Phong trào công nhân ở các đô thị Miền nam Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ từ năm 1954 đến năm 1965

Phong trào còn biểu thị sự thống nhất hành động giữa giai cấp công nhân và các tầng lớp nhân dân lao động khác ở thành thị, trong đó công nhân ở các ĐTMN luôn là lực lượng nòng cốt, dẫn

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH HUYỀN

PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM VIỆT NAM TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ

Công trình được hoàn thành tại trường Đại học Sư phạm Huế -

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm Luận án

cấp Đại học Huế tại:

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Đại học Sư phạm

Huế, Đại học Huế

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam hiện đại, phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam (ĐTMN) (1954-1975) là bộ phận của phong trào ĐTMN, của phong trào cách mạng Việt Nam, góp phần quan trọng trong

sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

Phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965 diễn ra liên tục, sôi nổi và quyết liệt, thu hút hầu hết công nhân các ngành tham gia như công nhân hỏa xa, công nhân thủy điện, công nhân bến tàu, công nhân ngành dệt, công nhân taxi, công nhân xăng dầu, công nhân Savon, công nhân vô tuyến viễn thông, Mặc dầu, bị

Mỹ và chính quyền Sài Gòn (CQSG) dùng mọi âm mưu, thủ đoạn để kìm kẹp, khủng bố và đàn áp quyết liệt nhưng phong trào công nhân ở các ĐTMN vẫn luôn được giữ vững và tiếp tục phát triển theo hướng

đi lên của cách mạng miền Nam Phong trào công nhân ở các ĐTMN

là một trong những nét đặc sắc của tiến trình lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc ta, ghi dấu ấn quan trọng trong lịch sử Việt Nam hiện đại Phong trào đã chứng minh tinh thần yêu nước và tinh thần đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân Việt Nam

Phong trào còn biểu thị sự thống nhất hành động giữa giai cấp công nhân và các tầng lớp nhân dân lao động khác ở thành thị, trong

đó công nhân ở các ĐTMN luôn là lực lượng nòng cốt, dẫn đầu và có tác dụng cổ vũ đồng bào đô thị cũng như nông thôn trong cuộc đấu tranh chung vì sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Cùng với phong trào của các tầng lớp nhân dân ĐTMN, phong trào công nhân ở các ĐTMN đã giáng những đòn mạnh mẽ vào hậu cứ an toàn của Mỹ, và CQSG Sự tiến công ở thành thị, nòng cốt là phong trào công nhân, có tác dụng từng bước phá lỏng thế kìm kẹp của địch ở

đô thị, cô lập địch về chính trị, làm cho hậu phương của địch trở nên rối loạn, đẩy Mỹ và CQSG từng bước rơi vào tình trạng khủng khoảng nghiêm trọng Phong trào công nhân ở các ĐTMN góp phần tạo nên một thế trận mới, biến các đô thị bị địch tạm chiếm thành tiền phương của phong trào cách mạng miền Nam, thuận lợi cho việc xây dựng lực lượng cách mạng ở nội đô, tạo điều kiện tiến đến giải phóng các đô thị, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước (30-4-1975) Tuy nhiên, cho tới nay, ngoài phong trào công nhân cao su miền Nam đã được nghiên cứu khá đầy đủ, có tính hệ thống, còn lại một

mảng trống phong trào công nhân ở các ĐTMN Việt Nam (1954-1975) vẫn chưa được giới sử học Việt Nam quan tâm nghiên cứu Vì vậy, việc tiến hành nghiên cứu phong trào công nhân ở các ĐTMN (1954-1975), trước hết là giai đoạn từ sau Hiệp định Genève (21-7-1954) đến thời

điểm cuộc “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ bị phá sản ở miền Nam

(6-1965) là rất cần thiết, vừa có ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn

Với lý do đó, chúng tôi chọn đề tài: “Phong trào công nhân ở các đô thị

miền Nam Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ từ năm 1954 đến năm 1965” làm đề tài nghiên cứu cho luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Lịch sử

Việt Nam

Về ý nghĩa khoa học, luận án góp phần làm rõ hơn, đầy đủ hơn về các giai đoạn lịch sử hết sức vẻ vang của dân tộc trong sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước; về bản chất của CQSG do Mỹ điều khiển trong tham vọng tiêu diệt phong trào kháng chiến của nhân dân miền Nam; về những chủ trương của Đảng các cấp trong việc lãnh đạo phong trào công nhân ở các ĐTMN; về tính đúng đắn và sáng tạo

của Đảng với phương châm đấu tranh “hai chân, ba mũi”, “ba mũi giáp

công”, “ba vùng chiến lược” trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

(1954-1975); hiểu được bản chất của phong trào công nhân ở các ĐTMN, một phong trào diễn ra trong điều kiện chiến tranh giải phóng dân tộc, thông qua đó thấy được tính đa dạng, phong phú về hình thức và biện pháp đấu tranh của phong trào; về những kết quả đạt được của phong trào trên các lĩnh vực dân sinh, dân chủ; hiểu hơn về phong trào công nhân ở từng ngành, sự phối hợp chung của công nhân trong toàn ngành, cũng như sự liên kết giữa phong trào công nhân ở các ĐTMN với phong trào đấu tranh của các tầng lớp nhân dân

Về ý nghĩa thực tiễn, hiện nay trong sự nghiệp đổi mới đất nước do Đảng khởi xướng, trong đó công nghiệp hóa, hiện đại hóa giữ vị trí then chốt Vì vậy, luận án góp thêm một số kinh nghiệm cho các nhà chính trị -

xã hội vận dụng vào việc hoạch định những chính sách đối với công nhân Mặt khác, luận án góp phần nâng cao niềm tự hào cho giai cấp công nhân, giáo dục lịch sử truyền thống cách mạng cho công nhân để họ làm tốt nhiệm vụ bảo vệ thành quả cách mạng và xây dựng đất nước theo đường lối đổi mới của Đảng mà nhân dân ta đang thực hiện Luận án góp phần

bổ sung tư liệu về phong trào công nhân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975) Mặt khác, kết quả của luận án có thể sử dụng làm tài liệu cho giáo viên, sinh viên, học sinh trong các trường đại học, cao đẳng, trung học phổ thông vận dụng nghiên cứu và

giảng dạy lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương; góp phần vào việc biên soạn lịch sử công nhân Việt Nam nói chung, công nhân đô thị trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) nói riêng

2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của luận án là phong trào công nhân ở các ĐTMN trong kháng chiến chống Mỹ từ năm 1954 đến năm 1965, trong đó tập trung nghiên cứu mục tiêu, diễn biến, hình thức, biện pháp, kết quả các cuộc đấu tranh của công nhân ở các ĐTMN cũng như làm rõ tính chất, đặc điểm và ý nghĩa của phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965 Để làm rõ những nội dung này, luận án chú ý đến việc trình bày, phân tích cơ cấu, đội ngũ, đời sống công nhân ở các ĐTMN dưới chế độ Mỹ và CQSG

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian, luận án nghiên cứu phong trào công nhân ở các

ĐTMN (1954-1965) Miền Nam ở đây được hiểu theo nghĩa là hai miền Nam Bắc theo quy định Hiệp định Genève năm 1954 Tuy nhiên, luận

án chỉ tập trung nghiên cứu phong trào công nhân ở các đô thị lớn như Sài Gòn, Biên Hòa, Nha Trang, Đà Nẵng, Huế, đây là những đô thị tiêu biểu - nơi tập trung đông đảo công nhân và diễn ra những cuộc đấu tranh điển hình

Về thời gian, luận án giới hạn từ năm 1954 đến năm 1965, cụ thể là

từ khi Hiệp định Genève (21-7-1954) được ký kết đến thời điểm cuộc

“Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ bị phá sản với chiến thắng Ba Gia ở

Quảng Ngãi (6-1965) Những vấn đề trình bày trong luận án được sắp xếp theo quá trình phát triển lịch sử, thể hiện tính liên tục từ năm 1954 đến năm 1965

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận án là tái hiện bức tranh lịch sử về phong trào công nhân ở các ĐTMN trong kháng chiến chống Mỹ từ năm 1954 đến năm 1965 một cách có hệ thống Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần cung cấp những luận cứ cho các nhà chính trị - xã hội trong việc hoạch định chính sách đối với công nhân hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là, làm rõ những chính sách của Mỹ và CQSG, đời sống công

nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965, từ đó lý giải nguồn gốc của phong trào

