Theo kết quả khảo sát, qua 7 tập thơ in chung trong cuốn thơ Tố Hữu, người viết thấy thơ Tố Hữu được chọn và giới thiệu tất cả là 285 bài thơ in trong tập: Từ ấy (19371946), Việt Bắc (19461954), Gió lộng (19551961), Ra trận (19621971), Máu và hoa (19721977), Một tiếng đờn (19791982), Ta với ta (19932002). Tác giả đã sử dụng tất cả 762 lượt địa danh lịch sử.
Trang 1CHƯƠNG II : NHỮNG ĐỊA DANH TRONG THƠ
từ chỉ địa danh lịch sử sử dụng trong thơ Tố Hữu rất nhiều Dưới đây là kết quả thống kê chung:
Bảng khảo sát số lượng các địa danh lịch sử trong thơ Tố Hữu
STT Các tập thơ Số lượt sử dụng Tỉ lệ phần trăm
Trang 2Trong mỗi tập thơ, bài thơ các địa danh được nhà thơ sử dụng rất đa dạng, phong phú và hợp lý tuỳ thuộc vào đề tài, thời gian, hoàn cảnh sáng tác, ngữ cảnh
2.1.1 Địa danh lịch sử trong nước
Đầu tiên, phải nhắc tới các địa danh lịch sử trong nước Đây là các địa danh xuất hiện nhiều nhất trong thơ Tố Hữu và cũng quyết định phong cách thơ ông
Bảng khảo sát số lượng các địa danh lịch sử trong nước trong thơ
Tố Hữu
STT Các tập thơ Số lượt sử dụng Ví dụ
Hậu Giang, Quy Nhơn, Đắc Lay, Việt Nam, Trường Sơn,
Huế, Cà Mau, Thới Lai, Thới
Trang 3Thuận, Long Mỹ, Hiệp Hưng,…
Chí Minh, miền Nam, Hà Nội, Việt Nam, Miền Nam, miền Bắc, Việt Nam, Sài Gòn,…
6 Một tiếng đờn 48 Sài Gòn, miền Nam Mot
Cày, Vĩnh Kim, Hồng Gấm, Sồng Đà, Thái Nguyên, Bến Tre, Huế, Điện Biên Phủ,…
Bình Ca, Việt Bắc, Nông Tiến, đèo Kim Quan, Ngòi Thia, sông Đáy,… bv
2.1.1.1 Địa danh lịch sử gắn liền với thời kì chống Pháp
Tố Hữu là chiến sĩ cách mạng, ông làm thơ trước hết để phục vụ cách mạng Thơ ông là tiếng nói của hệ tư tưởng quốc gia thời chiến và bám sát chặng đường cách mạng của dân tộc Việt Trước sau, ông vẫn để cách mạng giữ vị trí trung tâm trong sáng tác của mình Vì vậy, ngay từ những ngày đầu chống Pháp, thơ ông đã phản ánh khí thế chống Pháp của toàn dân tộc qua những địa danh
Trang 4lịch sử Số lượng các địa danh lịch sử này chiếm số lượng dầy đặc và càng ngày càng có xu hướng nhiều lên trong thơ ông
Bảng khảo sát địa danh lịch sử trong nước thời chống Pháp qua một số bài
thơ tiêu biểu
lặp lại
Từ ấy Lao Bảo Là Lao Bảo, chốn này
đây Lao Bảo
Đường lên đỉnh núi Đắc Lay
- Quy Nhơn
- Kong Tum
- Đắc Sút, Đắc Pao
- Đắc Lay
115
1
- Giết giặc Máu Việt Nam đang chảy -Việt Nam 2
Trang 5Miền Nam đang bốc cháy - Miền Nam 1Việt
- Nam
- Việt Bắc
11
- Mường Tranh
- Mường La
- Hát Lót
111111
Chú Hà Nội vềTình cờ chú cháuGặp nhau Hàng Bè
…Ở đồn Mang Cá
-Huế-Hà Nội-Hàng Bè-Mang Cá
1111
291
Trang 6Đêm lịch sử Điện Biên sáng rực
Điện Biên với nghìn trùng
Dốc Pha Đin chị gánh anh thồ
Đèo Lũng Lô anh hò chị hát
Sẽ xanh tươi đồng ruộng Việt Nam
Mường Thanh, Hồng Cúm, Him Lam…
-Lũng Lô-Mường Thanh-Hồng Cúm-Him Lam
6111
Ông còn viết nhiều về miền Trung Trong thơ ông, phong trào đấu tranh ở các tỉnh miền Trung rất đáng ca ngợi Các địa danh Xô viết, Nghệ An, vang lên trong thơ như một biểu tượng cách mạng Trong bài thơ Ta đi tới viết tháng 8
năm 1954, nhà thơ Tố Hữu đã nhiều lần gọi tên xứ sở miền Trung: Huế, Quảng Trị, Vùng đất Quảng Trị "khói lửa" trong cuộc kháng chiến chống Pháp gian khổ có những gắn bó sâu sắc với cuộc đời cách mạng và sáng tạo thi ca của ông Dường như từ trong thẳm sâu tâm hồn ông, hai tiếng Trị - Thiên gần gũi như là quê chung:
Trang 7Ai về với quê hương ta tha thiết
Sông Hương, Bến Hải, Cửa Tùng
Viết về Việt Bắc, đã có nhiều tác giả khắc họa một địa danh lịch sử gian lao, nhiều hy sinh nhưng cũng rất đỗi hào hùng, oanh liệt này, ví như nhà thơ Nguyễn Đình Thi:
