Sau 1975, hiện thực đất nước ta bước sang một thời kỳ mới, thời kỳ từ chiến tranh chuyển sang hòa bình. Song hiện thực ấy lại nảy sinh ra bao vấn đề, mà đáng lo ngại nhất là đạo đức xã hội xuống cấp rõ rệt, trầm trọng. Điều đó làm các nhà văn và công chúng quan tâm sâu sắc tới việc lí giải thực trạng đó và tìm lại cội nguồn của đạo đức, luân lí thông qua truyện kể. Có những chuyện hôm qua, các nhà văn chưa kịp nói đến thì nay có điều kiện nhìn lại như bài học làm người, quy luật nhân sinh trong xã hội,…Các tác phẩm đã nhìn thẳng vào hiện thực với tinh thần phê phán, với cái nhìn đầy nhân văn để từ đó, đưa ra bài học làm người đầy sâu sắc. Điều này thể hiện rõ rệt trong thể loại truyện ngắn. Có thể kể ra một loạt tác phẩm gắn với các tên tuổi nổi bật như: Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư,…Khi tiếp xúc với những tác giả này, ta dễ dàng nhận thấy cái nhìn nhân sinh đầy trăn trở, dằn vặt của họ. Vượt qua mọi sự cấm kị, các tác phẩm đã nói thật to cái sai, cái xấu và cả cái ác trong nội bộ chúng ta, giữa chúng ta với nhau. Nhiều truyện ngắn của họ không hề dễ đọc, nó hàm chứa nhiều tư tưởng sâu sắc trong một lối viết được lạ hóa. Cho tới nay, các tác phẩm cũng như các tác giả truyện ngắn kể trên đều đã khẳng định được mình trong lòng độc giả. Nó góp phần tạo nên sức sống mới, diện mạo mới cho nền văn học Việt Nam trong thế kỷ XXI. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ tập trung làm rõ sự tiếp nhận của công chúng với truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới như những bài học làm người qua “hiện tượng” truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp.
Trang 1Công chúng tiếp nhận truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới như những bài học làm người (qua “hiện tượng” truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu
Huệ, Nguyễn Ngọc Tư)
Vũ Thị Ánh Tuyết
1 Dẫn nhập
Sau 1975, hiện thực đất nước ta bước sang một thời kỳ mới, thời kỳ từ chiến tranh chuyển sang hòa bình Song hiện thực ấy lại nảy sinh ra bao vấn
đề, mà đáng lo ngại nhất là đạo đức xã hội xuống cấp rõ rệt, trầm trọng Điều
đó làm các nhà văn và công chúng quan tâm sâu sắc tới việc lí giải thực trạng
đó và tìm lại cội nguồn của đạo đức, luân lí thông qua truyện kể Có những chuyện hôm qua, các nhà văn chưa kịp nói đến thì nay có điều kiện nhìn lại như bài học làm người, quy luật nhân sinh trong xã hội,…Các tác phẩm đã nhìn thẳng vào hiện thực với tinh thần phê phán, với cái nhìn đầy nhân văn để
từ đó, đưa ra bài học làm người đầy sâu sắc Điều này thể hiện rõ rệt trong thể loại truyện ngắn Có thể kể ra một loạt tác phẩm gắn với các tên tuổi nổi bật
như: Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư,
…Khi tiếp xúc với những tác giả này, ta dễ dàng nhận thấy cái nhìn nhân sinh đầy trăn trở, dằn vặt của họ Vượt qua mọi sự cấm kị, các tác phẩm đã nói thật to cái sai, cái xấu và cả cái ác trong nội bộ chúng ta, giữa chúng ta với nhau Nhiều truyện ngắn của họ không hề dễ đọc, nó hàm chứa nhiều tư tưởng sâu sắc trong một lối viết được lạ hóa Cho tới nay, các tác phẩm cũng như các tác giả truyện ngắn kể trên đều đã khẳng định được mình trong lòng độc giả Nó góp phần tạo nên sức sống mới, diện mạo mới cho nền văn học Việt Nam trong thế kỷ XXI Trong bài viết này, chúng tôi sẽ tập trung làm rõ
Trang 2sự tiếp nhận của công chúng với truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới như những bài học làm người qua “hiện tượng” truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
2 Sự tiếp nhận của công chúng về bài học làm người qua truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư
Hiện nay trên văn đàn Việt Nam, trong số những gương mặt tiêu biểu của truyện ngắn đương đại, ta thấy nổi lên một số tên tuổi như: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư Tiếng tăm của họ đã vang xa trên văn đàn Việt Nam Người ta xem họ là một hiện tượng lớn của văn học nước nhà
Đầu tiên là Nguyễn Huy Thiệp Ông đã có hàng loạt truyện ngắn gây
“sốc” như: Tướng về hưu, Muối của rừng, Chảy đi sông ơi, Con gái thủy thần, Chút thoáng Xuân Hương, Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết,…Những
truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp mang đến những bài học đạo đức sâu sắc
mà vẫn hấp dẫn, thú vị Nó đặt ta vào cái thế giới nửa cổ nửa hiện đại, để ta phiêu lưu cùng nhân vật và rồi sau đó ta thấy mình như tỉnh ra trước những thứ vô nghĩa, đạo đức giả của đời
Một trong những truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp được công
chúng đón nhận là Tướng về hưu Truyện kể lại những việc diễn ra trong gia
đình của một ông tướng vừa về nghỉ hưu Trong cơn lốc của thời mở cửa, mọi giá trị đạo đức của cuộc sống bị đảo lộn, đồng tiền chi phối mọi mối quan hệ Chắc ta sẽ không quên được hình ảnh cô vợ tiếc vài đồng nuôi chó nên mang
cả những cái rau thai bị nạo bỏ ở bệnh viện về cho chó ăn: “Vợ tôi làm việc ở bệnh viện sản, công việc là nạo phá thai Hằng ngày các rau thai nhi bỏ đi, Thủy cho vào phích đá đem về Ông Cơ nấu lên cho chó, cho lợn… Cha tôi dắt tôi xuống bếp, chỉ vào nồi cám, trong đó có các mẩu thai nhi bé xíu Tôi lặng đi Cha tôi khóc… Vợ tôi đi vào nói với ông Cơ: Sao không cho vào máy xát? Sao để ông biết?” [8,5] Hay hình ảnh ông chồng nghe thấy tiền là như
Trang 3lạc lõng trong chính ngôi nhà của mình Bản thân ông chả làm gì được để cuộc sống xung quanh tốt đẹp hơn, lúc nào ông cũng sống trong kí ức chiến tranh chả còn thực nữa Bài học làm người rút ra từ tác phẩm chắc chắn chẳng
dễ dàng, bởi nó quá nhiều, quá bề bộn Trong đó, những người giật mình nhất chính là các vị tai to mặt lớn, các trí thức trụ cột của đất nước hiện nay Khi truyện vừa ra mắt, từ các nhà phê bình cho tới người dân thường đều bày tỏ
sự bất ngờ trước tư tưởng của truyện Trong bài viết “Tướng về hưu – Sinh tử một cuộc đối đầu”, PGS TS Trần Luân Kim đã nhận xét: “Các nhân vật trong
gia đình ông Thuấn, mỗi người một cách, đều đại diện cho những khía cạnh bất cập của mối quan hệ do đồng tiền dẫn dắt Và chính đây là tư tưởng, là lời cảnh báo nghiêm túc mà tác phẩm muốn dóng lên.” [2] Lời nhận xét ấy đưa
ra bài học về cách ứng xử với đồng tiền mà tới giờ càng đúng: nếu ta để đồng
tiền điều khiển thì xã hội sẽ loạn GS Trần Đình Sử khi đọc Tướng về hưu
cũng đã đưa ra những nhận xét xác đáng trên trang của mình: “tướng cũ đã về hưu, tướng mới chưa lên ngôi nhưng đã lộ rõ bộ mặt Tư tưởng bình quân chủ nghiã rõ ràng không thể ứng dụng vào xã hội ấy được Nó xa lạ, lạc lõng, lạc loài.” [6] Ý kiến này lại chỉ ra cách sống mới: sống phải thực tế, thích ứng với thời đại mới chứ không thể ôm khư khư tư tưởng cũ được Về sau, truyện đã được đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi chuyển thể thành phim, ra mắt năm 1988 như để khắc sâu thêm bài học giáo dục rất cập nhật trong truyện
Hay truyện Muối của rừng – một câu truyện liên quan tới đề tài thiên
nhiên, rừng núi như chính tên gọi Nhưng thực ra, truyện đang hướng tới nói
về lối sống của con người Truyện kể lại việc người thợ săn kiên trì bám theo con khỉ - con mồi đã trúng đạn của ông cho tới lúc ông buông súng đầu hàng trước tình cảm đồng loại, che chở lẫn nhau của bọn khỉ Cốt truyện, lời kể giản dị hiếm thấy mà lại lắng đọng dư âm GS Đỗ Đức Hiểu đã nhận xét chính xác về bài học đạo đức mà Nguyễn Huy Thiệp gửi gắm vào truyện:
“Muối của rừng là cuộc đi săn tìm lẽ sống, lẽ đời Nó là cuộc đi săn tìm danh