Hai là, trình bày và phân tích những chủ trương của Đảng các cấp

đối với công nhân ở các ĐTMN Quá trình đấu tranh, mục tiêu, hình thức và biện pháp của phong trào công nhân ở các ĐTMN qua các giai đoạn: 1954-1960, 1961-1965

Ba là, phân tích, làm rõ một số tính chất, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử

của phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965

4 NGUỒN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4.1 Nguồn tài liệu

Luận án chủ yếu được xây dựng trên cơ sở các nguồn tài liệu sau đây:

- Các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, các tác phẩm của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước Việt Nam viết về cách mạng giải phóng dân tộc, về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, về công nhân và phong trào công nhân

- Các công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của Viện Sử học, Viện Lịch sử Đảng, Viện Lịch sử quân sự và các chuyên khảo của tập thể các nhà nghiên cứu hoặc riêng từng nhà nghiên cứu

- Các tài liệu lưu trữ liên quan tới cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và phong trào công nhân miền Nam hiện đang lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ (TTLT) Quốc gia II tại thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), TTLT của các thành phố Biên Hòa, Nha Trang, Đà Nẵng, Huế

- Luận án cũng chú ý tham khảo các công trình luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ và những bài viết trên các tạp chí có nội dung liên quan đến đề tài

- Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng một số tư liệu thu thập được

từ việc khảo sát thực địa và phỏng vấn nhân chứng

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, luận án sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic là chủ yếu Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng các phương pháp thống kê, so sánh, phân tích trên cơ sở khảo cứu các nguồn tài liệu văn bản Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phương pháp liên ngành, kế thừa thành quả của các bộ môn khoa học khác như chính trị học, kinh tế học, để nghiên cứu và trình bày luận án

5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Một là, luận án là một công trình nghiên cứu tương đối có hệ

thống về phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm

1965, góp phần bổ sung tư liệu cùng một số luận điểm nhằm làm rõ hơn về lịch sử phong trào ĐTMN nói riêng và lịch sử Việt Nam cùng khung thời gian

Hai là, luận án làm rõ chính sách của Mỹ và CQSG đối với công

nhân ở các ĐTMN, để từ đó giải thích cho sự nảy sinh phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965 Hiểu được tính dân tộc và đặc điểm phong trào công nhân ở các ĐTMN - một phong trào diễn ra trong điều kiện chiến tranh giải phóng dân tộc, thông qua đó thấy được tính đa dạng, phong phú về hình thức

và biện pháp đấu tranh của phong trào

Ba là, luận án chỉ rõ những mục tiêu đấu tranh của công nhân ở

các ĐTMN và kết quả đạt được của phong trào trên các lĩnh vực dân sinh, dân chủ, Hiểu hơn về sự đoàn kết đấu tranh của phong trào công nhân ở từng ngành, công nhân các ngành, công nhân ở các ĐTMN với giai cấp nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động trên toàn miền

Bốn là, luận án nêu bật tính chất, đặc điểm cùng những đóng góp

của phong trào công nhân ở các ĐTMN trong sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Luận án còn góp phần giáo dục truyền thống đấu tranh yêu nước, nâng cao niềm tự hào cho giai cấp công nhân hiện nay, kết quả nghiên cứu của luận án có thể cung cấp nguồn tư liệu tương đối hoàn chỉnh về phong trào công nhân ở các ĐTMN (1954-1965)

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu (6 trang), kết luận (3 trang), tài liệu tham khảo (26 trang), nội dung luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan (17 trang)

Chương 2: Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam giai

đoạn 1954-1960 (51 trang)

Chương 3: Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam giai

đoạn 1961-1965 (46 trang)

Chương 4: Tính chất, đặc điểm và ý nghĩa lịch sử của phong trào

công nhân đô thị miền Nam từ năm 1954 đến năm 1965 (27 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu về công nhân và phong trào công nhân Việt Nam

Trước năm 1975, nghiên cứu về công nhân và phong trào công nhân Việt Nam có các công trình sau:

Trần Văn Giàu (1958), Giai cấp công nhân Việt Nam sự hình

thành và phát triển của nó từ giai cấp “tự mình” đến giai cấp “cho mình”, Nhà xuất bản (NXB) Sự Thật, Hà Nội; Vũ Ngọc Nguyên

(1959), Công nhân Nam Bộ trong khói lửa, NXB Lao Động, Hà Nội; Hoàng Quốc Việt (1959), Những nét sơ lược về lịch sử phong trào

công nhân và công đoàn Việt Nam 1860-1945, NXB Lao Động, Hà

Nội Võ Nguyên (1961), Phong trào công nhân miền Nam, NXB Sự Thật, Hà Nội; Trần Văn Giàu (1962), (1963), Giai cấp công nhân Việt

Nam từ Đảng Cộng sản thành lập đến cách mạng thành công 1945), (3 tập), NXB Sử Học, Hà Nội; Diệp Liên Anh (1963), Máu trắng máu đào, NXB Lao Động Mới, Sài Gòn; Lê Nguyên Khôi,

(1930-Dương Phẩm (1965), Công nhân miền Nam đấu tranh chống Mỹ -

Diệm, NXB Phổ Thông, Hà Nội; Trần Tử Bình (1965), Phú Riềng đỏ,

NXB Lao Động, Hà Nội,

Sau năm 1975, nghiên cứu về công nhân và phong trào công nhân Việt Nam có các công trình sau:

Cao Văn Lượng (1977), Công nhân miền Nam Việt Nam trong

kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), NXB Khoa học Xã

hội, Hà Nội; Một vài ý kiến về đội ngũ công nhân lao động miền Nam

và công tác công đoàn vùng giải phóng (1978), NXB Lao Động, Hà

Nội; Ngô Văn Hoà, Dương Kinh Quốc (1978), Giai cấp công nhân

Việt Nam trước khi thành lập Đảng, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội;

Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (1995), Phong trào công nhân

lao động và hoạt động công đoàn giải phóng miền Nam Việt Nam 1954-1975, NXB Lao Động; Liên đoàn lao động Quảng Nam - Đà

Nẵng (1996), Lịch sử phong trào đấu tranh cách mạng của công

nhân lao động và hoạt động công đoàn Quảng Nam - Đà Nẵng 1975), NXB Đà Nẵng; Liên đoàn Lao động tỉnh Thừa Thiên Huế (1998), Lịch sử phong trào công nhân lao động và công đoàn tỉnh Thừa Thiên Huế, Tập 1 (1930-1975), NXB Lao động, Hà Nội; Nguyễn Thị Mộng

(1954-Tuyền (2009), Phong trào đấu tranh của công nhân cao su Thủ Dầu

Một trong 30 năm chiến tranh giải phóng (1945-1975), luận án Tiến

sĩ, Viện Phát triển bền vững vùng Nam Bộ TPHCM; Cao Văn Lượng

(1964), Vấn đề liên minh công nông trong cuộc cách mạng dân tộc dân

chủ ở miền Nam Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử

(NCLS) số 64,

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về công nhân và phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam

Trần Bút (1965), Công nhân Đà Nẵng chĩa thẳng mũi nhọn đấu

tranh vào đầu bọn xâm lược Mỹ, NXB Lao Động, Hà Nội; Hữu Tuấn

(1965), Công nhân đô thị trên tuyến đầu Tổ quốc, NXB Lao Động, Hà Nội; Lê Thị Quý (1988), Nghiệp đoàn Sài Gòn và phong trào công

nhân, NXB TPHCM; Ban Chấp hành Liên đoàn Lao động TPHCM

(1993), Công nhân Sài Gòn - Chợ Lớn trong sự nghiệp giải phóng dân

tộc, NXB Lao Động, TPHCM; Phạm Hồng Thụy, Mỹ Hà, Đinh Thu

Xuân (1998), Lịch sử xí nghiệp liên hợp Ba Son 1863-1998, NXB Quân đội Nhân dân, Hà Nội; Trần Xuân Thảo (2000), Phong trào đấu

tranh của nữ công nhân Sài Gòn - Gia Định 1954-1975, Luận văn

Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM;

