Luận văn chăm sóc phòng biến chứng nhiễm khuẩn ở bệnh nhân đái tháo đường

3.ăCácăy uăt ănguyăc ăc aăb nhă T ă 3.1.ăCácăy uăt ădiătruy năgenă 3.2.ăCácăy uăt ănhânăch ngăh căgi i,ătu i,ăch ngăt c 3.3.ăCácăy uăt ăliênăquanăhànhăvi,ăl iăs ng 3.3.1 Béo phì 3.3.2.ăệ

B ăGIỄOăD Căậ ẨOăT O

KHOAăKHOAăH CăS CăKH E

CHUYểNă ăT TăNGHI PăC ăNHÂNăH ăVLVH

Ng iăh ngăd n:ăTs.ă ngăTh ăTuy tăMinh

HƠăN iă- Tháng 11/2013

L IăC Mă N

V iălòngăkínhătr ngăvàăbi tă năsâuăs c,ătôiăxinăbàyăt ălòngăc mă năchânăthànhă

t i:ă ngă y,ăBanăgiámăhi u,ăkhoaă i uăd ngătr ngă iăh căTh ngăLongăđưăt oă

đi uăki năthu năl iănh tăchoătôiătrongăsu tăquáătrìnhăh căt păvàăhoànăthànhăchuyênă

đ

căbi tătôiăxinăchânăthànhăc mă năđ năTi năs ă ngăTh ăTuy tăMinhăậ gi ngăviênăb ămônăYăh căc ăs ătr ngăCaoă ngăYăT ăHàă ông,ăm cădùăr tăb năr năv iăcôngăvi căgi ngăd yăvàăcôngătácănh ngăđưăgiànhănhi uăth iăgianăt nătìnhăh ngăd n,ă

ch ăb o,ăcungăc pătàiăli uăvàănh ngăki năth căquỦăbáuăgiúpătôiăth căhi năchuyênăđ ănày

V iăt tăc ălòngăthànhăkính,ătôiăxinăchânăthànhăc măt ăvàăbi tă năsâuăs căđ năcácăgiáoăs ,ăphóăgiáoăs ,ăti năs ătrongăh iăđ ngăđưăthôngăquaăchuyênăđ ăvàăh iăđ ngă

ch măkhóaălu năt tănghi păđưăđóngăgópăchoătôiănh ngăỦăki năquỦăbáuăgiúpătôiăhoànăthànhăt tăchuyênăđ

Tôiăc ngăxinăchânăthànhăc mă năcácăanh,ăch ,ăcácăb năđ ngănghi păvàăb năbèă

c aătôiăđưăc ăv ,ăđ ngăviên,ă ngăh ătôiătrongăquáătrìnhăth căhi năchuyênăđ ă

Cu iă cùngă tôiă xină bàyă t ă lòngă bi tă nă đ nă cha,ă m ,ă ch ng,ă conă vàă nh ngă

ng iă thână trongă giaă đìnhă đưă giànhă choă tôiă tìnhă th ngă yêuă vôă b ,ă t oă đi uă ki năthu năl iăchoătôiăh căt păvàătr ngăthànhănh ăngàyăhômănay.ă

Hà N i, ngày 20 tháng 11 n m 2013

Sinh viên

Nguy năTh ăThanhăH ng

3

DANHăM CăVI TăT T

ADA BMI

T IDF IGT IFG NPT M WHO

:ăHi păh iăđáiătháoăđ ngăM : Ch ăs ăkh iăl ngăc ăth :ă áiătháoăđ ng

:ăHi păh iăđáiătháoăđ ngăqu căt :ăGi mădungăn păglucose

:ăGi măglucoseăkhiăđói :ăNghi măphápăt ngăđ ngămáu :ăT ăch căyăt ăth ăgi i

3.ăCácăy uăt ănguyăc ăc aăb nhă T ă

3.1.ăCácăy uăt ădiătruy nă(gen)ă

3.2.ăCácăy uăt ănhânăch ngăh că(gi i,ătu i,ăch ngăt c)

3.3.ăCácăy uăt ăliênăquanăhànhăvi,ăl iăs ng

3.3.1 Béo phì

3.3.2.ăệtăho tăđ ngăth ăl c

3.3.3.ăCh ăđ ă n

3.3.4.ăCácăy uăt ăkhác

3.4.ăCácăy uăt ăchuy năhóaăvàăcácălo iănguyăc ătrungăgian

6.1.2.ăHônămêăt ngăápăl căth măth uăă

6.1.3.ăNhi mătoanăacid lactic

6.2.ăBi năch ngăm nătính

6.2.1.ăBi năch ngăm chămáuăl n

6.2.2.ăBi năch ngăm chămáuănh

6.2.3.ăBi năch ngănhi măkhu n

6.2.4.ăB nhălíăbànăchânădoăti uăđ ng

7.ă i uătr

7.1.ăNguyênăt căđi uătr

7.2.ăThu căđi uătr ă

7.2.1.ăNhómăkíchăthíchăt ăbàoăt yăs năxu tăInsulină(hayăcònăg iălàăcácă

5

sulfamidăh ăđ ngăhuy tăậ SH)