Trang 4vọng và lợi lộc Tất cả đều trò khỉ Cuộc sống là những trò khỉ Cuối cùng mình trần thân trụi cả, tất cả đều về với cát bụi Cuộc sống là cuộc đi săn tìm thói xấu trong bản thân ta để tự mình trục độc, tự mình thoát thân từ khỉ thành người.” [7]
Hay trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ, chúng ta cũng bắt gặp những bài học làm người sâu sắc Tiêu biểu trong đó có thể kể tới tập truyện
“Thành phố đi vắng” - tập truyện ngắn gồm mười bốn truyện được Nhà xuất bản Trẻ xuất bản năm 2012 Năm 2012, Thu Huệ được nhận giải thưởng của Hội Nhà văn dành cho tập truyện ngắn này
Trong tập truyện này, tác giả đề cập tới mặt trái của đô thị Mỗi truyện ngắn đưa độc giả tiếp cận gần nhất với đời sống đô thị đương đại cùng những vấn đề của nó, như trong các truyện ngắn: (Xmen có mùi trường đua; Cú mèo
và rượu hoa; Không thể kết thúc; Sống gửi thác về; Của cha, của con những cành vạn niên thanh; Thu xếp cuối đời; Thành phố đi vắng )
Truyện “Thành phố đi vắng” lấy ý tưởng từ một cô gái đi vắng, sau ba năm ra nước ngoài mới trở về thành phố quen thuộc của mình Cô ngỡ ngàng nhận ra tất cả tuy không đổi thay nhưng tình người đã mất Xuyên suốt các câu chuyện trong “Thành phố đi vắng” là cảm thức về sự mất mát trong đời sống con người Đó là sự lạnh lùng thờ ơ, thói vô cảm và tội ác với nhiều bộ mặt khác nhau Con người sống với nhau ngày càng mất đi những sợi dây kết nối, họ đã thực sự “đi vắng” trong chính sự tồn tại của mình Truyện đề ra bài học: mỗi người cần một sợi dây đồng cảm với thế giới xung quanh để biến không gian đô thị vốn lạnh lẽo trở nên ấm áp hơn
Trong truyện “Sống gửi thác về”, tác giả xây dựng cuộc sống gia đình nhà Tân - Luyến với thằng con Thái Dương Cuộc sống của gia đình này chậm rãi, thậm chí là nhàm chán Nhưng rồi Luyến bị ung thư gan, mọi người phải chăm sóc cô, còn bản thân cô không làm được gì cả Chồng Luyến và
Trang 5đảo lộn, giờ đây họ phải tự chăm lo cho bản thân mình Một sự thiếu vắng hẫng hụt đến tội nghiệp Mà cũng chỉ khi điều thân quen mất đi, người ta mới kịp giật mình nhận ra rằng hôm nay còn đây, thì biết mà thương mà lo cho nhau đi, ai biết ngày mai…
Truyện của Nguyễn Ngọc Tư cũng đi theo dòng chảy ấy Các tác phẩm
đã phơi bày một đời sống đa diện, xen lẫn cả xấu tốt, cách đánh giá con người
và xã hội cũng không đơn giản Trong đó, thường trực ấn tượng về sự mất mát Tiêu biểu nhất trong các truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư là
“Cánh đồng bất tận”- một tác phẩm thấm nhuần chất Nam Bộ viết về cuộc sống ở Đồng bằng sông Cửu Long đầy xúc động và gây ấn tượng mạnh Tác phẩm tái hiện cuộc sống chân thực của một gia đình Nam Bộ, nơi mà những đứa trẻ không được chăm sóc, học hành đầy đủ, phải sớm trở thành người lớn Hiện thực chua xót ấy lại vẫn phổ biến ở mảnh đất ngập mặn này Đặc biệt tình người trở nên “của hiếm” Khi người vợ bỏ đi theo trai, sự hoan hỉ hiện
rõ trên khuôn mặt của những người lối xóm, người chồng và hai con không chịu được phải tháo chạy khỏi cộng đồng Họ lênh đênh cuối bãi đầu ghềnh trong nỗi cô đơn, tủi cực Phải chăng, cũng như Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư đang muốn làm con người nhìn lại sự vô cảm đến nhẫn tâm trước nỗi đau của người khác trong xã hội? Bên cạnh đó, tác phẩm còn như lời cảnh tỉnh về thái độ, tư cách của những vị quan chức đứng đầu Ở “Cánh đồng bất tận”, các cán bộ không cần biết vịt có bị bênh không mà chỉ làm mỗi việc là chôn sống tất cả đàn vịt, dù đó có thể là “tài sản” duy nhất nuôi sống
cả một gia đình Tuy nhiên, khi được chị đĩ ngã giá, trao đổi thân xác cứu đàn vịt, hai cán bộ đi làm nghĩa vụ tiêu diệt dịch cúm gia cầm kia quên ngay chuyện H5N1, cuộc trao đổi nhanh chóng đạt yêu cầu của hai bên Rõ ràng, người thực hiện pháp luật không đáp ứng đến nguyện vọng chính đáng của muôn dân mà còn làm hại dân Bài học về cách sống và làm việc ở đây thật chân thực và sâu sắc!