Nguyễn Thị Thu Huyền (2013), Phong trào đấu tranh của công nhân

Sài Gòn (1954-1975), luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm

TPHCM; Về các bài công bố trên các tạp chí NCLS, tạp chí LSQS có

thể kể, Cao Văn Lượng (1974), Bước đầu tìm hiểu về cơ cấu công

nhân, lao động ở các thành thị miền Nam Việt Nam hiện nay, Tạp chí

NCLS, số 159; Lê Cung (2000), Phong trào công nhân Huế những

năm đầu sau Hiệp định Genève 1954, Tạp chí NCLS, số 1; Lê Cung

(2006), Cuộc đấu tranh của công nhân ngành thủy điện miền Nam

những năm đầu sau Hiệp định Genève (1954), Tạp chí Lịch sử quân sự

(LSQS), số 2; Lê Cung (2012), Phong trào công nhân vì mục tiêu dân

sinh ở các ĐTMN Việt Nam giai đoạn 1954-1959, Tạp chí NCLS, số 4

Tựu trung các công trình nghiên cứu đã giải quyết được những vấn đề cơ bản sau:

Một là, khái quát lịch sử hình thành và phát triển đội ngũ công

nhân Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử từ trước khi thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam đến cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954) và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975)

Hai là, hầu hết các công trình nghiên cứu cũng chỉ ra những chính

sách thống trị trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa - xã

hội của thực dân Pháp, đế quốc Mỹ đối với công nhân Việt Nam; dưới chính sách thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, đời sống công nhân Việt Nam hết sức cực khổ

Ba là, các công trình đã trình bày phong trào công nhân Việt Nam

trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954) và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975); đồng thời, các nghiên cứu đã đưa ra những nhận xét, đánh giá về đặc điểm phong trào công nhân Việt Nam qua các thời kỳ

Bốn là, một số công trình tuy trình bày khá chi tiết một số cuộc đấu

tranh của công nhân ở các ĐTMN thời kháng chiến chống Mỹ nhưng chỉ giới hạn ở một số ngành, ở một số địa phương hoặc ở khung thời gian hẹp mà thôi

1.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục được nghiên cứu

Luận án nhằm hướng đến giải quyết một số nội dung sau:

- Phân tích về những âm mưu và biện pháp của Mỹ và CQSG đối với công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965

- Trên cơ sở khai thác nguồn tư liệu từ nhiều phía, luận án luận giải, tái hiện một cách chi tiết về mục tiêu và diễn biến phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến 1965

- Rút ra những tính chất, đặc điểm của phong trào công nhân ở các ĐTMN

- Chứng minh và khẳng định vai trò to lớn của phong trào công nhân ở các ĐTMN trong việc góp phần đánh thắng các chiến lược chiến tranh của Mỹ ở miền Nam Việt Nam từ năm 1954 đến 1965 Mặt khác, rút ra ý nghĩa lịch sử của phong trào công nhân ở các ĐTMN; trên cơ sở đó có thể giúp các nhà chính trị - xã hội hoạch định những chính sách đối với giai cấp công nhân hiện nay

Chương 2 PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM

(1954-1960) 2.1 Khái quát truyền thống đấu tranh của công nhân miền Nam trước năm 1954

Phong trào công nhân miền Nam trước năm 1954, thu hút hầu hết công nhân các ngành và nhiều tầng lớp nhân dân tham gia, phong trào công nhân đã gắn mục tiêu đấu tranh đòi quyền lợi dân sinh, dân chủ với mục tiêu đấu tranh chống thực dân Pháp, bảo vệ độc lập, tự do của Tổ quốc, phong trào đã sử dụng nhiều hình thức đấu tranh phong phú như bãi công, đình công, lãn công,… với mục tiêu cụ thể như đòi tăng lương, bớt giờ làm, chống sa thải, chống đánh đập,… thiết thực góp phần đưa cuộc kháng chiến chống Pháp đến thắng lợi

2.2 Chính sách của Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm đối với công nhân ở các đô thị miền Nam (1954-1960)

2.2.1 Khái quát về tình hình miền Nam Việt Nam (1954-1960)

Thực hiện chủ trương của Mỹ, sau khi nắm lấy chính quyền

ở miền Nam (7-7-1954), một mặt, CQNĐD từ chối hiệp thương tổng tuyển cử, từ chối việc tái lập quan hệ bình thường giữa hai miền Nam - Bắc; tổ chức tuyển cử riêng rẽ, bầu cử Quốc hội Lập hiến (4-3-1956), ban hành Hiến pháp (26-10-1956), lập đảng Cần Lao nhân vị,… Mặt khác, CQNĐD ra sức khủng bố những người tán thành hòa bình, những người tham gia kháng chiến và những người đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Genève Đó là những nguyên nhân sâu xa dẫn đến phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân miền Nam

2.2.2 Chính sách của Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm đối với công nhân ở các đô thị miền Nam

2.2.2.1 Về tư tưởng - chính trị

Hệ tư tưởng của CQNĐD là chủ nghĩa nhân vị Đối với công nhân ở các ĐTMN, Mỹ và CQNĐD mở các lớp huấn luyện để tuyên

truyền và phổ biến “lý tưởng nghiệp đoàn Thiên Chúa giáo” Bên

cạnh tuyên truyền tư tưởng Thiên Chúa giáo, Mỹ và CQNĐD còn

tuyên truyền thuyết “lao tư lưỡng đồng, lưỡng lợi”, “hòa hợp giai

cấp”, “dân chủ” hay chủ trương “thăng tiến cần lao”

Về chính trị, dưới chế độ Mỹ và CQNĐD, quyền tự do của công nhân bị xâm phạm Nguy hiểm và thâm độc hơn, Mỹ và CQNĐD

lũng đoạn các tổ chức nghiệp đoàn còn lại, thực hiện chủ trương “lấy

phong trào để phá phong trào, nắm nghiệp đoàn để nắm quần chúng”

2.2.2.2 Về kinh tế

Cùng với sự phát triển công nghiệp, đội ngũ công nhân ở các ĐTMN tăng lên nhanh chóng, chủ yếu là ở các ngành công nghiệp nhẹ (dệt, thực phẩm) hoặc xây dựng, vận tải được kích thích bởi những đơn đặt hàng của các cơ quan hậu cần Mỹ và CQNĐD

2.2.2.3 Về văn hoá - xã hội

Mục tiêu của chính sách văn hóa của Mỹ và CQNĐD là tạo ra

mặt “tích cực” để lôi kéo công nhân vào guồng quay của một nền văn

hóa mới - nền văn hóa Mỹ, từ đó biến công nhân ở các ĐTMN thành công cụ thực hiện chính sách thực dân mới của Mỹ ở Việt Nam

2.3 Đội ngũ và đời sống công nhân ở các đô thị miền Nam (1954-1960) 2.3.1 Đội ngũ công nhân ở các đô thị miền Nam

Những chính sách về kinh tế của Mỹ và CQNĐD đã tác động đến công nhân ở các ĐTMN mà trước hết là số lượng công nhân ngày càng tăng Sự phát triển đó không theo quy luật kinh tế mà theo yêu cầu của chiến tranh

2.3.2 Đời sống công nhân ở các đô thị miền Nam

2.3.2.1 Thời gian và điều kiện lao động

Để bóc lột công nhân lao động, giới chủ thường kéo dài thời gian làm việc đến mức phải báo động [250; tr 10] Không chỉ bị bóc lột bởi thời gian lao động mà công nhân ở các ĐTMN còn làm việc

với điều kiện hết sức tồi tệ [68; tr 2]

2.3.2.2 Tình trạng thất nghiệp

Điều dễ nhận thấy ở các ĐTMN sau ngày đình chiến là nạn thất nghiệp diễn ra khá phổ biến trong các xí nghiệp, nhà máy

2.3.2.3 Lương công nhân

Thu nhập từ tiền lương không theo kịp giá cả thực phẩm và hàng tiêu dùng hàng ngày Bên cạnh đó là thuế má và phạt vạ rất nặng nề

2.4 Diễn biến phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam (1954-1960)

2.4.1 Chủ trương của Đảng

Trong giai đoạn 1954-1960, Đảng chú ý tập trung vào hướng lợi dụng các tổ chức nghiệp đoàn công khai, đồng thời phát triển hình thức rộng rãi bán hợp pháp để vận động, tập hợp công nhân từng bước đấu tranh chống Mỹ và CQNĐD