7.2.2.ăNhómăthu călàmăthayăđ iăho tăđ ngăc aăInsulin

7.2.3.ăNhómă căch ămenăalphaăglucosidase

7.2.4.ă i uătr ăb ngăInsulin

7.ă3.ăCh ăđ ă n

7.3.1.ăM cătiêu chungăch ăđ ă n

7.3.2 Trái cây

7.3.3.ăS aăvàăcácălo iăs năph măt ăs a

7.3.4.ăM tăs ăđi măchúăỦ

7.4.ăCh ăđ ăluy năt p

8.ăPhòngăb nhă

PH NăII.ăCH MăSịCăPHọNGăBI NăCH NGăNHI MăKHU Nă ă

1.ăM tăs ăch năđoánăđi uăd ngă

1.1.ăB nhănhânăch aăcóăbi năch ng

1.2.ăB nhănhânăcóăbi năch ng

2.ăCh măsócăvàăphòngăbi năch ngănhi măkhu n

2.1ăB nhănhânăch aăcóăbi năch ngănhi măkhu n

2.2.ăB nhănhânăđáiătháoăđ ngăđưăcóăbi năch ngănhi mătrùng

2.2.1.ăBi năch ngăngoàiăda

2.2.2.ăBi năch ngăhôăh p

2.2.3 Bi năch ngăti tăni u

2.2.4.ăBi năch ngăr ng

2.2.5.ăBi năch ngăbànăchân

3.ăỄpăd ngăquiătrìnhăđi uăd ngă

3.1.ăNh năđ nh

3.2.ăCh năđoánăđi uăd ng

3.3.ăL păk ăho chăch măsóc

3.3.1 Theo dõi

3.3.2 Giúpăb nhănhânăv năđ ng,ăđ măb oăs ăanătoànăkhiăv năđ ng

3.3.3 măb oăch ăđ ădinhăd ngătrongăngàyăchoăb nhănhân

3.3.4 Gi măloăl ngăchoăb nhănhân

3.3.5 Ch ăđ ăv ăsinh

3.3.6 Canăthi păyăl nh

3.3.7.ăGiáoăd căs căkho

3.4.ăTh căhi năch măsóc

3.4.1 Theo dõi

3.4.2 Giúpăb nhănhânăv năđ ng,ăđ măb oăs ăanătoànăkhiăv năđ ngă

3.4.3 măb oăch ăđ ădinhăd ngătrongăngàyăchoăb nhănhână

3.4.4 Gi măloăl ngăchoăb nhănhân

3.4.5 Ch ăđ ăv ăsinh

7

DANHăM CăHỊNHă NH

Hìnhă1:ă oăvòngăeoătheoădõiătrênăb nhănhână T

Hình 2: Ch ăđ ă năb nhănhână T

Hìnhă3:ăCácăy uăt ănguyăc

Hìnhă4:ăBi năch ngăm chămáu

Hìnhă5:ăB nhăvõngăm căt ngăsinh

Hìnhă6:ăBi năch ngăth n

Hìnhă7:ăCácăv ătríătiêmăInsulin

Hìnhă8:ăT păluy năth ăthao

Hìnhă9:ăPh ngăr pă T

Hìnhă10:ăBi năch ngăbànăchân

DANHăM CăB NG

B ngă1:ăPhânălo iănguyăc ăm că T ătheoăch ăs ăBMI

B ngă2:ăTiêuăchu năđánhăgiáăc aăADAăn mă1998

B ngă3:ăTiêuăchu năch năđoánă T ăthaiăk

B ngă4:ăPhânăbi tăhônămêănhi mătoanăcetonăv iăhônămêăt ngăápăl căth m

9

TẨIăLI UăTHAMăKH O

Ti ngăVi t

1 Nguy năQu căAnh,ăNgôăQuỦăChâuă(2011),ăH ngăd năch năđoánăvàăđi uătr ă

b nhăn iăkhoa,ăNhàăxu tăb năYăh c,ătrangă413,ă417,ă431ă- 432

2 T ăV năBìnhă(2006),ăD chăt ăh că T ă ăVi tăNamăcácăph ngăphápăđi uătr ăvàăbi năphápăd ăphòng,ăNhàăxu tăb năYăh căHàăN i, trang 47,55,57,59,61,69

- 103

3 T ăV năBìnhă(2006),ăNghiênăc uătheoădõiăbi năch ngă T ă ăb nhănhânăđ năkhámăl năđ uăt iăb nhăvi năn iăti t,ăNXBăYăh căHàăN i,ătrangă23

4 T ă V nă Bìnhă 2007,ă Nh ngă nguyênă lỦă n nă t ngă b nhă đáiă tháoă đ ngă t ngă

đ ngămáu,ăNhàăxu tăb năYăh căHàăN i

5 Nguy năHuyăC ngă(2005), Phòngăvàăch aăb nhăđáiătháoăđ ng, Nhàăxu tă

8 Nguy năTh ăTh nh,ă oànăDuyăH u,ăNguy năTh ăB chăTuy t,ă“Tìnhăhìnhăđ că

đi măb nhă T ă ăt nhăHàăTâyăn mă2001”,ăK ăy uătoànăv năcácăđ ătàiăkhoaă

h c,ă iăh iăN iăti tă T ăVi tăNamăl năth ănh tă2001,ătrangă249

9 Tr nă căTh ă(1996),ă“ áiăđ ngăkhôngăph ăthu căinsulinăvàăcácăđáiăđ ng khác,ăbi năch ngăc aăb nhă T ”,ăC mănangăđi uătr ăn iăkhoa,ăNhàăxu tăb năYăh c,ătrangă674ă- 683