Ta yêu dòng sông Việt Bắc
Đã bao lần tiễn bước quân đi
Đã bao lần đục ngầu máu giặc
Những bờ sông kể chuyện thầm thì
(Quê hương Việt Bắc - Nguyễn Đình Thi)
Trong hai cuộc kháng chiến đã có biết bao người con nơi đây ra trận mà da diết nhớ núi rừng hùng vĩ quê nhà Và quê hương núi rừng hùng vĩ đã tiếp thêm sức mạnh cho những con người anh hùng ấy:
Nỗi nhớ mẹ rì rầm yên ả
Nỗi nhớ cha sóng dựa cồn cào
Nhớ sông Lô xanh trước nhà ta ở
…
Đêm ra trận ngẩng nhìn trời biếc
Và lời Bác Hồ như vầng dương mọc
Gọi ta đi theo những lá cờ
(Người ra trận - Đoàn Việt Bắc)
Hay địa danh Việt Bắc ấy được gợi dậy qua những hoài niệm thiết tha về những gắn bó máu thịt của biết bao chàng trai, cô gái từng chiến đấu, lao động, gửi lại một thời tuổi trẻ vẫn da diết về một “thời hoa đỏ” rực rỡ, gắn bó cùng
Trang 8niệm Xuân Diệu với nỗi nhớ dai dẳng, sâu thẳm tới mức không thể gỡ ra với xứ Tuyên trong Về Tuyên Và không chỉ nhớ về những địa danh cụ thể, Chế Lan Viên còn gửi ánh mắt đăm đắm của mình theo mây bay về vùng chiến khu xưa với bao tình cảm sâu sắc:
Thôi nhớ hoa xong lại nhớ người
Chiến khu phương ấy trắng mây trời
Chửa về Tuyên, Thái thăm tre, trúc
Hãy đến sông Hồng ngóng nứa xuôi
(Nhớ Việt Bắc - Chế Lan Viên)
Những tác giả ấy khi xây dựng các địa danh ở Việt Bắc đều giống Tố Hữu
ở sự thương nhớ, trân trọng, ngợi ca bức tranh thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ sẽ còn mãi với thời gian Việt Bắc mãi là nguồn cảm hứng bất tận để các tác giả sáng tác những vần thơ đầy ắp nghĩa tình Tuy nhiên, điểm khác của Tố Hữu là thể hiện chất sử thi xen lẫn với chất trữ tình Cái nhìn các địa danh có sự bao quát rộng mà vẫn mang điểm nhấn Những con đường Việt Bắc thời máu lửa
trong bà thơ Việt Bắc cũng là con đường vui, con đường thơ, nó đã tỏa sáng hồn
ta ngọn lửa Điện Biên thần kì, để ta yêu thêm, tự hào hơn Việt Bắc Nửa thế kỉ
đã đi qua, đọc đoạn thơ trên, âm vang lịch sử, âm vang "Quân đi điệp điệp trùng trùng " ra trận vẫn còn chấn động lòng ta Nỗi nhớ trong đoạn thơ là một nỗi nhớ đẹp; nỗi nhớ của một tình yêu lớn: yêu Việt Bắc, yêu kháng chiến, yêu Đất nước Việt Nam thân yêu Quả thực, đọc Việt Bắc, ta đã nhiều lần bắt gặp các địa
danh Chế Lan Viên đã có nhận xét rất tinh tế về biện pháp nghệ thuật gọi tên các địa danh trong thơ Tố Hữu: "hãy đọc to lên, hãy để cho hồn thơ, nhạc điệu lôi cuốn ta đi, ta sẽ thấy rằng nhạc điệu ở đây đã tạo cho ta một tình cảm rất sâu:
Trang 9cùng, yêu như muốn nêu mãi tên lên mà gọi, chỉ một cái tên thôi cũng đủ chấn động lên rồi" (Thơ Tố Hữu) [32;tr15] Có thể nói, cách gọi tên các địa danh đã tạo nên nét đẹp riêng trong thơ Tố Hữu, đã thể hiện tình yêu sông núi và niềm tự hào dân tộc Và đó cũng là một nét đẹp trong đoạn thơ này
2.1.1.2 Địa danh lịch sử gắn liền với cuộc kháng chiến chống Mỹ
Hòa chung trong tinh thần chống Mỹ của toàn dân tộc, thơ chống Mỹ của
Tố Hữu đã thành tiếng nói tình cảm của một dân tộc đứng ở đỉnh cao của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, chất trữ tình hoà quyện tự nhiên, nhuần nhụy với chất anh hùng ca Bằng các địa danh lịch sử suốt từ Bắc chí Nam, nhà thơ đã thể hiện niềm vui “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai”, khơi dậy tinh thần yêu nước và sẵn sàng lên đường ra trận
Bảng khảo sát địa danh lịch sử trong nước thời chống Mỹ qua một số bài
thơ tiêu biểu của Tố Hữu
lặp lạiGió lộng Chị là