2.4.2 Diễn biến phong trào

2.4.2.1 Phong trào công nhân vì mục tiêu dân sinh

Ngay sau Hiệp định Genève (1954), phong trào đấu tranh vì mục tiêu dân sinh của công nhân ở các ĐTMN diễn ra sôi nổi, đều khắp các đô thị lớn miền Nam như Sài Gòn - Chợ Lớn, Biên Hòa, Đà Nẵng, Huế, thu hút công nhân nhiều ngành tham gia

Mở đầu là cuộc đình công của 30.000 công nhân và thợ thuyền nhà binh Pháp cuối năm 1954, đòi sửa đổi về lương bổng, đòi trả tiền truy cấp, tiền Tết và hưởng lương khi bị sa thải Hưởng ứng cuộc đấu tranh này, ngày 7-12-1954, công nhân Biên Hòa tổng bãi công ủng hộ [238; tr 151] Ngày 4-1-1955, đại diện chính phủ Pháp phải nhượng

bộ, công nhân được tăng lương và lãnh tiền truy cấp [238; tr 151] Song song với cuộc đấu tranh công nhân và thợ thuyền nhà binh Pháp là cuộc đấu tranh của công nhân lái xe tuyến đường Đông Ba - Bao Vinh Huế [217; tr 2]

Ngày 10-11-1955, toàn thể đoàn viên nghiệp đoàn công nhân hỏa xa Việt Nam địa phương Huế họp phiên bất thường tại ga Huế Tiếp theo cuộc đấu tranh của công nhân hỏa xa Huế, ngày 24-11-

1955, toàn thể công nhân Sở thủy điện Đà Nẵng đình công [183; tr

3] Cuộc đình công làm cho điện trong thành phố bị cúp 2 ngày Song

song với cuộc đấu tranh của công nhân ngành thủy điện, ở Sài Gòn, ngày 23-3-1956, Nghiệp đoàn tài xế taxi cũng tiến hành đại hội phản

đối lệnh đóng thuế đặc biệt về xăng dầu [174; tr 1]

Khi cuộc đấu tranh của công nhân thủy điện Huế, công nhân tài

xế taxi Sài Gòn chưa kết thúc, ngày 26-3-1956, 800 công nhân Nhà máy đèn Chợ Quán cũng đình công chống chủ sa thải và khủng bố 3 công nhân Cuộc bãi công kéo dài 2 ngày làm cho cả thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định, Biên Hòa, không có điện, nước, mọi hoạt động công nghiệp bị đình đốn; các rạp hát, rạp chiếu bóng phải đóng cửa; sáu tờ báo hằng ngày không ra được; đài phát thanh phải im lặng

48 tiếng đồng hồ Trước tình hình đó, Ngô Đình Diệm phải đồng ý thu nhận những công nhân đã bị sa thải [32; tr 93]

Ngày 13-5-1956, công nhân khuân vác kho 5 bến tàu Nhà Rồng đồng loạt đình công đòi hãng Stic điều chỉnh lương [182; tr 2] Tiếp theo cuộc đình công của công nhân công nhân khuân vác kho 5 bến tàu Nhà Rồng là cuộc đấu tranh của công nhân hãng dầu Standard Vacuum Oil ngày 19-7-1956 yêu cầu Ban Giám đốc giải

quyết các yêu sách: “Chỉnh đốn lương bổng; y tế; trả lương giờ phụ

trội” [140; tr 12]

Khi cuộc đấu tranh của công nhân hỏa xa đang diễn ra quyết liệt thì cuộc bãi công đòi tăng lương của trên 3.500 công nhân cảng Sài Gòn ngày 24-1-1957 tiếp diễn Cuộc đình công làm cho bến tàu Sài Gòn hoàn toàn tê liệt, buộc chủ hãng phải chấp nhận tăng lương 15% cho công nhân [178; tr 115]

Ngày 8-1-1958, Nghiệp đoàn công nhân vô tuyến viễn thông họp để lấy quyết nghị đình công truy tố Ban Giám đốc đã chặn bớt lương của công nhân và dùng lời lẽ đàn áp, mạt sát công nhân [112;

tr 1] Tiếp theo cuộc đấu tranh của công nhân vô tuyến viễn thông, ngày 25-5-1958, 170 đại biểu công nhân của 150 xưởng dệt Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Tiêu biểu nhất trong năm 1959 là cuộc đấu tranh của công nhân hãng dầu Shell Ngày 15-10-1959, hơn 500 công nhân của hãng nhất loạt đình công để phản đối việc chủ tư bản Mỹ sa thải công nhân Sang năm 1960, phong trào vì mục tiêu dân sinh của công nhân

ở các ĐTMN vẫn tiếp tục diễn ra Một số cuộc đấu tranh tiêu biểu như ngày 7-1-1960, 200 công nhân hãng Ô tô buýt họp đại hội đấu tranh đưa yêu sách đòi tiền thưởng, tiền công những giờ làm thêm và phụ cấp gia đình Sau bốn ngày đấu tranh, chủ hãng đã đồng ý những yêu sách của công nhân [178; tr 140]

2.4.2.2 Phong trào công nhân vì mục tiêu dân chủ

Trước tình trạng Mỹ và CQNĐD bắt bớ, đàn áp, chia rẽ công nhân, quyền tự do nghiệp đoàn bị vi phạm, công nhân ở các ĐTMN đã đứng lên đấu tranh để bảo vệ quyền lợi của mình Trong ngày Quốc tế Lao động 1-5-1955, công nhân các thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn, Biên Hòa, Đà Nẵng, Huế đã tổ chức nhiều cuộc mít tinh, biểu tình đòi tự do hội họp, tự do ngôn luận, chống đàn áp, khủng bố [32; tr 92]

Ngày 1-2-1956, Thường vụ Chi đoàn Hỏa xa ga Sài Gòn đã gởi công văn đến Thường vụ Liên đoàn Trung ương Công chức Cách mạng Quốc gia (Sài Gòn) nêu rõ tình trạng Nha Giám đốc hỏa xa độc quyền, khủng bố đoàn viên, bóp nghẹt đời sống công nhân về tinh

thần [73; tr 3]

Tiếp theo, ngày 21-6-1956, Liên hiệp nghiệp đoàn địa phương Chợ Lớn gởi công văn đến CQNĐD vạch rõ quyền tự do nghiệp đoàn đã bị xâm phạm bởi những hành động trắng trợn, nhục mạ, bắt cóc đàn áp tra tấn các cán bộ nghiệp đoàn của chính quyền Thủ Dầu Một [138; tr 1] Ngày Quốc tế Lao động 1-5-1957, mặc dù CQNĐD ra lệnh cấm biểu tình, nhưng tại Sài Gòn, đông đảo quần chúng, trong đó đa phần

là công nhân tỏa ra các ngả đường biểu tình, nêu cao khẩu hiệu đòi

quyền lợi, trong đó có quyền “Tự do nghiệp đoàn”

Ngày 22-10-1958 trong điện tín số 2035 của Tổng Liên đoàn

Lao động Việt Nam (Sài Gòn) yêu cầu Ngô Đình Diệm: “Cứu xét số

đoàn viên Tổng Liên đoàn bị bắt, không có hành động phá hoại an ninh công cộng Quốc gia mà bị tình nghi hoặc bị khai cử vì tư thù Tổng Liên đoàn xin Tổng thống cho họ về, hoặc cho Tổng Liên đoàn xin lãnh họ về đoàn tụ với gia đình” [230; tr 2]

2.4.2.3 Phong trào đấu tranh đòi thực hiện Hiệp định

Genève và chống chính sách “tố Cộng”

Tại Sài Gòn - Chợ Lớn ngày 1-8-1954, 50.000 đồng bào, phần đông là công nhân nhà đèn, bến cảng, công nhân làm việc trong các đơn vị hậu cần của Pháp và các tầng lớp khác, biểu tình Đoàn biểu tình vừa đi vừa hoan hô hòa bình, giương cao các biểu ngữ đòi thi hành nghiêm chỉnh Hiệp định Genève Cũng trong ngày (1-8-1954), tại Đà Nẵng, phong trào đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Genève của công nhân hỏa xa diễn ra sôi nổi [134; tr 21] Sang năm 1956, cuộc đấu tranh đòi hiệp thương, tổng tuyển cử của công nhân ở các ĐTMN vẫn tiếp diễn sôi nổi Trong tháng 4, 5-1956, ở Sài Gòn bùng lên đợt đấu tranh công khai đòi hiệp thương tổng tuyển

cử, dẫn đến cuộc mít tinh 200.000 người trong ngày Quốc tế Lao động

1-5-1956 dưới khẩu hiệu “Thống nhất nước nhà bằng phương pháp hòa

bình”, “Nước Việt Nam độc lập và thống nhất vạn tuế” [2]