10 Nguy năH iăTh yă(2009),ăKhuy năcáoăv ăb nhăđáiătháoăđ ng,ăNhàăxu tăb năYăh c,ătrangă107ă- 122

11 Lêă căTrìnhă(2009),ăụăngh aălâmăsàngăc aăcácăxétănghi măHóaăsinh, trang

78 - 81, 85 - 87

12 Trích t K y u H i ngh N i ti t toàn qu c l n th ăVIă(5/2012),ătrangă843ă-

846

11

TăV Nă

B nhăđáiătháoăđ ngă( T )ălàăm tăb nhălỦăn iăti tăchuy năhóaăr tăph ăbi nătrênăth ăgi iăvàăcóăxuăh ngăngàyăcàngăt ngănhanh.ăN mă1994ăc ăth ăgi iăm i có 110ătri uăng iăm căb nhă T ,ăn mă1995ăđưăcóă135ătri uăng iăm căb nhă(4%)

N mă2013,ă cătínhătrênătoànăc uăcóăkho ngă371ătri uăng iăm căb nhă T ,ătrongăđóăh nă80%ăng iăb ăb nhă T ăđangăs ngă ănh ngăqu căgiaăcóăthuănh păth păho căthuănh pătrungăbình.ăS ăl ngăng iăm căb nhă T ătrênătoànăc uăd ăki năs ăgiaă

m ngăvàăgâyăraănhi uăbi năch ngăchoăconăng i.ă T ălàănguyênănhânăgâyăt ăvongă

đ ngăhàngăth ăt ăho căn mă ăcácăn căphátătri năvàăđangăđ căcoiălàăm tăd chăb nhăănhi uăn căđangăphátătri n,ănh ngăn căm iăcôngănghi păhóa.ăTrongăđóăch ăy uălàă T ă tỦpă 2ă chi mă kho ngă 85ă -95%.ă B nhă T ă tỦpă 2ă đangă ngàyă càngă cóă xuă

h ngăxu tăhi nă ănh ngăng iătr ătu iăh năvàăđ căbi tăl aătu iăv năcònănhi uăkh ă

n ngălaoăđ ngă[4],[5],[10].ăB nhă T ăc ngăgâyăraăr tănhi uăbi năch ngănguyăhi măchoăconăng iănh ăb nhăv ăm chăvành,ăm chămáuăngo iăvi,ăb nhălỦăth năkinh,ăt nă

th ngă th n,ă m tầ làmă t ngă t ă l ă ng iă khuy tă t t,ă gi mă tu iă th ,ă t ngă chiă phíă

b nhă t t,ă T ă hi nă đangă vàă s ă làă gánhă n ngă đ tă lênă nhi uă n că đangă phátă tri nătrongăt ngălai.ăă

T iăVi tăNam,ătìnhăhìnhăm căb nhă T ăđangăcóăchi uăh ngăgiaăt ng,ăđ că

bi tăt iăcácăthànhăph ăl n.ăN mă2001ăđi uătraăd chăt ăv ă T ăđ căti năhànhătheoăcácăquyăchu năqu căt ă ăl aătu iăt ă30ă- 64ăl năđ uătiênă ăVi tăNamăt iă4ăthànhăph ă(HàăN i,ăH iăPhòng,ă àăN ng,ăthànhăph ăH ăChíăMinh)ăchoăth yăt ăl ăm că T ăt iă

b năthànhăph ăl nălàă4%,ăt ăl ăr iălo nădungăn păglucoseă(RLDNG)ălàă5,1%,ăt ăl ăcóăcácăy uăt ănguyăc ăd năđ nă T ălàă38,5%ă[5].ăN mă2012,ătheoăcôngăb ăc aăHi pă

h iă T ă th ă gi i,ă Vi tă Namă cóă 3,16ă tri uă ng iă m că b nhă T ă (t ngă đ ngă5,29%ădânăs ătr ngăthànhătrongăđ ătu iăt ă20ăđ nă79ătu i).ăNh ngăđi uăđ căbi tălàmăng iătaăph iăl uătâmălàăcóăt iătrênă64,9%ăs ăng iăm căb nhă T ăkhôngăđ căphátăhi năvàăđi uătr ăđúngăcách.ăD ăbáoătrongănh ng n măt iăs ăng iăm că T ăs ăcònăt ngăn uăcácăy uăt ănguyăc ăkhôngăđ căkh ngăch ăm tăcáchăcóăhi uăqu ă

N mă1997ătoànăgi iăđưăchiăraă1030ăt ăUSDăchoăđi uătr ăb nhă T ,ătrongăđóă

h uăh tălàăchiăchoăđi uătr ăcácăbi năch ngăc aăb nh[3].Cácăchuyênăgiaăyăt ăchoăbi t,ă

bi năch ng,ăchiăphíătr ăs ăt ngăg pă6ăl n,ăđ căbi tănh ngăb nhănhânăcóăbi năch ngămưnătínhăph iănh păvi nănhi uăl năvàăth iăgianăn măvi năth ngăkéoădàiă[13],ă[14].ă