1
Trang 10Nam Như quê em Gò Nổi, Kỳ Nam
…Hỡi em, người con gái Việt Nam
-Gò Nổi-Kỳ Nam-Việt Nam
111
-Thới Lai-Thới Thuận
- Giồng Keo -Giồng Trôm
- Long Mỹ
- Hiệp Hưng
- Bến Tre
- Bình Đại
Trang 11Hồ Chí Minh đẹp nhất con đường
…Xin gửi miền Nam, khúc hát xuân
-đường
Hồ Chí Minh-miền Nam
1
1
thắng về ta
Cả Việt Nam tiến công, cả miền Nam nổi dậy
Khí phách anh là Trường Sơn thanh cao
Giặc Mỹ kiêu căng
…Việt Nam mũ tai bèoChặt Buôn Mê Thuột, rụng cả Tây Nguyên
Quét Huế - Thừa Thiên, đổ nhào Đà Nẵng
Và Quảng Nam, Quảng Ngãi,
-Việt Nam-Miền Nam-Buôn
M Thuột
- Tây Nguyên-Huế-Đà Nẵng
Trang 13Từ Trà Cổ rừng dương tới Cà Mau rừng đước
…Đêm Nam ngày BắcTôi lại mơ trên Thái Bình Dương
…Tự hào thay, trái tim Hà Nội
-Việt Nam-Trường Sơn -Trà Cổ -Cà Mau -Nam -Bắc-Hà Nội
1
1
11111
Đất nước chấm dứt bóng giặc Pháp thì lại phải gồng mình chống lại đế quốc Mỹ Thơ của Tố Hữu đã chuyển từ trận đại Điện Biên lừng lẫy ra bám sát mảnh đất miền Nam đau thương Thơ ông thời kì này hay xuất hiện địa danh
miền Nam như tiếng gọi xé lòng: Bắc – Nam ruột thịt tay chân (Chị là người mẹ), Của Miền Nam yêu thương (Chiếc áo xanh), Miền Nam được nhắc tới như
một con người, như anh em một nhà trong đại gia đình Việt Nam Người anh em
ấy giờ đang chịu rên xiết trong sự đô hộ của Mỹ ngụy Vì thế, nhà thơ dành cho
Trang 14miền Nam một tình cảm đặc biệt, một nỗi nhớ da diết và cũng đầy tự hào Đi cạnh nó là một loạt tên vùng, tên đất Nam Bộ, bám theo diễn biến của cuộc kháng chiến
Thới Lai, Thới Thuận liền hai trận
Biết không anh Giồng Keo, Giồng Trôm
Anh biết không? Long Mỹ, Hiệp Hưng
Rầm rập ngày đêm lên Bến Tre
Võ trang mấy trận, vang Bình Đại
Cờ phất, bừng tươi đất Mỏ Cày (Lá thư Bến Tre)
Các địa danh ở miền Trung cũng góp phần tạo nên nhiều bài thơ xúc động
Có lẽ bởi các tỉnh miền Trung là nơi phải chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh Trong đó có cái tên Quảng Trị Đất và người Quảng Trị đã đi vào thơ ca của Tố Hữu một cách trân trọng và đầy yêu thương trên những chặng đường cách mạng Không nơi nào được ông nhắc tới nhiều địa danh như Quảng Trị: Bến Hải, Hiền Lương, Do Linh, Dốc Miếu, Quán Ngang, Cửa Việt, Ái Tử, Đông Hà, Thạch Hãn, Khe Sanh, Lao Bảo Hình ảnh Quảng Trị trong bài thơ được khắc họa thật sinh động, xứng đáng với tầm vóc của một vùng đất chiến tuyến đầy máu lửa, hy sinh và xiết bao anh hùng vì đại nghĩa Tiếp đó là địa danh Lao Bảo Dù đất nước
đã chuyển sang kháng chiến chống Mỹ song trong thơ Tố Hữu, Lao Bảo vẫn trở thành biểu tượng của một dân tộc bất khuất vùng lên phá xiềng gông bạo lực của chủ nghĩa thực dân:
Trang 15Từ những ngày xưa đói cơm rách áo
Từ bóng tối xà lim Côn Đảo
Ban Mê, Lao Bảo, Sơn La (Trước Kremlin)
Nhìn lại, dẫu viết về đất và người miền Trung chủ yếu dưới góc nhìn chiến tranh cách mạng đầy hy sinh, gian khổ, nhưng những vần thơ của Tố Hữu vẫn luôn ngân lên sự đằm thắm, thiết tha như tâm tình với quê hương Có lẽ, cội nguồn tạo nên chất thơ ấy là ở chỗ nhà thơ luôn tri ân về một vùng quê hương miền Trung phải chịu nhiều mất mát, hy sinh trong cuộc trường chinh đến bến
bờ độc lập của dân tộc; và đã có những dâng hiến thầm lặng, lớn lao đối với lịch
sử mà hậu thế mãi mãi không thể nào quên
Thời kì này, các địa danh lịch sử của tác giả cũng được mở rộng hơn khi
có nhiều bài, tác giả như thống kê toàn bộ tên các tỉnh trên toàn quốc Cách liệt