Đi đôi với phong trào đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Gèneve, đòi hiệp thương tổng tuyển cử và đấu tranh đòi quyền lợi về dân sinh

và dân chủ, công nhân ở các ĐTMN tham gia đấu tranh chống chính

sách “tố Cộng” của Mỹ và CQNĐD

Ở Đà Nẵng, Mỹ và CQNĐD đưa một số phần tử phản động đứng

ra “tố Cộng” hoặc tuyên bố ly khai, xé cờ Đảng hay kêu gọi cán bộ,

đảng viên ra hàng cố làm cho quần chúng hoang mang, dao động Nhưng, hầu hết công nhân Đà Nẵng vẫn kiên định lập trường Tiêu biểu là công nhân khuân vác cảng Đà Nẵng đào hầm, che chở các đồng chí đảng viên bám cơ sở, xây dựng phong trào [134; tr 40-41]

Tháng 5-1959, khi Mỹ và CQNĐD ban hành Luật “10-59” đặt

cộng sản ra ngoài vòng pháp luật, ở công xưởng Ba Son, CQNĐD buộc nghiệp đoàn giải tán, phong trào công nhân tạm thời lắng xuống, phản ứng của công nhân lúc này là cáo ốm, không dự học, hoặc nếu

đến lớp thì gây ồn ào, mất trật tự, một số công nhân lợi dụng sơ hở của

“thuyết trình viên” để chất vấn, đấu lý,… [211; tr 251- 252]

Chương 3 PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM

(1961-1965)

3.1 Chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đối với công nhân ở các đô thị miền Nam (1961-1965)

3.1.1 Khái quát về tình hình miền Nam Việt Nam (1961-1965)

Để tiếp tục giữ vững miền Nam trong quỹ đạo của Mỹ, năm

1961, sau khi bước vào Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Kennedy đã

quyết định loại bỏ chiến lược “trả đũa ồ ạt” và chấp nhận chiến lược quân sự “phản ứng linh hoạt” toàn cầu mới do Maxwell Taylor đề xướng “Chiến tranh đặc biệt” là một trong ba loại hình chiến tranh của chiến lược “phản ứng linh hoạt” Song những âm mưu và hành

động của Mỹ và CQNĐD không cản được bước tiến của cách mạng miền Nam Trên cả hai mặt quân sự và chính trị, quân và dân miền Nam liên tục tiến công và giành được những thắng lợi có ý nghĩa chiến lược

3.1.2 Chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đối với công nhân ở các đô thị miền Nam

3.1.2.1 Về tư tưởng - chính trị

Về mặt tư tưởng, CQSG tiếp tục truyền bá tư tưởng cần lao nhân

vị trong công nhân miền Nam Mỹ và CQSG còn cho bọn tay sai trong Tổng Liên đoàn Lao công xuất bản thường xuyên nội san báo

chí công nhân để tuyên truyền các luận điệu phản động như: “Tư bản

nhân dân”, “hòa bình giai cấp”, “hợp tác giai cấp”, “hữu sản hóa

vô sản”

Về chính trị, để mua chuộc công nhân ở các ĐTMN, một mặt,

Mỹ và CQSG đẩy mạnh chính sách lôi kéo công nhân tham gia vào các tổ chức như đảng Cần lao nhân vị, nghiệp đoàn vàng, Ngoài ra, chúng sử dụng một số tay sai trong các tổ chức nghiệp đoàn chui vào phong trào công nhân để tiến hành những hoạt động chia rẽ, phá hoại,

tiếp tục phương châm “lấy phong trào, phá phong trào, nắm nghiệp

đoàn để nắm quần chúng”

3.1.2.2 Về kinh tế

Để thực hiện “Chiến tranh đặc biệt”, Mỹ tăng cường viện trợ

cho CQSG với hai hình thức chủ yếu viện trợ kinh tế và viện trợ quân

sự Chỉ trong năm 1963, Mỹ viện trợ kinh tế cho CQSG là 175 triệu

USD Bên cạnh “viện trợ”, Mỹ và CQSG còn đề ra một số chính

sách nhằm thúc đẩy nền công nghiệp miền Nam phát triển trong guồng quay của chủ nghĩa thực dân mới và phục vụ trực tiếp cho cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ

3.1.2.3 Về văn hóa - xã hội

Sống dưới chế độ Mỹ và CQSG, công nhân miền Nam chịu sự tác động của thuyết hiện sinh, sống gấp, sống vội, đồi trụy mê hoặc

họ trong môi trường tràn ngập văn hóa Mỹ từ sách báo đến phim ảnh, hàng nội cũng như hàng ngoại tất cả đều xoay quanh chủ đề cao bồi,

tình ái, nhất là mục tiêu chiến tranh, “chống Cộng”

3.2 Đội ngũ và đời sống công nhân ở các đô thị miền Nam (1961-1965) 3.2.1 Đội ngũ công nhân ở các đô thị miền Nam

Những chính sách về kinh tế, nhất là những chính sách về công thương nghiệp làm cho số lượng công nhân ngày càng gia tăng

3.2.2 Đời sống công nhân ở các đô thị miền Nam

3.2.2.1 Thời gian và điều kiện lao động

Tình trạng bóc lột công nhân tinh vi thông qua việc tăng giờ lao động đã trở thành hiện tượng phổ biến Bên cạnh đó, tai nạn lao động thường xuyên rình rập, đe dọa đến cuộc sống công nhân và đẩy nhiều gia đình công nhân vào cảnh tang thương, cùng quẫn

3.2.2.2 Tình trạng giải công, sa thải và thất nghiệp

Tình trạng giải công, sa thải và thất nghiệp là mối đe dọa thường xuyên đối với đời sống công nhân ở các ĐTMN giai đoạn 1961-1965

3.2.2.3 Lương công nhân

So với giai đoạn 1954-1960, giai đoạn 1961-1965 lương cơ bản của công nhân các ĐTMN hầu như không tăng

3.3 Diễn biến phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam (1961-1965) 3.3.1 Chủ trương của Đảng

Một là, Đảng đặc biệt chú trọng đến việc xây dựng tổ chức, đoàn

ngũ hóa công nhân trước lúc tiến hành các cuộc đấu tranh Nghị

quyết Hội nghị Trung ương Cục miền Nam lần thứ I (tháng 10-1961)

chỉ rõ: “Tiến hành tổ chức các đoàn thể cách mạng trong công nhân,

nhân dân lao động” và về mặt võ trang: “Xây dựng lực lượng ngầm

ở cơ quan, xí nghiệp” [101; tr 627-628]

Hai là, Đảng đề ra chủ trương cần thiết phải thành lập Ban Công vận

Ba là, song song với việc xây dựng, tổ chức HLĐGP và thành

lập Ban Công vận, đối với phong trào công nhân ở các ĐTMN giai

đoạn 1961-1965, Đảng đặc biệt chú trọng đến việc đề ra những chủ trương thích hợp

3.3.2 Diễn biến phong trào

3.3.2.1 Phong trào công nhân vì mục tiêu dân sinh

Mở đầu là cuộc đình công của 400 công nhân hãng Savon ngày 6-3-1961 đòi thỏa mãn lương bổng và chấm dứt việc sa thải công nhân vô cớ [163; tr 4]

Ngày 6-9-1961, công nhân hãng dầu Stanvac đình công Cuộc đình công của công nhân hãng dầu Stanvac được sự đồng tình, ủng

hộ của hàng vạn công nhân cao su Biên Hoà, Thủ Dầu Một, trên 100 nghiệp đoàn ở Sài Gòn - Chợ Lớn, 40.000 lái xe và bà con nông dân Một số báo chí ở Sài Gòn cũng chỉ trích thái độ của chủ hãng Stanvac Nối tiếp cuộc đấu tranh của công nhân hãng Stanvac, ngày 11-11-1961, công nhân tài xế taxi mướn xe của ông Lê Văn Lượm đình công đòi chủ hãng thâu nhận tài xế Huỳnh Văn Bình bị thu hồi

xe trước đó 3 tháng [60; tr 3]