Nh ngăbi năch ngăgâyăt năkémănh tăkhiăđi uătr ălà:ăloétăbànăchână T ,ăsuyăth năgiaiăđo năcu iăc năl căth năvàăb nhătimăm ch.ăVìăv y,ăn uăch năđoánăvàăđi uătr ă

s m,ăb nhănhână T ăs ăkhôngăcóăbi năch ngăx yăraăho căbi năch ngăr tănh ăvàăítăgâyăt năkém Khiăb nhănhânăđ c phátăhi năs măvàăđi uătr ătíchăc căb nhă T ăthìăcóăth ăng năng aăho călàmăch măcácăbi năch ngăc aăb nh,ăh năch ăđ c đángăk ăchiăphíădùngăđ ăđi uătr ăcácăbi năch ngădoăb nhă T ăgâyănên

Nh mă giúpă choă b nhă nhână T ă hi uă rõă h nă v ă b nhă T ,ă nh ngă bi nă

ch ng c aăb nhăgâyănên,ăbi tăcáchăphòngătránhăvàăgiúpăchoăb nhănhânăhi uărõăc nălàmăth ănàoăđ ăh năch ăcácăbi năch ngăc aăb nhă T ăchúngătôiăvi tăchuyênăđ :ă

“Ch măsócăphòngăbi năch ngănhi măkhu nă ăb nhănhânăđáiătháoăđ ng”ăv iănh ngă

n iădungăsau:

1.ăT ngăquanăchungăv ăb nhăđáiătháoăđ ng

2.ăCh măsócăphòngăbi năch ngănhi măkhu nă ăb nhănhână T

13

PH NăI:ăT NGăQUAN 1.ă nhăngh aă

T ă làă m t b nhă r iă lo nă chuy nă hóaă t ngă glucoseă máuă doă gi mă bàiă ti tăinsulinăho căho tăđ ngăinsulinăkémăhi uăqu ăho căph iăh păc ăhaiăy uăt ătrên,ăgâyă

t ngăglucoseămáuămưnătínhăd năt iăr iălo năch căn ng,ăsuyăgi măch căn ngăvàăt nă

th ngăr tănhi uăc ăquanăđ căbi tălàăm t,ăth n,ăth năkinh,ătimăvàăm chămáu

nh tălàăs ăhi uăbi tăv ăvaiătròămi năd chăh cătrongăđáiătháoăđ ngătỦpă1ăm iăch ăb tă

đ u.ăChínhăvìăv y,ăs ăs aăđ iăvàăđi uăch nhăphânălo iăb nhă T ălàăc năthi t.ăTiêuăchu năch năđoánăvàăphânălo iăđưăđ cănghiênăc uăk ăl ngăvàăđ căcôngăb ăvào

n mă1997ăsauă18ăn mă[15].ăD aăvàoăc ăch ăb nhăsinhăvàăki uăti nătri n,ăphânălo iă

m iăc aăWHOănh ăsau [11]:

T ătỦpă1( T ăph ăthu căInsulin):ăg mănh ngătr ngăh păt ăbàoă ăc aăt yă

b ăpháăh yăd năđ năthi uăinsulinăhoànătoàn.ăB nhăcóăxuăh ngănhi mătoanăceton.ăC ă

ch ăb nhăsinhăliênăquanăđ năquáătrìnhăt ămi năd ch,ăh uăqu ălàăb nhănhânăph iăs ă

d ngăinsulinăngo iălaiăđ ăduyătrìăchuy năhóa.ăTỦpă1ăđ căchiaălàmă2ănhóm:

tu i.ăNhómălo iănày đ căđ cătr ngăb iăs ăcóăm tăc aăcácăkhángăth ănh ăkhángăth ăkhángă ti uă đ oă (Isletă cellcytoplasmică antibodiesă ICA),ă khángă th ă khángă glutamicăacid decarboxylase (anti- GAD)ăho căkhángăth ăkhángăinsulină(insulinăautoantibodyăIAA)

t ămi năd chăn iăti tănh ăb nhălỦătuy năgiáp,ătuy năv ăth ngăth n,ăthi uăn ngătuy năsinhăd c,ăthi uămáuăácătính

T ă tỦpă 2ă ( T ă khôngă ph ă thu că Insulin):ă c ă ch ă b nhă sinhă ch ă y uă làăkhángăinsulinăcùngăv iăs ăr iălo năv ăti tăinsulin.ăB nhăkhôngăcóăxuăh ngăcetonă

ni u,ăng iăb nhăkhôngăph ăthu căinsulin.ăN ngăđ ăinsulinăbìnhăth ng,ăgi măho că

t ng,ăth ngăgi măho tătínhăinsulin.ăTỦpă2ăđ căchiaălàmă2ănhóm:

gi mătr ngăl ng.ă aăs ănh ngătr ngăh pănàyăcóăkhángăinsulină ăt ăbàoăđích

th ădoăđ tăbi năgenăglucokinase,ăbi uăhi năb ngăkhángăinsulin,ăt ngăglucagonăhuy t.ă

T ăph ăn ăcóăthai:ăc năphânăbi tăng iăb nhă T ămangăthaiăvàă T ăthaiăk ăNg iăb nhă T ămangăthaiăchi măkho ngă2ăậ 4/1000ăph ăn ăcóăthai,ăđaăs ălàă T ătỦpă1,ătỦpă2ăth ngăg pă ăph ăn ăl nătu iăho căbéoăphì