Trang 6Thông qua một số đánh giá của công chúng với các truyện ngắn trên của các tác giả trên, ta thấy không chỉ các tác giả quan tâm tới vấn đề đạo đức làm người mà công chúng tiếp nhận cũng chú ý tới điều này Công chúng quan tâm tới những tác phẩm bởi nó đề cập tới nhiều vấn đề đạo đức rất hiện thực trong xã hội mới Độc giả thấy bất ngờ vì trong nhiều tác phẩm, các nhà văn đã vạch ra những mặt trái của cuộc sống .Nhiều người đánh giá, tác giả đang muốn phá vỡ những tôn ti trật tự vốn có từ trước, lột trần sự thật xấu xa hay bị lót bởi vẻ ngoài đẹp đẽ Công chúng ban đầu ngạc nhiên sau đó thích thú, đón chờ tác phẩm của các nhà văn sau nhiều bất bình với xã hội Rồi càng đọc, họ lại càng hiểu được ý nghĩa sâu sắc trong những câu chữ giải thiêng ấy Các nhà phê bình cho tới người dân thường đều công nhận những
gì các tác giả viết ra đều chính là hiện thực xã hội (không phóng đại, tô vẽ thêm) Qua đó, ta thấy bài học làm người Làm người khó thế đấy, ta chê bai người khác song chính bản thân mình đã tốt đẹp hay chưa?
Dù sự khen chê với tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp thế nào thì ta vẫn khẳng định, tác phẩm có sức sống mạnh mẽ Trong quá trình tiếp nhận tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, cả công chúng và cả nền văn học sẽ tự tìm ra những bài học làm người có ích với bản thân mình
3 Kết luận
Sự tiếp nhận của công chúng là điều vô cùng cần thiết với văn học Việt Nam sau đổi mới, trong đó có truyện ngắn Nó là sự đồng vọng, cộng hưởng hai chiều: tác phẩm mang đến sự thay đổi tư tưởng, lối sống cho bạn đọc; bạn đọc làm giàu thêm giá trị tác phẩm bẳng sự cảm thụ Trong truyện ngắn đương đại hiện nay, tiếng nói đồng vọng ấy xoay quanh bài học làm người gần gũi, đầy trăn trở và bức thiết Nguyễn Huy Thiệp, Nguyên Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư bằng các truyện ngắn nổi bật trên văn đàn đã góp phần vào tiếng nói đạo đức ấy Bằng các truyện ngắn của mình, các tác giả đã chỉ ra hiện thực còn nhiều éo le trong cuộc sống, thậm chí là cái xấu, là những vấn
Trang 7đề cấm kị Từ đó, đưa ra bài học làm người sâu sắc Từ đây, ta thấy truyện ngắn cần chú ý tới nội dung đạo đức thế sự gần gũi để góp phần làm công cuộc thay đổi tư tưởng, lối sống của người đọc; đồng thời nắm bắt những phản hồi từ công chúng để có sự thay đổi cho phù hợp
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên); Từ điển thuật ngữ văn học; NXB Giáo dục, 2004, tr.308
2 PGS TS Trần Luân Kim, Tướng về hưu – Sinh tử một cuộc đối đầu, trang web Mạng Việt Nam go.vn, cập nhật 1/1/2015
3 Hồ Tấn Nguyên Minh, Quan niệm về con người trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, trang web của hội Nhà văn Việt Nam vanvn.net, cập nhật
2/11/2011
4 Phạm Xuân Nguyên (sưu tầm, biên soạn), Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp, Nxb Văn hoá - Thông tin, Hà Nội, 2001
5 Nhiều tác giả, Nguyễn Huy Thiệp tác phẩm và dư luận NXB Trẻ,1989
6 Trần Đình Sử, Nghệ thuật tự sự trong Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp, trang web cá nhân WordPress.com, cập nhật 1/11/2014
7 Nguyễn Huy Thiệp, Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp với truyện ngắn "Muối của rừng", tạp chí Văn nghệ quân đội 12/2014
8 Nguyễn Huy Thiệp, Tập truyện ngắn NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2005