ, nhân viên đồ sộ do nhà nước đầu tư suốt hơn nửa thế kỷ, hiển nhiên Petrolimex thành một "người khổng lồ" trong hệ thống xăng dầu nước ta Do đó, việc các doanh nghệp khác muốn tham gia thị trường và cạnh tranh công bằng với petrlimex là điều rất khó xảy ra

4 Tác động của độc quyền xăng dầu đến nền kinh tế:

Có thể nói, xăng dầu là mặt hàng chiến lược, khá nhạy cảm và chủ trương tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp để thị trường xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường, đảm bảo quyền lợi của các bên ngay lập tức nhận được sự đồng tình, ủng hộ của nhiều người Tuy nhiên, một số ý kiến khác vẫn băn khoăn về việc liệu quyền lợi của người tiêu

dùng có được đảm bảo khi doanh nghiệp được tự quyết định giá theo ý mình, cũng như cần làm gì để tránh tình trạng chuyển từ độc quyền Nhà nước sang độc quyền doanh nghiệp

Nguyên nhân chính của những tranh cãi trên là do Petrolimex đang chiếm với khoảng 60% thị phần chi phối thị trường Vì các sản phẩm xăng dầu gần như đồng nhất

và dịch vụ tương đối đơn giản nên các nhà phân phối xăng dầu khác đều chạy theo giá bán của Petrolimex, vì nếu họ bán với giá cao hơn sẽ mất khách, còn bán thấp hơn thì bị giảm lợi nhuận Đối với Petrolimex, một khi có khả năng chi phối thị trường thì công ty này có thể “nâng giá nhanh, hạ giá chậm” và đương nhiên là các đơn vị khác sẽ được “ăn theo” Kết quả là sức mạnh độc quyền (hay tựa-độc-quyền) của Petrolimex đã triệt tiêu cơ chế thị trường cạnh tranh và làm giảm phúc lợi của người tiêu dùng

Cụ thể, việc Petrolimex độc quyền xăng dầu có tác động rất lớn đối với nền kinh

tế Do xăng dầu là nguyên liệu đầu vào của phần lớn các ngành sản xuất nên việc thay đổi giá xăng dầu không chỉ ảnh hưởng đến thị trường xăng dầu mà còn ảnh hưởng tới toàn xã hội

4.1 Độc quyền xăng dầu làm giảm phúc lợi xã hội: (phân tích mô hình)

Việc giá xăng dầu được xác định theo giá độc quyền là một tổn thất lớn cho cả chính phủ, các ngành sản xuất khác và hộ gia đình

Thị trường cạnh tranh hoàn hảo

Doanh nghiệp sẽ sản xuất

và tiêu thụ tại mức

MC=MB=MR

Khi đó doanh nghiệp sẽ sản

xuất tại A(Q0;P0 )

Đối với thị trường xăng dầu Việt Nam:

Do petrolimexchiếm khoảng 60% thị trường xăng dầu Việt Nam nên petrolimex là doanh nghiệp độc quyền ( theo nghị định 84 doanh nghiệp chiếm trên 30% thị phần được coi là doanh nghiệp độc quyền)

B

M

P1 P

P 0

Q1 Q0

MR=MC ATC

AC MC

A

C N

0