Sang năm 1962, phong trào công nhân ở các ĐTMN vì mục tiêu dân sinh tiếp tục diễn ra Mở đầu là cuộc đấu tranh của công nhân xích lô, cuối tháng 2-1962 Trước tinh thần đấu tranh quyết liệt của công nhân, Đô trưởng Sài Gòn - Chợ Lớn phải thu hồi giấy phép chuyên chở nói trên của hãng Vinaco [249; tr 66]

Sang năm 1963, khí thế phong trào công nhân ở các ĐTMN được nâng lên Hàng nghìn cuộc đấu tranh vì mục tiêu dân sinh tiếp tục diễn

ra Tại Sài Gòn, cuộc đấu tranh của Nghiệp đoàn công nhân Autobus (thuộc Tổng Liên đoàn Lao công Việt Nam) diễn ra quyết liệt

Tại Đà Nẵng, ngày 10-11-1963, hòa nhịp cùng với phong trào của công nhân miền Nam nhất là được kích thích bởi sự sụp đổ của CQNĐD (1-11-1963), 38 nữ công nhân hãng dệt Sicovina Hòa Thọ đấu tranh đòi tăng lương Cuối năm 1963, 1.800 công nhân hãng dệt Vimytex (thuộc phân bộ của nghiệp đoàn thợ dệt Sài Gòn - Chợ Lớn

và Gia Định trong hệ thống Tổng Liên đoàn Lao công Việt Nam) tiến hành đình công

Ngày 7-1-1964, khoảng 300 công nhân hãng dệt Thanh Hòa (Gia Định) đình công [270; tr 10] Khi cuộc đấu tranh của công nhân dệt Thanh Hòa chưa kết thúc, ngày 14-1-1964, khoảng 2.000 công nhân hãng dệt Vinatexco và xưởng nhuộm Vinatefinco tiếp tục đình công [278; tr 2] Dưới áp lực đấu tranh của công nhân và dư luận,

Mỹ và CQSG buộc phải trả tự do cho những người bị bắt và chủ hãng

phải chấp nhận tăng lương từ 6% đến 8%, đồng thời mở lại cửa xưởng cho công nhân đi làm Tại Đà Nẵng, để ủng hộ cuộc đấu tranh của công nhân Vinatexco, ngày 17-1-1964, 900 công nhân dệt Hòa Thọ đã liên tiếp đấu tranh đòi tăng lương, đòi tuyển dụng chính thức, đòi phát tiền trước Tết và tiền phép cuối năm [134; tr 68]

Hòa trong không khí cuộc đấu tranh của công nhân dệt Vinatexco, cùng ngày (17-1-1964), toàn thể công nhân tài xế taxi (thuộc nghiệp đoàn công nhân tài xế taxi Sài Gòn) tổ chức đại hội và gởi 12 nguyện vọng đến Chính phủ VNCH Theo phiếu trình ngày 13-10-1964 của Ban Lãnh đạo Lâm thời Quốc gia và Quân lực thì 6 nguyện vọng trên đã được Đô trưởng giải quyết gần như trọn vẹn thuộc phạm vi Đô Thành [7; tr 9]

Khi cuộc đấu tranh của công nhân tài xế taxi Sài Gòn chưa kết thúc, ngày 5-10-1964, nhân lúc chủ nhà máy Dofitex Biên Hòa sa thải 22 công nhân [238; tr 178] Cuộc đấu tranh của công nhân Dofitex góp phần thúc đẩy phong trào công nhân trong toàn Khu Kỹ nghệ Biên Hòa

Sang năm 1965, tuy phong trào công nhân ở các ĐTMN, về mặt công khai chưa sôi động như các phong trào khác ở miền Nam, nhưng ngày càng vươn lên trở thành lực lượng nòng cốt trong phong trào đấu tranh ở ĐTMN, tiếp tục góp phần đánh bại âm mưu thủ đoạn mới của Mỹ và CQSG Tiêu biểu là cuộc lãng công ngày 17-1-1965 của công nhân nhà máy xay lúa số 277 Bến Bình Đông đòi chủ hãng

trả 8 ngày nghỉ có lương trong năm 1964

3.3.2.2 Phong trào công nhân vì mục tiêu dân chủ

Mở đầu là cuộc đấu tranh bảo vệ nghiệp đoàn của anh chị em công nhân thuộc Tổng Liên đoàn Lao động quyết giành lại tổ chức và trụ sở Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam từ tay Trần Kim Tuyến,

Lê Đình Cư Kết quả, Nguyễn Văn Của, Lê Văn Thốt, Đặng Đức Hào vẫn giành được đại đa số phiếu bầu

Tiếp theo, ngày 9-10-1961, Nghiệp đoàn công nhân Ô tô buýt (thuộc công quản chuyên chở công cộng dưới hệ thống Tổng Liên đoàn Lao công Việt Nam) tổ chức đại hội bất thường tại trụ sở Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (197 Lý Thái Tổ, Sài Gòn) Đại hội đã bầu được Ban Chấp hành mới và chấm dứt lúc 23 giờ 10

Ngày 17-2-1962, 800 công nhân hãng dệt Vimytex bãi công chống hành động khủng bố của chủ tư bản và tay sai [249; tr 69]

Cuối tháng 8-1962, cuộc đấu tranh của công nhân Vimytex chống chủ Mỹ đuổi thợ lại một lần nữa bùng nổ Ngày 27-8-1962, chủ hãng buộc phải thu nhận những công nhân đã bị sa thải [249; tr 70]

Tại Huế, ngày 7-5-1963, khi cảnh sát hạ cờ Phật giáo trong ngày

Lễ Phật Đản, lên án hành động này của CQNĐD ngay lập tức ngày 5-1963, công nhân thành phố Huế cùng với Tăng ni, Phật tử liên tiếp biểu tình, tuần hành trên các đường phố, đưa yêu sách tới Tòa Tỉnh trưởng đòi chấm dứt kỳ thị tôn giáo và những hành động chà đạp tín ngưỡng [135; tr 149] Để ủng hộ cuộc đấu tranh của Phật giáo Huế, tại Đà Nẵng công nhân kết hợp với Tăng ni, Phật tử biểu tình mặc cho CQNĐD rải lính canh gác, tung mật vụ, cảnh sát ngăn cản [134;

8-tr 61]

Sang năm 1964, phong trào công nhân ở các ĐTMN vì mục tiêu dân chủ tiếp tục diễn ra mạnh mẽ, quyết liệt hơn, đặc biệt là những cuộc đấu tranh của công nhân ngành vận tải, ngành dệt Công nhân tổ chức tuần lễ tẩy chay không chở Mỹ, đón đánh Mỹ trên đường phố, nhiều quán treo bảng không tiếp Mỹ khiến nhiều lính Mỹ không dám ra đường [120; tr 346]

Với mục tiêu dân chủ, công nhân ở các ĐTMN không chỉ dừng lại đấu tranh với những nội dung đơn thuần, mà phong trào công nhân ở các ĐTMN giai đoạn 1961-1965 còn thể hiện rõ ý thức dân

tộc, vạch mặt tính chất phản dân tộc của các CQSG và cả “có ý nghĩa

chống Mỹ rõ rệt” [256; tr 92]

Ngày 30-1-1964, Nguyễn Khánh lên nắm chính quyền, đến ngày

16-8-1964, Nguyễn Khánh cho ra đời “Hiến chương Vũng Tàu” Chống “Hiến chương Vũng Tàu”, phong trào công nhân ở các

ĐTMN phản ứng mau lẹ Tiếp đến, ngày 25-10-1964, Phan Khắc Sửu được cử giữ chức Quốc Trưởng và Trần Văn Hương được chọn làm Thủ tướng (31-10-1964) Chính phủ Trần Văn Hương không tránh khỏi mũi nhọn của phong trào của công nhân ở các ĐTMN, nổi bật nhất là Sài Gòn, Đà Nẵng, Huế

Chương 4 TÍNH CHẤT, ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA PHONG TRÀO CÔNG NHÂN Ở CÁC ĐÔ THỊ MIỀN NAM

4.1.2 Tính chất dân chủ và dân sinh

Trên lĩnh vực dân sinh, nhằm đòi cải thiện đời sống, chống chính sách bần cùng hóa của Mỹ và CQSG, công nhân ở các ĐTMN đã đấu tranh xoay quanh các khẩu hiệu thiết thực như: đòi tăng lương, đòi ngày làm tám giờ, chống sa thải, chống giải công, đòi tiền thưởng Tết, tiền phụ trội, đòi cải thiện điều kiện làm việc, phản đối tăng thuế và phạt vạ,