T ăthaiăk ălàătìnhătr ngăr iălo nădungăn păglucoseăđ căphátăhi năl năđ uăkhiămangăthai.ă T ăkh iăphátădoăquáătrìnhăphátătri năc aăthaiăkhiăđóănhuăc uăn ngă

l ngăvàăinsulinăc aăs năph ăt ng.ăCácăph ăn ăđ căx păvàoănhómănguyăc ăcaoăc aă

lo iănàyăg m:ătu iă≥ă25,ăch ăs ăkh iăc ăth ă≥ă23ătr căkhiăcóăthai, ti năs ă T ăthaiă

k ,ăti năs ăđ ăconătoăt ă4000ăgramătr ălên,ăti năs ăs năkhoaăb tăth ngănh ăs yăthai,ăthaiăl uầti năs ăgiaăđìnhăcóăng iăm că T ,ăti năs ăb năthânăcóăgi mădungăn păglucoseăho căgi măglucoseăkhiăđói.ă

Cácăth ă T ăkhác:ăbaoăg măt tăc ăcácănguyênănhânăkhácăhi măg păh năcóă

th ăgâyăb nhă T ănh ă T ădoăb nhăh ăth ngăn iăti t,ăb nhăt y,ăcácăhìnhătháiădiătruy năc aăb nhă T ăho că T ădoăthu c,ăhóaăch t,ăm tăs ăb nhănhi mătrùng [11]

Ti năđáiătháoăđ ng:ăHaiăkháiăni măsauădùngăđ ăch ăcácăhìnhătháiăr iălo nă

chuy năhóaăcarbonhydratăc aăc ăth ,ăđ căphátăhi năkhiăti năhànhănghi măphápăt ngăgánhăglucoseăb ngăđ ngău ngăho căđ ngăt nhăm ch,ăbaoăg m:

C ăth ăglucoseăhuy tăt ngă ăth iăđi mă2ăgi ăsauănghi măphápăt ngăglucoseămáuăđ ngău ngăt ă7,8ămmol/lă(140ămg/dl)ăđ nă11,0ămmol/Lă(198ămg/dl)

15

3.ăCácăy uăt ănguyăc ăc aăb nhă T

Cóă4ănhómănguyăc ăl n:ădiătruy n,ănhânăch ng,ăhànhăviăl iăs ngăvàănhómănguyăc ăchuy năti pă(cácănhânăt ătrungăgian)

3.1.ăCácăy uăt ădiătruy n (gen)

Cóăvaiătròăquanătr ngătrongăb nhăđáiătháoăđ ngătỦpă2.ăNh ngăng iăcóăb ,ă

m ăho căanhăch ăemăru tăc aămìnhăb ăb nhăđáiătháoăđ ngăcóănguyăc ăm căb nhăcaoă

g pă4ă- 6ăl nănh ngăng iăkhác.ăNguyăc ănàyăs ăcaoăh năkhiăc ăhaiăbênăn iăngo iă

đ uăcóăng iăm căb nhăđáiătháoăđ ng.ăKhiăb ăho căm ăm căđáiătháoăđ ngăthìăt ă

l ănguyăc ălàă30%,ăkhiăc ăb ăvàăm ăđ uăm căđáiătháoăđ ngăthìănguyăc ălàă50%,ă

tr ngăh păsinhăđôiăcùngătr ng,ăn uăm tăng iăm căb nhăthìăng iăkiaăs ăđ căx păvàoănhómăb ăđeăd aăth tăs ăđ iăv iăb nhăđáiătháoăđ ng [2].ăTheoănghiênăc uăc aăNguy năTh ăTh nhăvàă oànăDuyăH u,ăng iăcóăti năs ăgiaăđìnhăcóăng iăb ăb nhăđáiătháoăđ ngăcóănguyăc ăm căb nhăcaoăg pă19,5ăl năsoăv iăng iăkhôngăcóăti năs ăgiaăđìnhăm căb nhăđáiătháoăđ ng [8]

3 2.ăCácăy uăt ănhơnăch ngăh că(gi i,ătu i,ăch ngăt c)

theoăs căt c.ă ăTâyăÂu,ăt ăl ăm căb nhăđáiătháoăđ ngătỦpă2ă ăng iădaăvàngăcaoă

h năng iădaătr ngăt ă2ă- 4ăl n;ătu iăm căb nhă ăng iădaăvàngătr ăh n,ăth ngătrênă30ătu i,ăng iădaătr ngăth ngăh nă50ătu i [2]

nguyăc ăc aăb nhăđáiătháoăđ ngătỦpă2 [2].ăKhiăc ăth ăgiàăđi,ăđ căbi tălàăt ă50ătu iă

tr ălên,ăthìăcácăch căn ngăt yăn iăti tăc ngăb ăsuyăgi mătheoăvàăkh ăn ngăti tăinsulină

c aăt yăc ngăb ăgi m Khiăđó,ăn ngăđ ăglucoseătrongămáuăcóăxuăh ngăt ng,ăđ ngă

th iăs ănh yăc măc aăcácăt ăbàoăđíchăv iăkíchăthíchăc aăinsulinăgi măđi.ăKhiăt ăbàoă

t yăkhôngăcònăkh ăn ngăti tăinsulinăđ ăv iănhuăc uăc năthi tăc aăc ăth ,ăglucoseămáuăkhiăđóiăt ngăvàăb nhăđáiătháoăđ ngăth căs ăxu tăhi n [2].ăNhi uănghiênăđưă

ch ngăminhăchoăth yătu iăcóăliênăquanăđ năs ăxu tăhi năb nhă T ,ătu iăcàngăt ngăthìăt ăl ăm căc ngăt ăl ăthu nătheo