kê địa danh ấy như mang tới nguồn cảm hứng về sự thống nhất dân tộc, về tâm nguyện và lời căn dặn cháu con mai sau: phải giữ trọn vẹn từng tấc đất quê hương Điều đó làm những bài thơ của Tố Hữu mang trọn vẹn cái tầm vóc, tâm thế công dân trước đất nước
Cả Việt Nam tiến công, cả miền Nam nổi dậy
Khí phách anh là Trường Sơn thanh cao
Giặc Mỹ kiêu căng
…Việt Nam mũ tai bèo
Trang 16Quét Huế - Thừa Thiên, đổ nhào Đà Nẵng
Và Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên…
Và Phan Thiết, Phan Rang, Đà Lạt, Nha Trang
Rộn rực…tới Sài Gòn
Đồng bào Miền Nam mắt kính bỗng nhòa (Toàn thắng về ta)
Địa danh lịch sử trong thơ Tố Hữu còn gắn với những con người anh hùng Với Tố Hữu, con người anh hùng đã hóa thân cho những vùng đất Nhắc tới một vùng đất, ông nhớ tới chân dung vị anh hùng ở đó: Huế có bé Lượm, Quảng Bình – Quảng Trị có mẹ Tơm, mẹ Suốt, Có khi ông dùng chính tên mảnh đất đặt tên cho con người, như: Bà má Hậu Giang, cô gái Bắc Giang,…Chắc hẳn chúng ta ai cũng đã từng biết về một bài thơ ca ngợi hình ảnh người
mẹ anh hùng của vùng đất lửa Quảng Bình trong chống Mỹ Đó là hình ảnh Mẹ Suốt trong bài thơ cùng tên của nhà thơ Tố Hữu
Lắng nghe mẹ kể ngày xưa
Chang chang cồn cát nắng trưa Quảng Bình (Mẹ Suốt)
Tên tuổi anh hùng Nguyễn Thị Suốt gắn liền với sự kiện lịch sử trong những ngày đầu đánh Mỹ của quân và dân Quảng Bình nói riêng và cả nước nói chung Mẹ Suốt là một phụ nữ tiêu biểu của vùng đất “hai giỏi” như Bác Hồ kính yêu đã khen tặng “Quảng Bình chiến đấu giỏi, sản xuất cũng giỏi” Mẹ Suốt đã xung phong nhận lấy một công việc tưởng như bình thường, đơn giản nhưng cực
kỳ nguy hiểm: Đó là chở đò ngang qua sông Nhật Lệ Hình ảnh Mẹ Suốt được
Trang 17Một tay lái chiếc đò ngang
Bến sông Nhật Lệ quân sang đêm ngày
Sợ chi sóng gió tàu bay
Tây kia mình đã thắng Mỹ này mình chẳng thua (Mẹ Suốt)
Bến đò mẹ chèo năm xưa đã trở thành một di tích lịch sử tiêu biểu ở Quảng Bình trong thời kỳ chống Mỹ với tên gọi thân thương, kính trọng: Bến đò
hiến của Tổng Bí thư Lê Duẩn đối với dân, với nước Từ người con của làng
nghèo chợ Sãi "Xác xơ mấy túp lều tranh - nóng bỏng cát đồi Triệu Hải - bữa cháo bữa rau, đùm bọc nhau lá rách lá lành", đồng chí Lê Duẩn đã tìm đến với cách mạng "Lòng vẫn đậm - tình thương và lẽ phải" Địa danh đồi cát Triệu Hải
là nơi đồng chí Lê Duẩn sinh ra – một vùng đất nghèo song giàu truyền thống cách mạng Từ nơi đây, đồng chí trưởng thành và bắt gặp ánh sáng của lý tưởng cách mạng Nó đã giúp Lê Duẩn say đắm chiến đấu cho chân lý tự do và đi khắp
đất nước để thực hiện ước mơ giải phóng dân tộc: "Âm thầm - ra Bắc vào Nam Nhen nhóm lửa - giữa trời mưa bão" để "Vượt gian nguy - hái cho đời - những mùa hoa trái" Những địa danh mở rộng từ Bắc tới Nam thể hiện
quá trình cách mạng sôi nổi của đồng chí Để rồi khi về già, giữa trắng - đen,
Trang 18sáng - tối, phải - trái, dại - khôn của cuộc đời, lòng người cách mạng thủy chung, chân thành:
Hồ Tây, thơm ngát sen đầm
Như Trường Sơn
Mãi mãi tươi xanh
Như Biển Đông
Ào ào dậy sóng (Nhớ về Anh)
Địa danh Hồ Tây, Trường Sơn, biển Đông được đặt ở đây mang tính ước
lệ để chỉ về vẻ đẹp phẩm chất của đồng chí Lê Duẩn Vẻ đẹp ấy sẽ trường tồn với sức sống của đất nước, của dân tộc
2.1.2 Địa danh lịch sử nước ngoài
Trang 19Ngoài các địa danh lịch sử trong nước, Tố Hữu còn sử dụng cả những địa danh nước ngoài Số lượng các địa danh này tuy ít hơn địa danh ở Việt Nam song nó vẫn chiếm số lượng tương đối lớn (bằng ½ địa danh lịch sử Việt Nam) Thường ít khi tách giả tách riêng địa danh này mà thường gộp chung với các địa danh Việt Nam như để tạo sự đoàn kết hoặc đối sánh Các địa danh này cũng thường được chia theo hai hướng rõ rệt: các địa danh lịch sử thể hiện tinh thần cách mạng của các nước trên thế giới và các địa danh chỉ tới thế lực phản cách mạng