Về mục tiêu dân chủ của phong trào công nhân ở các ĐTMN (1954-1965) hết sức phong phú, trong đó nổi bật là đòi quyền tự do nghiệp đoàn; đấu tranh phản đối bắt bớ, tra tấn, đấu tranh bảo vệ nghiệp đoàn; đấu tranh đòi tách khỏi nghiệp đoàn cũ để thành lập nghiệp đoàn mới nhằm lành mạnh hóa nghiệp đoàn của mình không

để những phần tử xấu lợi dụng; đấu tranh chống lại luật cấm đình công và hội họp của CQSG,…[120; tr 347]

4.2 Đặc điểm của phong trào

4.2.1 Quy mô rộng lớn, sự liên tục và quyết liệt của phong trào

Về quy mô rộng lớn của phong trào, đặc điểm này được thể hiện trước hết là ở mặt không gian và thời gian; lực lượng tham gia; sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân miền Bắc và nhân dân thế giới; báo chí tiến bộ miền Nam [178; tr 112]

Sự liên tục của phong trào công nhân ở các ĐTMN được thể hiện rõ khi cuộc đấu tranh của công nhân ngành này vừa kết thúc đã dấy lên cuộc đấu tranh công nhân ngành khác [202; tr 3], [164; tr.101] Có lúc cùng một thời gian nhưng diễn ra cuộc đấu tranh của công nhân nhiều ngành hoặc nhiều đô thị, có sự hưởng ứng của công nhân đô thị khác hoặc đấu tranh độc lập Mặt khác, số lượng các cuộc đấu tranh năm sau cao hơn năm trước [22]

4.2.2 Hình thức và phương pháp đấu tranh phong phú, linh hoạt

Phong trào công nhân ở các ĐTMN (1954-1965) đã xuất hiện nhiều hình thức đấu tranh khác nhau, có thể kể như: họp đại hội, đưa yêu sách, kiến nghị, mạn đàm, gây dư luận, lãng công và tiến lên đình công hoặc kết hợp với bãi công, biểu tình thị uy Phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965 thể hiện tính chiến đấu và tính năng động sáng tạo khá cao trong việc lợi dụng thế công khai hợp pháp cũng như đấu tranh bán hợp pháp và bất hợp pháp

4.2.3 Có sự phối hợp chặt chẽ giữa công nhân các ngành ở các đô thị; giữa công nhân đô thị với công nhân đồn điền cùng giai cấp nông dân và các tầng lớp nhân dân miền Nam

Tác dụng của phong trào công nhân ở các ĐTMN (1954-1965) đối với các phong trào của các tầng lớp nhân dân, từ nông thôn đến thành thị đã khẳng định vị trí của công nhân ở các ĐTMN trong phong trào cách mạng miền Nam

4.3 Ý nghĩa của phong trào

4.3.1 Phong trào chứng minh tinh thần đấu tranh bất khuất của công nhân ở các đô thị miền Nam trong tinh thần đấu tranh dân tộc

4.3.2 Phong trào chứng minh tính đúng đắn của phương

châm đấu tranh “hai chân, ba mũi”, “ba mũi giáp công”, “ba

vùng chiến lược” trong cách mạng miền Nam

Xét toàn cục tương quan lực lượng giữa ta và địch, thì về quân

sự địch mạnh hơn ta, nhưng về chính trị thì Mỹ và CQSG yếu hơn ta rất nhiều, chỗ yếu này không khắc phục được và ngày càng khoét sâu Nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp để chiến thắng một đối thủ

có tiềm lực quân sự và kinh tế đứng đầu các nước tư bản chủ nghĩa, cách mạng miền Nam (1954-1975), đề ra phương châm đấu tranh

“hai chân, ba mũi”, “ba mũi giáp công”, “ba vùng chiến lược”

4.3.3 Phong trào công nhân ở các đô thị miền Nam góp phần làm rối loạn hậu phương của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, tạo điều kiện cho cách mạng miền Nam phát triển

Phong trào đô thị nói chung, phong trào công nhân nói riêng mỗi khi diễn ra đã góp phần làm rối loạn hậu phương của Mỹ và CQSG

và một khi như thế, lực lượng cách mạng không chỉ có điều kiện phát triển ở đô thị mà ngay cả nông thôn đồng bằng và rừng núi

4.3.4 Phong trào góp phần làm phong phú thêm những bài học kinh nghiệm đối với sự nghiệp giữ nước và dựng nước của dân tộc

4.3.4.1 Mục tiêu và khẩu hiệu đấu tranh cụ thể

Đối với giai cấp công nhân mục tiêu giải phóng giai cấp là cần thiết, tuy nhiên, mục tiêu giải phóng giai cấp gắn liền với sự nghiệp giải phóng dân tộc, lợi ích giai cấp công nhân đặt trong lợi ích tối cao của dân tộc

4.3.4.2 Sự đoàn kết, thống nhất, kiên trì đấu tranh

Trong điều kiện Mỹ và CQSG khống chế, kìm kẹp, đàn áp, trong lúc bản thân công nhân đang gặp nhiều khó khăn trong đời sống Sỡ

dĩ phong trào công nhân vẫn được duy trì như vậy, trước hết là nhờ tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau trong đấu tranh

4.3.3.3 Những bài học kinh nghiệm rút ra từ hạn chế của phong trào

Một là, sau khi Hiệp định Genève ký kết (21-7-1954), một bộ

phận đảng viên và nhân dân chưa nhận thức đúng về bản chất của Mỹ

và CQNĐD, họ cho rằng có hiệp định Genève tất nhiên sẽ có hòa bình, do nhận thức như vậy nên có nơi, có lúc trong công tác giáo dục, vận động và chỉ đạo của tổ chức Đảng các cấp chưa kịp thời nên phong trào công nhân ở các ĐTMN chưa tạo được sự phối hợp rộng rãi, chặt chẽ Một số cuộc đấu tranh diễn ra còn lẻ tẻ, rời rạc chưa

giành được thắng lợi như mục tiêu đã đề ra

- Hai là, đối với phong trào công nhân, vai trò của tổ chức công

đoàn là hết sức quan trọng Tuy nhiên, trên thực tế cho đến năm

1960, tổ chức công đoàn cách mạng chưa được hình thành trên quy

mô toàn miền Nam Chủ yếu, công đoàn cách mạng mới phát triển được ở một số đồn điền cao su và một số ít ở đô thị, hoạt động bí mật

KẾT LUẬN

1 Với âm mưu giữ chặt miền Nam trong quỹ đạo của chủ

nghĩa thực dân mới, biến miền Nam thành “tiền đồn” chống Cộng ở

Đông Nam Á, ngăn chặn sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước của nhân dân ta; ngoài những chính sách chung để đối phó với cách mạng miền Nam, từ năm 1954 đến năm 1965, Mỹ và CQSG

có những chính sách riêng cho từng giai cấp, từng tầng lớp nhân dân miền Nam, trong đó tập trung nhất là chính sách đối với công nhân

và phong trào công nhân

Đối với công nhân và phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965, chính sách của Mỹ và CQSG thể hiện trên nhiều lĩnh vực từ tư tưởng - chính trị; kinh tế đến văn hóa - xã hội; ngoài bóc lột về kinh tế, cúp phạt, sa thải, giải công… Mỹ và CQSG

thi hành chính sách “chiếc gậy và củ cà rốt”, phá hoại phong trào

công nhân bằng cách lừa bịp và khủng bố, gây chia rẽ nội bộ, lũng đoạn nghiệp đoàn, khống chế hoạt động nghiệp đoàn Tất cả nhằm thủ tiêu tinh thần yêu nước và ý chí cách mạng của công nhân, kéo họ

ra khỏi quỹ đạo cách mạng

Trước chính sách hai mặt của Mỹ và CQSG, để đưa phong trào công nhân ở các ĐTMN phát triển, Đảng, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, HLĐGP các cấp đã nắm bắt tình hình, tùy vào từng thời điểm cụ thể, tùy theo chuyển biến, tương quan lực lượng cách mạng và phản cách mạng mà đề ra chủ trương, biện pháp đấu tranh kịp thời nhằm lãnh đạo, chỉ đạo công nhân ở các ĐTMN đấu tranh vì mục tiêu đòi hòa bình theo nội dung của Hiệp định

ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965 diễn ra liên tục, có lúc sôi nổi, có lúc trở thành cao trào, nhưng cũng có lúc phong trào tạm lắng nhưng gắn mục tiêu đấu tranh phổ biến là đòi quyền lợi dân sinh, dân chủ với mục tiêu dân tộc Nội dung và khẩu hiệu cụ thể như đòi tăng lương, đòi tiền thưởng Tết, tiền phụ cấp, đòi khám chữa bệnh kịp thời cho công nhân ốm đau; đòi quyền tự do hội họp, tự do nghiệp đoàn,

quyền đại diện nghiệp đoàn phải được tôn trọng, các Tổng Liên đoàn phải được phép xuất bản tờ báo hằng ngày như các đoàn thể chính trị khác, chống chia rẽ nghiệp đoàn, đặc biệt là chống lại

luật cấm đình công, hội họp của CQSG; chống giao dịch buôn bán

với người Mỹ, không chuyên chở người Mỹ, không đón tiếp người Mỹ; đòi Mỹ không được can thiệp vào nội bộ của người Việt Nam Như vậy, có thể khẳng định rằng, phong trào công nhân ở các ĐTMN

từ năm 1954 đến năm 1965 dù tự phát hay tự giác, đều thể hiện rõ tính chất dân tộc, dân sinh và dân chủ sâu sắc Mục tiêu đấu tranh của công nhân ở các ĐTMN thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa hai tính chất dân tộc và giai cấp, giữa mục tiêu lâu dài với mục tiêu cụ thể trước mắt trong từng thời điểm cụ thể, góp phần đánh đổ ách thống trị của đế quốc Mỹ và CQSG, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

3 Phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm

1965 diễn ra đều khắp, trước hết là những thành phố lớn như Sài Gòn

- Chợ Lớn, Huế, Đà Nẵng, Biên Hòa; bao gồm hầu hết mọi ngành từ công nhân thủy điện, hỏa xa, công nhân dệt, công nhân viễn thông, đến công nhân bến tàu, công nhân taxi, phong trào công nhân ở các ĐTMN đã sáng tạo nhiều phương thức đấu tranh phong phú, đa dạng,

từ những cuộc tập hợp lực lượng, tổ chức hội nghị đưa yêu sách, lấy chữ ký, tổ chức các diễn đàn, rồi lãn công, biểu tình thị uy, đình công

và tiến lên tổng bãi công,… qua đó phong trào đã phát triển nhanh chóng và thực sự trở thành một mũi xung kích trong các phong trào đấu tranh yêu nước ở các ĐTMN Những hình thức, biện pháp đấu tranh cho thấy phong trào công nhân ở các ĐTMN thể hiện linh hoạt

và sáng tạo, vừa lợi dụng thế công khai hợp pháp, bán hợp pháp và bất hợp pháp Sự phong phú và đa dạng về các hình thức và biện pháp đấu tranh đã tạo điều kiện cho công nhân ở các ĐTMN và các tầng lớp nhân dân tùy theo điều kiện và hoàn cảnh của mình mà tham gia phong trào Mặt khác, chính sự đan xen giữa các hình thức đấu tranh đó đã tạo cho phong trào có thêm sức mạnh để đương đầu với

Mỹ và CQSG

4 Đương nhiên, để có được những hình thức, biện pháp đấu tranh đa dạng, phong phú, phong trào công nhân ở các ĐTMN đã phải gắn bó chặt chẽ, phải hòa nhập cùng phong trào ĐTMN Hầu hết các cuộc đấu tranh của công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965, cho dù bộ phận công nhân nào khởi xướng thì cũng có sự

tham gia hoặc ủng hộ công nhân các ngành, của công nhân đồn điền, của giai cấp nông dân và các tầng lớp xã hội miền Nam như học sinh,

sinh viên, Phật tử,… “Một sự hội tụ dân tộc” như thế đã nói lên vai trò, vị trí, tính “tiền phong” của phong trào công nhân ở các ĐTMN

Đoàn kết giai cấp, đoàn kết mọi tầng lớp xã hội trong đấu tranh là bài học kinh nghiệm đắt giá đối phong trào công nhân ở các ĐTMN, rộng ra là đối với phong trào công nhân miền Nam trong cuộc đấu tranh rộng lớn vì mục tiêu giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

Sự hợp lực giữa phong trào công nhân ở các ĐTMN với công nhân đồn điền, với giai cấp nông dân và các tầng lớp xã hội đã đưa phong trào ĐTMN tiến lên cao trào, góp phần làm sa sút ý chí của quân đội Sài Gòn, từ đó góp phần làm sụp đổ các CQSG nối tiếp nhau,

từ CQNĐD đến Nguyễn Khánh, Trần Văn Hương Vì vậy, điều khẳng định là trong phong trào ĐTMN từ năm 1954 đến năm 1965, phong trào công nhân giữ một vai trò quan trọng, làm cho hậu phương của địch trở nên rối loạn, mất ổn định, tạo điều kiện cho phong trào cách mạng miền Nam ở rừng núi, nông thôn đồng bằng phát triển, tiến đến

làm phá sản chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ ở miền Nam,

góp phần đưa phong trào cách mạng miền Nam không ngừng phát triển, tiến đến hoàn thành sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất

đất nước (30-4-1975)

5 Phong trào công nhân ở các ĐTMN từ năm 1954 đến năm

1965 chứng minh sự đúng đắn phương châm đấu tranh “hai chân, ba

mũi”, “ba mũi giáp công”, “ba vùng chiến lược” của Đảng trong

cách mạng miền Nam Đây là nét độc đáo trong phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân miền Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Từ thực tiễn phong trào giúp cho công nhân ở các ĐTMN nhận rõ bản chất của kẻ thù, đồng thời tích lũy và đúc rút được những bài học kinh nghiệm quý báu để tiến đến đấu tranh quyết liệt với kẻ thù trong giai đoạn tiếp theo

Tự hào về quá khứ là chính đáng, là điều đáng trân trọng, nhưng niềm tự hào đó chỉ có ý nghĩa khi nó trở thành những hành động hiện thực, vì một nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh, hiện đại hơn Trong sự nghiệp này công nhân Việt Nam phải thực sự là lực lượng tiên phong trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đó là điều mà giai cấp công nhân Việt Nam luôn luôn ghi nhớ

và quyết tâm thực hiện cho bằng được

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ

CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2013), “Sự liên kết, phối hợp giữa phong trào công nhân và phong trào Phật giáo trong cuộc đấu tranh chống CQSG (1963-1965)”, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học trẻ, lần thứ VIII, Trường Đại học Khoa học Huế, (T11/2013)

2 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2014), “Phong trào công nhân vì mục tiêu dân sinh, dân chủ và tự do ở các đô thị miền Nam giai đoạn

1961-1964”, Tạp chí Lịch sử Đảng, số 283 (6/2014)

3 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2015), “Công nhân Sài Gòn - Gia Định

trong chiến dịch Hồ Chí Minh”, Hội thảo Khoa học: 40 năm thống

nhất đất nước và xây dựng, bảo vệ Tổ quốc (1975-2015), Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, (4/2105)

4 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2015), “Cuộc đấu tranh của công nhân

hỏa xa miền Nam những năm đầu sau Hiệp định Genève”, Tạp chí

KH & CN Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, chuyên san

Xã hội và Nhân văn, (7/2015)

5 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2015), “Tìm hiểu phong trào đấu tranh của công nhân ngành dệt ở miền Nam Việt Nam (1963-1964)”,

Tạp chí Lịch sử Đảng, số 296, (7/2015)

6 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2015), Phong trào công nhân Sài Gòn

- Gia Định (1961-1964) in trong sách “Về phong trào đô thị miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)”, NXB Tổng hợp TPHCM

7 Nguyễn Thị Thanh Huyền, Nguyễn Thị Phương, Nguyễn Hoài Xuân (2015), “Sự đoàn kết giữa giai cấp công nhân và các tầng lớp nhân dân đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1965”, Hội thảo Khoa học: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Bảo tàng Hồ Chí Minh tỉnh Thừa Thiên Huế - Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, (T9/2015)

8 Nguyễn Thị Thanh Huyền - Lê Cung (2015), “Phong trào công nhân Sài Gòn - Gia Định trong giai đoạn chống chiến lược “Chiến

tranh đặc biệt” của Mỹ (1961-1965), Tạp chí NCLS, số 473

(9/2015)