3.3.ăCácăy uăt ăliênăquanăhƠnhăvi,ăl iăs ng

3.3.1 Béo phì

vòngăb ngă/ăvòngămôngăt ngăh năbìnhăth ng.ăBéoăb ngăcóăliênăquanăm tăthi tăv iă

hi năt ngăkhángăinsulinădoăthi uăh tăsauăth ăth ;ăd năđ năs ăthi uăh tăinsulinăt ngă

đ iădoăgi măs ăl ngăth ăth ă ăcácămôăngo iăviă(ch ăy uălàămôăc ,ămôăm ) Do tính khángăinsulinăc ngăv iăs ăgi măti tăinsulinăd năđ năs ăgi mătínhăth măc aămàngăt ăbàoăv iăglucoseă ăt ăch căc ăvàăm ,ă căch ăquáătrìnhăphosphorylăhóaăvàăoxyăhóaăglucose,ălàmăch măchuy năcarbohydratăthànhăm ,ăgi măt ngăh păglycogenă ăgan,ă

t ngătânăt oăđ ngăm i,ăvàăb nhăđáiătháoăđ ngăxu tăhi n [2]

- Theoă s ă đoă vòngă eo,ă nguyă c ă m că b nhă đáiă tháoă đ ngă đ că l uă Ủă nh ăsau[2]:

+ăVòngăeoă<ă90ăcmă(nam),ăho că<ă80ăcmă(n ):ăbìnhăth ng

+ăVòngăeoă≥ă90ăcmă(nam),ăho că≥ă80ăcmă(n ):ăcóănguyăc

Hìnhă1:ă oăvòngăeoătheoădõiătrênăb nhănhơnă T

cóăBMIă(bodyămassăindex)ă>25ăcóănguyăc ăb ăb nhăđáiătháoăđ ngătỦpă2ănhi uăh nă

g pă3,74ăl năsoăv iăng iăbìnhăth ng [9]

lo iănh ăsau [2]:

17

B ngă1:ăPhơnălo iănguyăc ăm cătheoăch ăs ăBMI

Có nguy c ă ăm cătrungăbình 23 < BMI < 24,9

m căb nhăđáiătháo đ ngăt ngă4ăl n,ăbéoăphìăđ ă2 t ăl ăm căb nhăt ngă30ăl năsoăv iă

b năhưyălo iăb ănguyăc ănàyăb ngăcáchăduyătrìăvàăphátăhuyăl iăs ngălànhăm nh:ăv nă

đ ngăvàă nău ngăkhoaăh c,ăđi uăđ

3.3.2.ăệtăho tăđ ngăth ăl c

- Cácă nghiênă c uă trênă th ă gi iă đưă choă th y,ă vi că t pă luy nă th ă l că th ngăxuyênă cóă tácă d ngă làmă gi mă n ngă đ ă glucoseă huy tă t ngă ă b nhă nhână đáiă tháoă

đ ngătỦpă2,ăđ ngăth iăgiúpăduyătrìăs ăbìnhă năc aălipidămáu,ăhuy tăáp,ăc iăthi nătìnhătr ngăkhángăinsulin,ăvàăm tăđi uătuy tăv iăn aălàăc iăthi nătíchăc căv ăm tătâmălỦ.ăS ăph iăh păho tăđ ngăth ăl căth ngăxuyênăvàăđi uăch nhăch ăđ ă năcóăth ăgiúpălàmăgi mănguyăc ăm căb nhăđáiătháoăđ ngătỦpă2ăm tăcáchăr tăđángăk [16]

3.3.3.ăCh ăđ ă n

ng iăcóăch ăđ ă nănhi uăch tăbéoăbưoăhòa,ănhi uăcarbonhydratătinhăch ăNgoàiăra,ăcácăch ăđ ă nănàyăthi uăvitamin,ăcácăy uăt ăviăl ngăgópăph nălàmăthúcăđ yăs ăti nătri năb nhă ănh ngăng iătr ăc ngănh ăng iăcaoătu i.ă căbi tă ăng iăgiàăm că

b nhăđáiătháoăđ ng,ăc ăth ăcóăs ăt ngăs năxu tăg căt ădoă(làănhânăt ălàmăt ngăquáătrìnhălưoăhóaăc ăth ),ădoăv yăvi căb ăsungăcácăch tăch ngăoxiăhóaănh ăvitaminăC,ăEă

s ăph nănàoăgiúpăc iăthi năđ căho tăđ ngăc aăinsulinăvàăquáătrìnhăchuy năhóa.ăM tă

s ăng iăcaoătu iăm căb nhăđáiătháoăđ ngăb ăthi uăh tămagieăvàăk m,ăkhiăđ căb ăsungănh ngăch tănày,ăquáătrình chuy năhóaăglucoseăđưăđ căc iăthi năr tătíchăc c[7]