Bảng khảo sát số lượng các địa danh lịch sử nước ngoài trong thơ
Tố Hữu
STT Các tập thơ Số lượt sử dụng Ví dụ
1 Từ ấy 31 Nhật, Pháp, Hy Mã Lạp, Uran,
Tây, Paris, Trung Hoa,…
3 Gió lộng 57 Nhật, Đức, Châu Âu, Châu Á,
Tây, Hồng Quân, Trung Hoa,…
cung điện Mùa Đông, Á, Phi, La, Mạc Tư Khoa, Xô Viết, Pháp, Nhật,…
5 Máu và hoa 13 Mỹ, Ham-bua, Fran-fua, Luân
Trang 20Đôn, Đông Dương,…
6 Một tiếng
đờn
13 Mỹ, Nhật, Cu Ba, Xô, Liên Xô,…
2.1.2.1 Địa danh lịch sử thể hiện tinh thần cách mạng của các nước trên thế giới
Bảng khảo sát địa danh lịch sử nước ngoài thể hiện tinh thần cách mạng
qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu
lặp lạiGió lộng Trước
Krem-lin
Trên bát đá Hồng TrườngThành Krem-lin
Từ bóng tối xà lim Côn ĐảoBan Mê – Lao Bảo – Sơn La
….Trên đất nước Liên Xô
Và đứng trước Krem-lin
- Hồng Trường-Krem-lin
- Liên Xô
Trang 21Về tay Xô Viết
…Cung điện Mùa ĐôngGương hồ Ra-dơ-lip
-Phần Lan-Pê-trô-grat-Xô Viết-Cung điện Mùa Đông-Ra-dơ-lip
1
1
11
Trang 22lực lượng của mình Các nước đó đều là thành viên trong dòng tộc thuộc “giai
cấp ta”, “nước ta”, “phe ta” Phe ta là “một nhà”:
- Chúng ta, con một cha, nhà một nóc.
Thịt với xương, tim óc dính liền” (Ta đi tới).
- …Việt Nam với Triều Tiên Hai chúng ta là một.
Qua Trung Hoa.
Chúng ta liền một khúc ruột.
Với Liên Xô.
Ta chung một mái nhà (Hai anh em)
- Triều Tiên với Việt Nam.
Ta là hai anh em.
Sinh đôi cùng một mẹ”.(Hai anh em) -“Việt Nam với triều Tiên.
Ta thành hai đồng chí.
Ta thành hai chiến sĩ” (Hai anh em) Trong các địa danh ấy, Liên Xô được tác giả ưu ái và dành cho cái nhìn
ngưỡng vọng nhất Nếu các nước xã hội chủ nghĩa là cả một đại gia đình thì Liên
Xô là anh cả, Việt Nam là em Liên Xô là chỗ dựa vững chắc cho Việt Nam trong chặng đường cách mạng:
Ơi người Anh dũng cảm.
Lũy thép sáng ngời ngời.
Đây Việt Nam tháng Tám.
Em Liên Xô tháng Mười”.
Trang 23Địa danh Liên Xô hay được nhắc tới với cách mạng tháng Mười vĩ đại, là tấm gương cho các nước noi theo Dường như trong thơ Tố Hữu, hình ảnh Liên
Xô đã trở thành ước lệ cho sức mạnh của cách mạng, là biểu tượng cho sự thắng lợi của phe xã hội chủ nghĩa trên thế giới Hướng về Liên Xô, lời thơ chợt vút lên sự tự hào, thể hiện niềm tin phơi phới
Gắn liền với hình ảnh Liên Xô là chân dung lãnh tụ Lê-nin và Mác – Ănghen Nhà thơ say mê cổ vũ tư tưởng Mác – Lênin và đã có rất nhiều bài trực
tiếp viết về Lênin, như: Trước Kremlin, Lều cỏ Lênin, Với Lênin Ngoài ra còn
có bài viết về Mác, như: Đường chúng ta đi, Ngẫu hứng
- Mỗi chặng đường qua, ngoảnh lại nhìn
….Năm châu cách mạng, sức nhân nghìn.
Hãy hô một tiếng vang trời đất
Muôn năm, muôn năm Mác-Lênin! (Ngẫu hứng)
- Kính chào Mác thân yêu, vĩ đại!
Hơn một thánh thần
Người làm ra ánh sáng
Cho trái đất, bình minh
…Ôi, ta hiểu Mác còn đau trong dạ
Quê người đây còn mang nặng xích xiềng
Như lấy Chúa thiêng liêng chịu đóng đinh tội ác! (Đường của ta đi)
Bên cạnh Liên Xô, Tố Hữu còn hết lời ca ngợi Trung Quốc, coi Trung Quốc là người anh em “núi liền núi, sông liền sông”, hoạn nạn có nhau:
Chào Trung-quốc, giang sơn hùng vĩ,
Quê Hồng-quân Vạn Lý Trường Chinh!
Hồn các anh xưa, những người chiến sĩ,
Trang 24Đầu đỏ ngôi sao, không sợ thác ghềnh.
Từ Giang Tây lên Thiểm-Cam-Ninh,
Ăn tuyết nằm sương, mặt đầy máu bụi,
Lòng mạnh hơn sông, gan to hơn núi,
Vai làm thang, lưng làm cầu.” (Đường Sang Nước Bạn)
Bên cạnh hình ảnh đất nước Trung Quốc là hình ảnh vị lãnh tụ Mao Trạch Đông Tố Hữu xây dựng chân dung Mao Trạch Đông bằng bút pháp lãng mạn với những nét tương đồng với Bác, nhằm gợi lên sự vĩ đại mà gần gũi:
Mao Trạch Đông!
Tôi đã thấy: Dáng người cao lồng lộng
Đẹp như một ngọn cờ Hồng
Trên mặt người, mặt đất mênh mông.
Tôi đã thấy ngày xưa đâu đó
Một tia lửa nhỏ
Trong xóm nhỏ Tương-đàm (a)
Cháy lan dần, đỏ khắp Hồ Nam
Thành ngọn lửa hôm nay: Trung-quốc !
Soi sáng phương Đông, châu Phi, châu Úc,
Lửa dâng cao, lửa Cách Mạng Tháng Mười
Rát mặt loài lang nhung, ấm dạ loài người
(Đường Sang Nước Bạn)
2.1.2.2 Địa danh lịch sử gắn với thế lực phản cách mạng
Trang 25Bảng khảo sát địa danh lịch sử nước thời ngoài gắn với thế lực phản cách mạng
qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu
lặp lạiGió lộng Chị là
Thế lực phản cách mạng tập trung vào ba nước: Mỹ, Pháp, Nhật, Đức Đây
là các nước xâm chiếm Việt Nam, đồng thời là thế lực đối nghịch với khối xã hội chủ nghĩa Trong các bài thơ, Tố Hữu nhắc tới ba địa danh này đi kèm thái độ cách mạng rất rõ ràng Đó là sự căm ghét, khinh bỉ đến mức biến ba tên gọi ấy thành biểu tượng cho tội ác Địa danh ấy xuất hiện cùng một loạt các hình ảnh man rợ: giết người, triệt hạ, tàn sát Nhiều bài, hình ảnh các nước này gợi cảm
Trang 26bọn, con thú, giặc,…Nhất là hình ảnh nước Mỹ Tố Hữu nhắc tới nước Mỹ nhiều nhất và cũng thể hiện sự căm ghét cao độ nhất Trong lời thơ bên cạnh sự phẫn uất về tội ác của Mỹ còn thấm đẫm nỗi bi xót, ai oán về những những gì Mỹ đã gây ra ở Việt Nam Có bài lời ai oán ấy tồn tại dưới câu hỏi:
Hỡi tất cả chúng bay, một bầy ma quỷ
Nhân danh ai?
Giết những con người chỉ biết yêu thương
Giết những trẻ em chỉ biết đi trường
Giết những đồng xanh bốn mùa hoa lá
Và giết cả những dòng sông của thơ ca nhạc hoạ!
Tóm lại, qua những phần khảo sát, thống kê ở trên, ta thấy Tố Hữu sử dụng rất nhiều địa danh lịch sử trong thơ Địa danh ấy cũng rất phong phú: có cả địa danh trong nước và nước ngoài Đồng thời nó bám sát cuộc chiến của dân tộc và phong trào cách mạng trên thế giới
Việc sử dụng các địa danh trong thơ của Tố Hữu cũng giống với nhiều nhà thơ cùng thời Địa danh vang lên đều thấm đẫm tinh thần tự hào dân tộc và lạc
Trang 27cuồng leo thang chiến tranh thì giọng thơ lại càng hào sảng, lạc quan Đồng thời
để thể hiện tầm vóc cao đẹp của dân tộc và con người Việt Nam, cả Tố Hữu và các nhà thơ đều sử dụng bút pháp huyền thoại, cách điệu hóa trong nhắc tới địa danh Điều này cũng không có gì lạ, bởi hiện thực cuộc kháng chiến chống Mỹ vốn đã tiềm ẩn nhiều huyền thoại: con người huyền thoại, địa danh huyền thoại, chiến công huyền thoại, nhà thơ không thể không bộc lộ giọng điệu hào hùng, sảng khoái để ghi lấy âm hưởng thời đại ấy:
Này đây
Doi đất Cửu Long xanh
Sư đoàn châu thổ
Giữa bãi sú, rừng tràm
Vụt đứng dậy sư đoàn Nam Bộ
Sư đoàn Tây Nguyên
Từ hầm chông, bẫy đá, cung tên”(Phạm Ngọc Cảnh - Sư đoàn )
Tuy nhiên, cái khác của Tố Hữu là ông sử dụng địa danh lịch sử nhiều hơn, nhuần nhị hơn Nhiều đoạn chỉ thiên về liệt kê địa danh mà ta vẫn cảm thấy lời thơ trôi chảy, không gấp khúc Bao giờ địa danh cũng được đặt trong giọng điệu thơ trữ tình, êm ái, có nhạc điệu hài hòa Đồng thời các địa danh ấy thường mang tính nhân hóa, có trạng thái như một con người Vì vậy, địa danh xuất hiện trong thơ Tố Hữu sống động hơn
Trang 28Đồng thời, từ các địa danh lịch sử này, ta cũng thấy rõ hơn phong cách của nhà thơ Tố Hữu Tố Hữu là một chiến sĩ – thi sĩ, làm thơ trước hết là phải phục vụ sự nghiệp cách mạng, cho lý tưởng của Đảng Trong thơ Tố Hữu từ trước đến sau, dù đề tài, nội dung cảm hứng có đa dạng đến đâu thì vẫn nhất quán ở chỗ lấy lý tưởng cách mạng, quan điểm chính trị làm hệ quy chiếu cách nhìn nhận và xúc cảm về mọi phương diện, mọi hiện tưởng của đời sống, kể cả đời sống riêng tư của chính nhà thơ Tố Hữu là nhà thơ của lẽ sống lớn, của những tình cảm lớn, niềm vui lớn của cách mạng và con người cách mạng Đặc biệt ở những bước ngoặt trong đời sống cách mạng của dân tộc, hồn thơ Tố Hữu thường vang ứng nhạy bén và dào dạt cảm hứng, kết tinh trong những bài thơ đặc sắc, được sự đồng cảm và hưởng ứng rộng rãi của đông đảo công chúng Việc xuất hiện nhiều đia danh trong thơ Tố Hữu có thể giải thích là do hoàn cảnh lịch sử của cuộc chiến tranh, địa danh trong thơ Tố Hữu cũng phải thấm đẫm chất lịch sử Mặt khác do nhà thơ đi hoạt động và sống trong những vùng địa phương khác nhau nên miêu tả nhiều địa phương là điều dễ hiểu Các tập thơ hầu hết hướng về con người trong chiến tranh, về cuộc chiến đấu để bảo vệ đất nước
và công cuộc xây dựng đất nước
2.2 Địa danh văn hóa
Theo kết quả khảo sát, qua 7 tập thơ, người viết thấy tác giả Tố Hữu
đã đã sử dụng tất cả là 722 lượt địa danh văn hóa Địa danh văn hóa sử dụng không nhiều bằng lịch sử song cũng để lại ấn tượng trong thơ Tố Hữu Dưới đây
là kết quả thống kê chung:
Bảng khảo sát số lượng các địa danh văn hóa trong thơ
Trang 292.2.1 Địa danh văn hóa trong nước
Trong các địa danh văn hóa, địa danh trong nước chiếm số lượng chủ yếu
Nó tập trung vẽ lên hình ảnh quê hương giàu đẹp, mang văn hóa đặc trưng riêng của từng vùng miền cùng không khí lao động hăng say trên cả đất nước Các địa danh này chủ yếu tập trung vào các tập thơ sau của Tố Hữu Có lẽ lúc ấy, độ ngấm văn hóa cũng như hoàn cảnh đất nước cho phép tác giả viết nhiều và hay hơn về mảng này Nó được thể hiện cụ thể trong bảng sau:
Bảng khảo sát số lượng các địa danh văn hóa trong nước trong thơ
Tố Hữu
STT Các tập thơ Số lượt sử dụng Ví dụ
Trang 301 Từ ấy 2 Hương Giang, Hà Nội
2.2.1.1 Địa danh văn hóa gắn liền với hình ảnh quê hương tươi đẹp
Trong tâm thức Tố Hữu, quê hương bao giờ cũng ẩn chứa nét đẹp trong bề sâu Nét đẹp như được hun đúc từ truyền thống, cội nguồn Vì thế, ông ít miêu tả chi tiết mà thường khái quát vẻ đẹp ấy bằng những câu thơ giàu tượng trưng, ước
lệ Tuy vậy, hình ảnh quê hương được viết bằng xúc cảm dào dạt nên vẫn để lại
ấn tượng mạnh mẽ Từ đó, các địa danh văn hóa trong thơ Tố Hữu ít nhiều mang sắc thái ước lệ, tượng trưng song vẫn tràn đầy cảm xúc
Trang 31Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với hình ảnh quê hương qua một số bài
thơ tiêu biểu trong thơ Tố Hữu
lặp lạiViệt
Bắc
Đêm xanh Sông nước mênh mang
Anh đi trên bờ Hương GiangLời ca bất tuyệt
Ôi đất Việt
-Hương Giang-Đất Việt
…Quanh hồ Gươm lại hồ Tây
Chị hàng hoa rẽ lối vào Đồng Xuân
-Hồng Hà-Miền Bắc, miền Nam
-Hồ Gươm, hồ Tây
- Đồng Xuân
11
-Sông Son-Động Phong
22
Trang 32Phong NhaThành con sông Son
Hình ảnh quê hương được nhắc tới nhiều nhất là Huế - nơi tác giả lớn lên Địa danh ấy thường vang lên trong thơ Tố Hữu với giọng Huế ngọt ngào Đây là điều mà Hoài Thanh đã nhận ra sớm nhất khi ông khẳng định thơ Tố Hữu là tiếng thơ đầy "tình thương mến" Và cũng chính vì thế, Huế là địa danh văn hóa được nhắc tới kĩ lưỡng nhất trong các địa danh Dù nó vẫn có nét ước lệ song cũng không thiếu hình ảnh chân thực gắn với tuổi thơ tác giả:
Huế ai, quê mẹ của ta ơi!
Nhớ tự ngày xưa, tuổi chín mười Mây núi hiu hiu, chiều lặng lặng Mưa nguồn gió biển, nắng xa khơi ()
Các địa danh miền Trung khác cũng được nhắc tới như làm rõ vẻ đẹp của
dải đất miền Trung Trong bài thơ dài Nước non ngàn dặm xuất bản
khoảng giữa năm 1973, Tố Hữu viết về đất Quảng Nam, Đà Nẵng, Hội An Đó
là nơi tác giả sinh ra, một chốn thân thiết với những thị xã cổ Hội An, với dòng
sông Hàn và những con thuyền, Tác giả nhớ về những gì êm đềm nhất của quê
hương, nhớ những nét đặc trưng mà nơi khác không có được
Hội An, Đà Nẵng xa khơi
ấy nơi mẹ ẵm, ấy nơi mẹ nằm
Trang 33Nhớ thuyền Bàn Thạch, nhớ trăng biển Hàn
Không chỉ nhắc tới những địa danh ở quê hương, nhiều bài thơ, tác giả Tố Hữu đã miêu tả lại những địa danh cách mạng song bằng con mắt thấm đượm chất nghệ sĩ Địa danh lịch sử ấy đã trở thành thắng cảnh, thành địa danh văn hóa Tiêu biểu là căn cứ địa Việt Bắc:
.Ai đã đến, ai chưa đến đó
Có hòn núi Mác, suối Lê-nin
Hãy về thăm quê ta Pác Bó
Nơi Bác về, nguồn nước mới sinh ( Thơ: Tố Hữu – 1970)
Đó là vần thơ, cũng là lời mời gọi tha thiết “Hãy về thăm quê ta Pác Bó” để thăm lại một vùng quê đã từng là ngôi sao cách mạng của cả nước, để thấy được vùng đất nơi biên cương đã đi vào trang sử hào hùng của đất nước đang ngày một đổi mới, và hơn thế nữa là để thêm một lần “Yêu Bác, lòng ta trong sáng hơn” Ngày nay, Việt Bắc đã trở thành một quần thể di tích lịch sử văn hóa vô giá, không chỉ của nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng mà còn là tài sản vô giá của dân tộc Việt Nam, là nơi giáo dục truyền thống lịch sử, tinh thần yêu nước cho các thế hệ con cháu người Việt Nam
2.2.1.2 Địa danh văn hóa gắn với các đặc sản vùng miền, ngành nghề truyền thống, di tích lịch sử văn hóa, thể hiện đặc trưng riêng của tùng vùng miền
Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với các đặc sản vùng miền, ngành nghề truyền thống, di tích lịch sử văn hóa qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố
Hữu
Trang 34lặp lạiGió lộng Bài ca
11
Ra trận Trên
đường thiên lí
Sum sê Chợ Bưởi, tíu tít Đồng Xuân
Bắp cải, xu hào giòn ngọt Nhật Tân
Hoa tím, hoa dơn Ngọc Hà duyên dáng
- Chợ Bưởi, -Đồng Xuân
- Nhật Tân
- Ngọc Hà
11
11Môt tiếng
đờn
Một khúc xuân
Chặn sông Đà…
Sắt Thái Nguyên hãy làm ra thép luyện
-Sông Đà-Thái Nguyên
11
Ta với ta Hưng Đạo
Vương và
bà hàng nước
Đến bến Bạch Đằng
…Bạch Đằng Giang sóng bạc
Bạch Đằng 5
Nhà thơ có trách nhiệm thể hiện rõ bản sắc của dân tộc mình Tố Hữu đã làm được điều đó hơn nữa đã làm một cách rất xuất sắc qua việc nhắc tới một
Trang 35di tích lịch sử của từng vùng miền Bằng cái nhìn bao quát, Tố Hữu đã nắm bắt được nét riêng từng vùng qua các sản vật trời phú và qua bàn tay lao động của con người Nam Định thì có lụa, Thái Nguyên có sắt thép, Ngọc Hà có hoa, Nhật Tân có rau ngon, “Hàng tơ trong suốt trắng tinh /Rung rinh tia sáng, lung linh vòm trời”( Tằm
tơ Bảo Lộc) Nhà thơ như đang thực hiện cuộc du lịch để thưởng thức từng đặc sản mỗi vùng miền Đặc sản ấy điển hình đến mức người dân mỗi vùng đọc đến
đó đều có thể ồ lên thích thú và tự hào về quê hương Cũng chưa cần biết vùng
đó ở đâu, chỉ cần nghe kể về sản vật, ta đã như quen biết Và rồi, lòng ta muốn thử một lần tới đó thưởng thức sản vật mát lành
Đó còn là các di tích lịch sử văn hóa thể hiện nét đẹp truyền thống của dân tộc ta Tái hiện các di tích này, Tố Hữu một lần nữa thể hiện niềm tự hào dân tộc phơi phới Tiêu biểu trong đó là con đường Hồ Chí Minh Ước vọng cháy bỏng của Tố Hữu với tương lai là mở rộng con đường huyền thoại Không phải chỉ để ghi nhớ lịch sử mà như còn biến địa danh lịch sử này thành công cụ giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ, cho ánh sáng truyền thống xoá bóng đen của những kẻ phá hoại:
Mở rộng con đường huyền thoại Hồ Chí Minh
Cho Tổ quốc mai sau lên tuyến đầu nhân loại
(Cảm nghĩ đầu xuân 2002)
2.2.2 Địa danh văn hóa nước ngoài
Ngoài các địa danh văn hóa trong nước, trong thơ Tố Hữu còn xuất hiện cả những địa danh nước ngoài Số lượng các địa danh này ít hơn các địa danh trong