Hìnhă2:ăCh ăđ ă năc aăb nhănhơnă T

- Khuy nă cáo:ă ch ă đ ă nă nhi uă ch tă x ,ă nă ng ă c că ă d ngă ch aă tinhă ch ă(khoai,ăc ănguyên,ăbánhăm ănguyênăcám),ătrongăkh uăph nă nănhi uărauăxanhăs ăgópăph năđángăk ăvàoăvi căgi mănguyăc ăm căb nhăđáiătháoăđ ng [2]

3.3.4.ăCácăy uăt ăkhác

- Stress:ăTìnhătr ngăstressăkéoădàiădoăápăl căt ăcôngăvi c,ăc ngăth ngătrongă

cu căs ngăhàngăngàyălàăm tă“tayăn iăgián”ăchoăb nhăđáiătháoăđ ng

- Hútăthu călá,ău ngăr uăbia

Hìnhă3.ăCácăy uăt ănguyăc :ăA- Stress; B- Hútăthu călá;ă

C- R uăbia

làmă gi mă c ă h iă v nă đ ng;ă côngă vi că v nă phòng,ă cácă b aă nă v iă th că nă nhanhănhi uăn ngăl ng,ầđâyălàănh ngăy uăt ăti pătayăchoăs ăt năcôngăc aăb nhă T ăvào loàiăng iăc aăxưăh iăhi năđ i.ă ălo iăb ăđ cănh ngăy u t ănguyăc ănàyăchúngătaă

c năph iăxâyăd ngăchoămìnhăl iăs ngănhanh,ăhi năđ iămàăv năđ măb oătínhăkhoaă

19

3.4.ăCácăy uăt ăchuy năhóaăvƠăcácălo iănguyăc ătrungăgian

- Caoăhuy tăáp

- Kháng insulin

- Cácăy uăt ăliênăquanăđ năthaiănghén

Trongăcácănhómăy uăt ănguyăc ăđ căk ăraă ătrên,ăngoàiănhómă1,ă2ălàănh ngănhómănhânăt ăt oăti năđ ăchoăs ăkh iăphátăb nh T ,ălàănh ngănhânăt ăchúngătaăkhôngăthayăđ iăđ c,ăthìănhómăth ă3,ăchínhălàănhómăquy tăđ nhăvi căchúngătaăcóăb ă

m că T ăhayăkhôngăvàăm căb nhăs măhayămu n,ăl iălàăy uăt ăchúngătaăcóăth ăcanăthi p.ăV yăvi căxácăl p,ăduyătrìăvàăphátăhuyăm tăl iăs ngălànhăm nh, khoaăh c,ăchínhălàăcáchăchúngătaăđ yălùiănguyăc ăm căb nhăđáiătháoăđ ng.ăK ăc ăkhiăb nălàăng iăthu cănhómănguyăc ăcaoătrongănhómădiătruy năvàănhânăch ngăh c,ăthìăkhiăb năcóă

m tăcu căs ngăcânăb ngădinhăd ng,ăluy năt păth ăd căhàngăngàyăm tăcáchăđi uăđ , cóăm tăđ iăs ngătinhăth nălànhăm nh,ăkh eăkho năthìănguyăc ăm căb nhăs ăb ăđ yălùi

4.ăTri uăch ng

B nhănhânăb ă T ăđôiăkhiăkhôngăcóătri uăch ngăgìătrongăm tăth iăgianădàiă

tr căkhiăđ căch năđoán.ăNh ngătri uăch ngăth ngăg păc aăb nhănhână T ăg m:

- Tri uăch ngătoànăthân:ăg yăsútănhi u,ăm tăm i

- iăti uănhi u,ăn căti uăcóăru iăbâuăki năb u

- U ngănhi u

- nănhi u

B nhănhână T ătỦpă1ăth ngăg pă ăng iătr ătu iăth ătr ngăg y,ătri uăch ngă

xu tăhi năr măr ,ăđ tăng tăcònăb nhănhână T ătỦpă2ăch ăy uăg pă ăng iăgiàăth ă

tr ngăbéo,ătri uăch ngăxu tăhi năt ăt ăho căbi uăhi năkhôngărõăràng.ăBNăch ăđ că

ch năđoánăkhiăđưăcóăbi năch ng.ăă

5.ăTiêuăchu năch năđoánăb nhă T

Tiêuăchu năch năđoánă T d aătrênăn ngăđ ăglucoseăhuy tăt ngălúcăđóiă(khôngă nă quaă đêmă và /ă ho că ítă nh tă sauă nă 8ă gi ).ă Theoă hi pă h iă T ă M ă(Ameriacn Diabetes Association- ADA)ă ki nă ngh ă n mă 1997,ă đ că cácă nhómă

chuyênăgiaăv ăb nhă T ăc aăT ăch căYăt ăth ăgi iăcôngănh năn mă1998ă(WHOăậ 1998)ăch năđoánă T d aăvàoăcácătiêuăchu năsauăđ ăch năđoán:

glucoseămáuălàmăng uănhiênăcóăngh aălàăxétănghi măđ călàmăvàoăb tăk ăth iăđi mănàoătrongăngàyăkhôngătínhăđ năth iăgianăb aă năcu iăcùng,ăkèmătheoăcácătri uăch ngăă

đi năhìnhăc aă đáiă tháoăđ ngălàăti uă nhi u,ă u ngănhi uăvàăg yăsútăcânăkhôngăcóănguyên nhân

đóiă(fasting)ăkhiăb nhănhânăkhôngăđ căs ăd ngăb tăk ăm tăngu năcungăc păcaloănàoătrongăkho ngăth iăgianăítănh tălàă8ăgi

theoă đ ngă u ng ≥ă 11,1ă mmo/lă (≥ă 200mg/dl).ă Ti nă hànhă làmă nghi mă phápă theoăđúngăquyătrìnhăc aăWHO:ăs ăd ngăli uăn păglucoseăch aăhàmăl ngăt ngăđ ngă

v iă75găglucose hòaătanătrongăn c

Chúngătaăcóăth ăth ătheoăđ ngămáuămaoăm chăho cămáuăt nhăm chăđ ăch năđoánăđáiătháoăđ ngăhi năđangăđ căápăd ngăph ăbi nătrênăth ăgi i,ăd aătheoătiêuăchu năc aăADAăn mă1998ăậ TCYTTG/Zimmetănh ăsau [3]:

B ngă2:ăTiêuăchu năđánhăgiá c a ADA n mă1998ăậ TCYTTG/Zimmet

Ch ăs ăđánhăgiá

N ngăđ ăđ ngămáuă[mmol/lă(mg/dl)]

21

Thángă1/2010,ăv iăs ăđ ngăthu năc aă yăbanăcácăchuyênăgiaăQu căt ,ăHi pă

h iănghiênăc uă T ăChâuăÂu (EASD), IDF, ADA đưăcôngăb ătiêuăchíăch năđoánă

m iăb nhă T ,ăđ aăHbA1căvàoătiêuăchíăch năđoánăvàăl yăđi măc tă≥ă6,5%.ăTrongăđóă xétă nghi mă HbA1că ph iă đ că th că hi nă ă phòngă xétă nghi mă đ că chu nă hoáătheoă ch ngă trìnhă chu nă hoáă Glyco-hemoglobină Qu că Gia (National Glyco-hemoglobin Standardlization Program:ăNGSP).ăTuyănhiênăkhôngădùngăHbA1căđ ă

ch nă đoánă b nhă T ă trongă cácă tr ngă h p thi u máu, b nh Hemoglobin, nh ng

tr ng h p này ch n đoán T d a vào đ ngăhuy tăt ngălúcăđói,ătiêuăchíăm iă

nh ăsau:

- HbA1că≥ă6,5

ítănh tăsauă8ăgi ă(≥ă2ăl năth )

đ ngăhuy t

tr ngăh păđưăquáărõănh ăcóătri uăch ngăt ngăđ ngăhuy tăkinhăđi n

ăch năđoánăđ iăv iă T thaiăk ăng iătaăd aăvàoăb ngătiêuăchu năt iăH iă

th oăQu căt ăl năth ă4ăv ă T ăthaiăk ăt iăM ăn mă1998ănh ăsau [2]:

NPT M

(n uăđo)

< 6,7 (< 120) < 7,8 (< 140) < 7,8 (< 140) < 8,9 (< 160)

B ngă3:ăTiêuăchu năch năđoánăđáiătháoăđ ngăthaiăk

6.ăBi năch ng

T làăb nhănguyăhi măđeăd aăđ nătínhăm ngăvàăgâyăraăr tănhi uăbi năch ngănguyă hi mă choă conă ng i.ă Nh ngă bi nă ch ngă c aă T ă th ngă r tă ph ă bi nă(kho ngă50%ăb nhănhânăb ă T ăcóăcácăbi năch ng)ănh ăb nhăm chăvành,ăcácăb nhă

m chămáuăngo iăvi,ăđ tăqu ,ăb nhălí th năkinhầ.cácăbi năch ngănàyăth ngăd năđ nătànăt tăvàăgi mătu iăth ă

6.1.ăBi năch ngăc pătính

6.1.1.ăHônămêănhi mătoanăceton

lo năchuy năhoáăcácăch tămàăh uăqu ălàăt ngăcácăch tă cetonicătrongămáuăvàăxu tă

hi năcácăch tăcetonicătrongăn căti u.ăCácăch tăcetonicăt ngăcaoătrongămáuăgâyăgi măpHămáuăvàăcóăth ăgâyăhônămêădoănhi mătoanăceton.ăHônămêădoăt ngăcetonălàăbi nă

ch ngăn ngănh tă ăb nhănhână T ădoăthi uăinsulin,ăt ăl ăt ăvongăcaoă8 ậ 18% [11]

6.1.2.ăHônămêăt ngăápăl căth măth uăă

T ătỦpă2.ă óălàăm tăh iăch ngăcóăm tăn cănghiêmătr ngădoăbàiăni u.ăKhiăđưăcóătri uăch ngăr iălo năỦăth cătrênălâmăsàng,ăl ngă n căm tăcóăth ăchi măt iă25%ă

tr ngăl ngăc ăth [11]

đi uăd ngăchúngătaăc ngăcóăth ănh năbi tăđ căd aăvàoăb ngăsau [1]: