Luận văn đánh giá mức độ bền vững của tài khóa tại việt nam

83 3.2.2ăT ngăc ng các bi n pháp ch ng th tăthuăngơnăsáchănhƠăn c... Lý do ch năđ tài... Trong Cách ti p c n k toán Accounting Approach,ăs ăb năv ngăc aătƠiă khóaăcóăđ căkhiăt ăsu tăn ăt

M C L C

M U 1

T NG QUAN NGHIÊN C U 3

CH NGă1:ăC ăS LÝ LU N V TÍNH B N V NG C A TÀI KHÓA 15

1.1 Khái ni m,ăđ căđi m,ăỦăngh aăc a b n v ng tài khóa 15

1.1.1 Khái ni m b n v ng tài khóa 15

1.1.2 T m quan tr ng c a b n v ng tài khóa 17

1.2ăăCácătiêuăchíăđánhăgiáătínhăb n v ng c a tài khóa 20

1.3ăPh ngăphápăphơnătíchăb n v ng tài khóa 24

1.3.1 Cách ti p c n 24

1.3.2 Cách ti p c n k toán 25

1.4 H th ng các ch tiêuăxácăđ nh m căđ an toàn n n c ngoài: 31

CH NGă 2:ă ÁNHă GIÁă TH C TR NG TÍNH B N V NG C A TÀI KHÓA T I VI T NAM 36

2.1 Quá trình phát tri năvƠăđ i m i chính sách tài khóa c a Vi t Nam 36

2.2 B n v ng tài khóa nhìn t th c tr ngăquyămôăvƠăc ăc u thu NSNN 39

2.2.1 Quy mô thu NSNN: 39

2.2.2ăC ăc u thu NSNN: 43

2.3 B n v ng tài khóa nhìn t th c tr ngăquyămôăvƠăc ăc u chi ngân sách nhà n c 50

2.3.1 Quy mô chi tiêu NSNN 50

2.3.2ăC ăc u chi tiêu NSNN 53

2.4 Áp d ng cách ti p c n k toán và các ch tiêu v n n căngoƠiăđ đánhă giá tính b n v ng c a tài khóa t i Vi t Nam 56

2.4.1 Th c tr ng thâm h t NSNN c a Vi t Nam 56

2.4.2 Áp d ng cách ti p c n k toánăđ xácăđ nhăng ng gi i h n thâm h t ngân sách Vi t Nam 61

2.4.3 S d ng các ch tiêu qu c t c aăIMFăvƠăWBăđ đánhăgiáăm căđ an

toàn n n c ngoài c a Vi t Nam 71

K t lu năch ngă2: 78

CH NGă 3:ă CÁCă GI Iă PHÁPă T NGă C NG TÍNH B N V NG C A TÀI KHÓA VI T NAM 80

3.1 Tình hình phát tri n kinh t - xã h iăđ năn mă2020 cùng b i c nh h i nh p kinh t qu c t sâu r ng và nh ng nhăh ngăđ n tính b n v ng c a tài khóa 80

3.2 Các gi iăphápăh ng t iăđ m b o tính b n v ng c aătƠiăkhóaăgiaiăđo n 2015 -2020 83

3.2.1 Xem xét vi c gi m d n thâm h t NSNN là m c tiêu u tiên trong đi u hành chính sách tài khóa th i gian t i 83

3.2.2ăT ngăc ng các bi n pháp ch ng th tăthuăngơnăsáchănhƠăn c 84

3.2.3 C iăcáchăc ăch qu n lý các kho n thu t phí và l phí 85

3.2.4ăT ngăt tr ng thu tr c thu, gi m t tr ng thu gián thu 86

3.2.5 Th c hi n xã h i hóa các ho tăđ ng kinh t xã h i 86

3.2.6ăT ngăc ngăcôngătácăđánhăgiá,ăgiámăsátăhi u qu chi ngân sách nhà n c 88

3.2.7 Nghiên c u đi u ch nh cách tính thâm h t ngân sách, đ m b o th ng nh t và nh t quán v i thông l qu c t 90

3.2.8ăT ngăt tr ng các kho năvayă uăđƣiăv i lãi su t th p và xây d ngăc ă c u th i gian tr n h p lý 91

3.2.9ăGiaăt ngăh s tín nhi m qu c gia 92

3.2.10 T p trung các kho năvayădoătrungă ngăđ m nh n 92

3.2.11 Xây d ngăc ăch đánhăgiáăhi u qu các kho n chi t ngu n vay n c a NSNN 93

3.2.12 Phát tri n h th ng thông tin qu n lý tài chính công 94

3.2.13ăT ngăc ng qu n lý, giám sát tài s n công 95

K T LU N 96 DANH M C TÀI LI U THAM KH O 97

PH L C 101

L IăCAMă OAN

TôiăcamăđoanăđơyălƠăcôngătrìnhănghiênăc u c a riêng tôi

Các s li u, k t qu nêu trong lu năv nălƠătrungăth căvƠăch a t ngăđ c

ai công b trong b t k công trình nào khác

Tác gi

NS Ngân sách IMF Qu ti n t qu c t

WB Ngân hàng th gi i WTO T ch căth ngăm i qu c t

DANH M C B NG BI U

B ng 2 1: Quy mô thu NSNN trên GDP c a m t s n că ôngă Namă Áă vƠă

ChơuăÁăTháiăBìnhăD ngăgiaiăđo n 2008 -2013 (%) 41

B ngă2.ă2:ăC ăc u ngu n thu NSNN và t tr ng các ngu n thu trên GDP (%) 49

B ngă2.ă3:ăQuyămô,ăc ăc u và t căđ t ngăchiăNSNNăgiaiăđo n 2000 - 2013 50

B ng 2 4: So sánh s li u chi quy t toán và d toánăNSNNăhƠngăn mă(2005-2012) 55

B ng 2 5: Thâm h t ngân sách Vi tăNamăgiaiăđo n 2000 -2013 (% GDP) 57

B ng 2 6: N công c a Vi tăNamăquaăcácăn mă(%ăGDP) 71

B ng 2 7: N n c ngoài c a Vi tăNamăquaăcácăn mă(%ăGDP) 71

B ng 2 8: M t s ch tiêu v n n c ngoài (%) 77

2013 (t đ ng) 51

Hình 2 5: Thâm h t NS m t s n că ôngăNamăÁăgiaiăđo n 2011 -2013 (%

GDP) 59

Hìnhă2.ă6:ăNg ng gi i h n thâm h t ngân sách và s thâm h t NS th c t c a

Vi t Nam theo s li u c aăIMFăgiaiăđo n 2002-2019 (t đ ng) 62

Hình 2 7: T su t s thâm h t NS th c t trênăng ng gi i h n thâm h t NS

cho phép c a Vi t Nam theo s li u c aăIMFăgiaiăđo n 2002-2019 (%) 62Hìnhă2.ă8:ăNg ng gi i h n ngân sách và s thâm h t NS th c t c a Vi t Nam

theo s li u c aăMoFăgiaiăđo n 2002-2014 (t đ ng) 63

Hình 2 9: T su t s thâm h t NS th c t trênăng ng gi i h n thâm h t NS

cho phép c a Vi t Nam theo s li uăMoFăgiaiăđo n 2002-2014 (%) 64

Hình 2 10: Lãi su t th c t (r) và t căđ t ngătr ng kinh t (g) c a Vi t Nam

giaiăđo n t 2000 -2013 (%) 65Hìnhă2.ă11:ăNg ng thâm h tăngơnăsáchăc ăb n (Bt) c a Vi tăNamăgiaiăđo n

2014- 2019 tính toán theo các k ch b năthayăđ i c a lãi su t (t đ ng) 67

M U

1 Lý do ch năđ tài

Hi n nay, Vi tăNamăđangăph iăđ i m t v i nh ng thách th c to l n trong

vi c tìm ki m các ngu n l c tài chính cho phát tri n kinh t đ ng th i ph i làm saoăđ m b o s t ngătr ng là b n v ng và năđ nh Nh ng s li u th ng kê c

c a Vi t Nam và qu c t g nă đơyă đ u cho th y Vi tă Namă th ng xuyên có

thâm h t ngân sách và n công c a Vi tăNamăc ngăđangăcóăxuăh ngăt ngălênă

trong khi hi u qu đ uă t ă côngă c a Vi t Nam l iă đangă cóă xuă h ng gi m

xu ng.ăTr c nh ng di n bi năđó,ăm t yêu c uăđ t ra v i công tác qu n lý tài

chính công, qu n lý ngân sách Vi t Nam hi n nay là ph iăđ m b o tính b n

v ng c a tài khóa trong trung và dài h n

Th c t t lâu nay v năđ b n v ngătƠiăkhóaăluônălƠătơmăđi m c a s

quan tâm trong h u h t các chính sách công nói chung và chính sách tài chính công nói riêng Tuy nhiên, hi nănayătrongăđi u hành th c t , v năđ b n v ng

tài khóa m i ch đ căđ c păđ nănh ăm t v năđ quan tr ngăvƠăth ngăđ c

x lý theo kinh nghi m ch ch aăđ c xemăxétănh ăm t v năđ lý lu năc nă

b n, hi n còn thi u nh ng tiêu chí và ch tiêuăđánhăgiáăm căđ b n v ng tài khóaăđ c xây d ngătrênăc ăs lý thuy t và th c ti n có s c thuy t ph c, kh

thi

Trên bình di n lý thuy t, hi n nay Vi tăNamăc ngăch aăcóănhi u các

công trình nghiên c u,ăcácăđ tài nghiên c u tr c ti p v v năđ b n v ng tài

khóa Nhi u nghiên c uăvƠăcácăbƠiăbáoăđƣăđ c păđ n m t s khía c ch khác

nhau c a b n v ngătƠiăkhóaănh ăv năđ n công, thâm h t ngân sách hay s n

đ nh c a ngu n thu ngơnăsách ănh ngănhìnăchungăcácănghiênăc u còn d ng

m căđ đ nh tính, còn thi uăcácăph ngăphápăvƠătiêuăchíăđánhăgiáăm căđ b n

v ng c a tài khóa, vì v y các gi iăphápăđ aăraăc ngăch aăth c s thuy t ph c

và g i m nhi u v năđ c n nghiên c u ti p Trongăkhiăđó,ătrênăbìnhădi n qu c

2

t , hi n nay có r t nhi u các công trình nghiên c uăđánhăgiáăm căđ b n v ng

tài khóa áp d ng cho các qu c gia và vùng lãnh th khácănhau.ăDoăđi u ki n

kinh t - xã h i c aăcácăn c khác nhau nên nh ng nghiên c u v b n v ng tài

khóa cácăn c trên th gi i r tăphongăphú,ăđaăd ng và có nhi uăph ngăphápă

ti p c năkhácănhau,ătrongăđóăcóănhi uăph ngăpháp,ăcáchăti p c năcóăỦăngh aăc

v lý lu n và th c ti n

Tr c th c ti năđó,ănghiênăc uănƠyăđ c th c hi n nh m m căđíchăv n

d ng m t s ph ngăpháp,ătiêuăchíăđánhăgiáăvƠăđoăl ng m căđ b n v ng tài khóaăđƣăđ c áp d ngăchoăcácăn c trên th gi iăđ đánhăgiáărõ,ăđúngăth c

tr ng b n v ng tài khóa t i Vi tăNam.ăTrênăc ăs đó,ănghiênăc u s đ aăraăm t

s khuy n ngh v các gi iăphápăđ m b o b n v ng tài khóa Vi t Nam

2 M c tiêu nghiên c u

Nghiên c uănƠyăđ c xây d ng nh m m căđíchăđánhăgiáărõ,ăđúngăth c

tr ng b n v ng tài khóa t i Vi tăNam.ăTrênăc ăs đó,ănghiênăc u s đ aăraăm t

s khuy n ngh v các gi iăphápăđ m b o b n v ng tài khóa Vi t Nam

3.ă iăt ng và ph p vi nghiên c u

- i t ng nghiên c u: Tính b n v ng c a tài khóa t i Vi t Nam th

hi năquaăquyămô,ăc ăc u thu - chi ngân sách, thâm h t ngân sách và n công

- Ph m vi nghiên c u: V không gian, nghiên c u các v năđ liên quan

đ n b n v ng tài khóa trongăn c V th i gian, th iăgianăđánhăgiáăth c tr ng

đ c gi i h nătrongăgiaiăđo n nh ngăn măđ u c a th k 21ăđ n nay

(2000-2014)

4.ăPh ngăphápănghiênăc u

th c hi n nghiên c uăđ tài này, nghiên c u s ti p c n và gi i quy t

các v năđ khoa h căliênăquanăđ n b n v ngătƠiăkhóaătheoăh ng sau:

1 Xem xét, tìm hi u th c tr ngăquyămôăvƠăc ăc u thu - chi ngân sách c a

h t ngân sách t i Vi t Nam trong nh ngăn măg năđơy

2.ăSauăkhiăđƣălƠmărõăđ căđi măvƠăxuăh ng c a thâm h t NS t i Vi t

Nam Nghiên c u s s d ng các công c thích h p t cách ti p c n k toán đ

có th tr l i m tăcáchăđ nhăl ng hóa các v năđ v b n v ng tài khóa liên

quanăđ n thâm h tăngơnăsáchăvƠăng ng gi i h n thâm h t ngân sách

3 K t h p v i vi c s d ng cách ti p c n k toán, nghiên c uăc ngăs

d ng các ch s thông l qu c t v n công do các t ch c qu c t nh ăIMFăvƠăWBăđ aăraăđ đánhăgiáăv quy mô n n c ngoài c a Vi t Nam hi n nay, t đóă

ch ra nh ng r i ro có th cóăđ i v iăanătoƠnătƠiăkhóaătrongăt ngălai

T NG QUAN NGHIÊN C U

A T ng quan nghiên c u n c ngoài:

C m t "tính b n v ng c a tài khóa" (fiscal sustainbility) g năđơyăđ c nóiă đ n r t nhi u Sau cu c kh ng ho ng n nh ngăn mă 80ă c a th k XX,

cùng v i cu c kh ng ho ng d u m n mă1973,ăkhiăgiáăd u m b đ y lên cao đƣăt o ra s c ép l m phát lên n n kinh t toàn c u,ăđ c bi tălƠăđ i v iăcácăn c đangăphátătri n L măphátălƠmăđ ng n i t m t giá, các kho n n n c ngoài b

n căđangăphátătri n v năđƣăthơmăh t càng thâm h t nhi uăh n,ăn n n càng

ch ng ch tăđiăđ nănguyăc ăv n T đó,ătrongăm t s nghiên c u c a các nhà

kinh t xu t hi n c m t "fiscal sustainbility".ă c bi t,ătrongăvƠiăn mătr l i đơyă v nă đ kh ng ho ng n công c a Hy L p và m t s các qu c gia khác

trong C ngăđ ngăchungăchơuăÂuă(EU)ăđƣăbu c các nhà kinh t , các nhà qu n lý trongăl nhăv c tài chính công càng ph i quan tâm nhi uăh năt i tính năđ nh và

b n v ng trong ho tăđ ng thu, chi ngân sách và ho tăđ ng vay n c a các qu c

gia

Câu h iăđ t ra v i các nhà nghiên c u là m t qu c gia vay n đ n m c

nào là h p lý? duy trì m t m c thâm h tăngơnăsáchănh ăth nào là v a ph i?ăđ

4

duy trì s năđ nh c a tr ngătháiăNSNN,ăkhôngălƠmăgiaăt ngătháiăquáăt ng gánh

n ng n và nhăh ngăđ n năđ nh kinh t v ămô.ă

Theo John T Cuddington trong tài li u có t aă đ : "Analysing the

Sustainability of Fiscal Deficits in Developing Countries" (1996) có hai

ph ngăphápăti p c năăđ i v i vi căđánhăgiáăb n v ng tài khóa c a m t qu c gia:ăph ngăphápăGi i h n Giá tr hi n th i (PVC) và Cách ti p c n K toán

(Accounting Approach) C haiă ph ngă phápă đ u xu t phát t ph ngă trìnhă

gi i h năngơnăsáchăt nh:ăDt = (1+r t )D t-1 + B t trongăđóăDt và D t-1 lƠăd ăn n măt

và t-1, r t là lãi su t và B t là cánăcơnăngơnăsáchăc ăb n

Ph ng pháp Giá tr hi n th i (PVC) ki măđ nh b n v ng tài khóa b ng

cách bi năđ iăph ngătrìnhăgi i h năngơnăsáchăt nh thành gi i h n ngân sách

đ ng cho N k ,ătheoăđó,ăgiáătr hi n th i c a n chính ph b ng t ng giá tr

chi t kh u c a các m c n trong N k v i lãi su t r

V i gi đ nh là m c n chính ph có t căđ t ngănh h nălƣiăsu t th c,

đi u ki năđ đ m b o b n v ngătƠiăkhóaătheoăph ngăphápăgiáătr hi n th i là

t ng giá tr n hi n th i c a chính ph ph i nh h năho c b ng giá tr chi t

kh u c a chu i các giá tr cánăcơnăngơnăsáchăc ăb n (primary fiscal balance)

(th ngăd ăho c thâm h t)ătrongăt ng lai:

Hayănóiăcáchăkhác,ăth ngăd ăngơnăsáchăc ăb nătrongăt ngălaiă(quyăv ăgiáătr ăhi năt i)ăph iăb oăđ măthanhătoánăđ cătoƠnăb ăkh iăl ngăn ăphátăsinhătrongăt ngălaiă(quyăv ăgiáătr ăhi năt i)ălƠăđi uăki nătiênăquy tăchoăs ăb năv ngă

c a tài khóa

Cácănghiênăc uăth căt ăápăd ngăph ngăphápăPVCăđƣăđ căti năhƠnhăcóă

th ăk ăt iălƠănghiênăc uăc aăHamiltonăvƠăFlavină(1986)ăápăd ngăchoăngơnăsáchă

M ,ăAfonsoă (2000)ăchoă ngơnăsáchă Chơuă Âu,ăOlekalnsăvƠă Cashină (2000)ă choă

khácă v iă nh ngă đi uă ch nhă choă phùă h pă v iă cácă đi uă ki nă đ că thùă c aă m iă

n c.ă

Khi c n tính toán và s d ng các ch tiêu "giá tr hi n th i c a t ng các

ngh a v n trong t ng lai" và "giá tr hi n th i c a th ng d ngân sách c

b n" thì vi cătínhătoánănƠyătuyăkhôngăquáăkhóădoăđƣăcóăcácăcôngăth c c n thi t

Tuy nhiên, vi căs uăt m ngu n s li uăđ uăvƠoălƠmăc ăs cho vi c tính toán l i

g p nhi uăkhóăkh nă(doăs ph c t păc ngănh ăs thayăđ i r tăth ng xuyên c a

các d li uăđ u vào) Khi các s li uăđ u vào c aăcácăphépătínhăthayăđ i (ví d ,

lãi su t chi t kh uăluônăthayăđ i theo các th i k tính toán) thì k t qu tính toán

c ngăthayăđ i theo, do v yăkhôngăđ aăraăđ c cái nhìn t ng th (mà ch cung

c p cái nhìn c th trong th i k năđ nh lãi su t chi t kh u)

Trong Cách ti p c n k toán (Accounting Approach),ăs ăb năv ngăc aătƠiă

khóaăcóăđ căkhiăt ăsu tăn ătrênăGDPăđ căgi ăv ngăquaăcácăn măhayăcóăt că

đ ăt ngăb ngă0ăv iăđi uăki năb ăquaă nhăh ngăc aăvi căphát hƠnhăti n

Tuyănhiên,ăđ có th duyătrìăđ c t su t n trên GDP năđ nh theo th i

gian, chính ph c n ph i bi t gi i h n thâm h t ngân sách m c c n thi t,ăđi u

đóătr c h tăđòiăh i ph iăxácăđ nh đ c ng ng gi i h n b i chi ngân sách1

6

S t = - g t *D t-1

V i: S t lƠăng ng gi i h n thâm h tăngơnăsáchăn mătănh m năđ nh t

su t n trên GDP ( đây, d u tr th hi n tình tr ng thâm h t ngân sách)

g t là t căđ t ngătr ng kinh t n măt

D t-1 m căd ăn cu iăn mătr c (t-1)

Phơnătíchăsơuăh năv ă cánă cơnăngơnă sách,ă ph ng pháp k toán đ aă raă

kháiăni măth ăhaiălƠăNg ng thâm h t ngân sách c b n đ năđ nh t su t n

trên GDP b ng chênh l ch gi a lãi su t n ph i tr và t c đ t ng tr ng kinh

t d ki n cho n m t nhân v i t ng s d n t i th i đi m 31/12 n m tr c

(n m t-1):

B t = (r t - g t ) * D t-1

V i: B t lƠăng ng thâm h tăngơnăsáchăc ăb n đ năđ nh t su t n trên

GDP và r t là lãi su t ti n vay ph i tr c a n măt

Nhìn chung, liên quanăđ n v năđ b n v ng tài khóa (BVTK) c n ph i xemăxétăđ n các bi n s kinh t v ămôălƠăthâm h t ngân sách, t ng s n vay,

lãi su t tr n , t c đ t ng tr ng kinh t và t su t n trên GDP T t c các

bi n s này l i có quan h g năbóăvƠătácăđ ngăđ n nhau

C ngăv i cách ti p c năđ phân tích tính b n v ng tài khóa c a m t qu c

gia là s d ng Cách ti p c n k toán, trong tài li u c a tác gi Eduardo Ley có

t aă đ : "Fiscal (and External) Sustainability"ă n mă 2010ă (Theă Worldă Bank)ă

c ngăđƣătrìnhăbƠyăm t cách ng n g nănh ngăchiăti t các công th căđ i s đ đ aă

ra lu n c xácăđ nh tính b n v ng tài khóa c a m t qu c gia Trong tài li u này,

bên c nh vi c ch raăcácăph ngătrìnhăvƠăy u t c ăb n c a BVTK thì tác gi

còn t ng h p và cung c p các lu n c đ phân tích tính b n v ng c a tài khóa

v i m t n n kinh t m khi mà n công không ch bao g m n trongăn c mà

còn có n n c ngoài, cái ch uătácăđ ng c a b i c nh kinh t khu v c và trên

th gi i Trong b i c nhăđó,ăđ xem xét m căđ b n v ng c a n n c ngoài t đóăphơnătínhătínhăBVTKăc a m t qu c gia c n ph i xácăđ nhăđ c t l lãi su t

hi u qu , cái đ c xem là trung bình có tr ng s c a lãi su tătrongăn c và lãi

su tăvayăn c ngoài và ph n chênh l ch giá tr doăthayăđ i t giáăđ i v i t ng

n n c ngoài S bi năđ ng c a t giá h iăđoáiăs tácăđ ngăđ n lãi su t hi u

qu t đóălƠănguyênănhơnăgơyă nhăh ngăđ n gánh n ng n , vì v y c n ph i

xem xét c di n bi n c a t giá h iăđoáiăkhiăphơnătíchăBVTKăvƠăcu i cùng là xemăxétăc ăc u GDP xét theo tiêu chí hàng hóa, d ch v cóătraoăđ i và không traoăđ iăđ c v i bên ngoài vì s bi năđ ng c a t giá h iăđoáiăs t o ra nh ng thayăđ i trong giá c c a khu v căth ngăm i (nh ng hàng hóa, d ch v có trao

đ i v iăn c ngoài)

Cách ti p c n k toán đƣă đ c nhi u nhà nghiên c u trên th gi i áp

d ngăđ đánhăgiáăm căđ BVTK các qu c gia và vùng lãi th v i m t s đi u

tính hi u qu trong vi căđánhăgiáătínhăBVTK

Bên c nhăhaiăph ngăphápăPVC và cách ti p c n k toán k trên thì hi n

nay trong r t nhi u các nghiên c u nh măđánhăgiáăm căđ b n v ng tài khóa

các qu c gia trên th gi i, các nhà nghiên c u có s d ngăđ n các k thu t c a

kinh t l ngă lƠă ph ngă phápă ki m đ nh nghi m đ n v (Unit root tests) và

ki m đ nh đ ng liên k t (cointegration) nh m ki m tra m i quan h lâu dài

gi a bi n chi tiêu chính ph và các bi n thu ngân sách c a chính ph Ví d

nh ănghiênăc u c a Haryo Kuncoro cho Indonesia (2011), Stilianos Fountas và

Jyh-lin Wu cho Hy l p (1995), Christian Richter cho Hy L p, Evan lau và Jeffrey Ling cho Sarawak (m t bang c aă Malaysia)ă n mă 2009,ă Dr.ă Hussină

Abdullah và Dr Jauhari Dahalan cho Malaysia (2012)

Trong phân tích h i quy nhi u bi n nghiên c u m i liên h ph thu c có tính th ng kê c a m t bi n ng u nhiên v i nhi u bi n gi i thích khác S ăthƠnhăcôngătrongăphơnătíchăh iăquyăph ăthu căr tăl năvƠoăvi căs ăd ngăs ăli uăth ngăkêăthíchăh păvƠăph ngăphápăx ălăỦăcácăs ăli uăđó Tuyănhiên,ăcácăchu iăs ăli uătheoăth iăgianăc a nh ngăđ iăl ng kinh t còn nhi u bi năđ ng theo th i gian

8

l iăth ngăcóănghi măđ năv (t căchu iăkhôngăd ng) Vì th ,ătrongă căl ng

các tham s ho c ki măđ nh gi thi t c a các mô hình, n u không ki măđ nh

thu c tính này c a bi n chu i thì các k thu tăphơnătíchăthôngăth ng (ch ng

lý

B T ng quan nghiên c uătrongăn c:

T i Vi t Nam, hi nănayăđƣăcóăm t s công trình nghiên c u c p b , c p

c ăs tr c ti p ho c gián ti p nghiên c u v ch đ tính b n v ng c a tài khóa:

Trong tài li u do GS - TSăV ngă ìnhăHu làm ch biên có t aăđ "C

s lý lu n và th c ti n phân tích đánh giá tính b n v ng c a ngân sách nhà

n c trong ki m toán báo cáo quy t toán ngân sách nhà n c" xu t b năn mă

2009 (Ki mătoánănhƠăn c) có m t ph nătrongăch ngă1ăv i t aăđ "1.2 Lý

thuy t đánh giá tính b n v ng c a ngân sách nhà n c".ăTrongăch ngănƠy,ătácă

gi đƣăph n nào làm sáng t m t s v năđ lý thuy t v đánhăgiáătínhăb n v ng

phápăđánhăgiáătínhăb n v ng c a NSNN mà c th là tác gi đƣătrìnhăbƠyăs ă

l că2ăph ngăphápăđánhăgiáălƠăph ngăphápăgiáătr hi n th i (PVC) và cách

ti p c n k toán c a Cuddington (1996)ăvƠăEduardoăLeyă(2010)ănh ăđƣănóiă

trên

Bên c nhăđó,ănghiênăc uăc ngăxemăxétăm căđ nh y c m c a tính b n

v ng NSNN v i các r i ro ngân sách ng n h n và dài h n, xem xét nhăh ng

c ăch qu n lý tài chính công t i tính b n v ng c a NSNN

tài nghiên c uăc ngăđƣăcóănh ngăđánhăgiáăv th c ti n tình hinh thu,

chi NSNN Vi tăNamăgiaiăđoană1997-2004, ch ra nh ngăđi m tích c c và h n

ch c th nh :ăngu năthuăNSNNăt ng,ăc ăc u thu NSăđ c c i thi n,ăc ăc u chiăc ngăcóănh ng chuy n bi n tích c c, gi m t tr ngăchiăth ngăxuyên,ăt ngă

t tr ngăchiăđ uăt ăphátătri n hi năt ng thua l c a các doanh nghi p nhà

n c hay nh ng b t c p trong qu n lý các qu công ngoài ngân sách

ơyărõăràng là m t tài li u hay và b ích, cung c păchoăng iăđ c nhi u

v năđ v lý lu n và th c ti năliênăquanăđ n b n v ng ngân sách Vi t Nam

Tuy nhiên, t n mă2004ăđ n nay thì di n bi n, tình hình kinh t v ămôăc a Vi t Namăc ngăđƣăcóănhi uăthayăđ i Ho tăđ ng thu chi c aăNSNNăc ngăcóănh ng

di n bi năkhácătr c theo dòng th iăgianăvƠătheoăxuăh ng h i nh p kinh t

qu c t ngày m t sâu r ng nh t là khi Vi t Nam chính th c tr thành thành viên c aăWTO.ăH năn a, tài li uănƠyăc ngăch y u lu n bàn v tính b n v ng

c aăngơnăsáchăd i góc nhìn c a ki m toán và d a trên vi c phân tích t các

y u t chuyên môn k thu t,ăch aănghiênăc uăd i nhi u góc nhìn khác nhau

v tính b n v ng c aă tƠiă khóaă nh ă theoă xuă h ng, m c tiêu, chi nă l c tài

chính qu căgia,ăđi u ki n kinh t xã h i c aăđ tăn c

Ti pătheoălƠăchuyênăđ nghiên c u chuyên sâu c aăTSăV ă ìnhăÁnh:ă"

Phân tích tính b n v ng c a NSNN trong ti n trình CNả, ả ả và nh p qu c t

Vi t Nam"ă n mă 2003,ă Vi n khoa h c tài chính, B TƠiă chính.ă ơyă lƠă m t

công trình nghiên c u h t s c c n thi tătrongăđi u hành và qu n lý NSNN Xét

trên khía c nh n iădung,ăchuyênăđ nghiên c uăđƣăđ tăđ c m t s thành công

nh ăsau:

Th nh t, nghiên c uănƠyăđƣătrìnhăbƠyăkháărõănétăv haiăph ngăphápă

phân tích tính b n v ng c a NSNN là ph ng pháp phân tích theo y u t và

ph ng pháp phân tích theo mô hình kinh t l ng.ăTrongăđó,ătácăgi cho r ng

ph ngăphápăphơnătíchătheoăy u t (k t h p c đ nhătínhăvƠăđ nhăl ng) cho

phép chúng ta phân tích m tăcáchăđ yăđ và toàn di n tính b n v ng c a NSNN trongăđi u ki n ngu n s li uăkhôngăđ yăđ và thi u tính chính xác Chính vì

v y,ăph ngăphápănƠyăr t phù h p v iăđi u ki n Vi tăNamănênăđƣăđ c tác gi

l a ch năđ phân tích tính b n v ng c a NSNN Vi t Nam Tác gi đƣăg i ý

vi c phân tích tính b n v ng c a NSNN c n ph iăđ c ti n hành d a trên 4 y u

10

t c ăb n:ă(i)ă ánhăgiáătácăđ ng tr c ti p và gián ti p c a nh ngăthayăđ i d

ki n trong chính sách kinh t v ămô,ăt l trình, chi phí, ph m vi c iăcáchăc ăc u

đ n ho tăđ ngăngơnăsách,ă(ii)ă ánhăgiáăc ăc u thu chi NS hi n t iăc ngănh ăd

ki n có có phù h p v i các m cătiêuăchínhăsáchăchungăhayăkhông?ă(iii)ă ánhăgiáănguyăc ăt năth ngăc a các chính sách ngân sách hi n t iătr c nh ngăc nă

s c nh măđ m b o cho ho tăđ ng ngân sách t ng th không b ph thu c quá

nhi u vào các nhân t n m ngoài t m ki m soát c a chính ph ,ă(iv)ă ánhăgiáă

kh n ngăc a chính ph trong vi c d báo và qu n lý m c thâm h tăc ăs tr c tácăđ ng c a nh ng y u t có th ki măsoátăđ c thông qua xây d ng khuôn

kh ngân sách trung h n, thi t l p h th ng giám sát, d phòng r i ro ngân sách

Th hai, v i quan ni m tính b n v ng c a NSNN ch u s tácăđ ng c a

r t nhi u y u t nh ăchínhătr , kinh t ăChuyênăđ nghiên c uăđƣăn u rõ 5 nhân

t ch y uătácăđ ngăđ n tính b n v ng c a NSNN bao g m:ă(i)ăQuanăđi m v

vai trò kinh t c aănhƠăn c, (ii) Các nhân t kinh t v ămôănh ăt ngătr ng

kinh t , l m phát, th t nghi p,ă (iii)ă Quană đi mă đ ng l i công nghi p hóa

(CNH), hi năđ iăhóaă(H H)ăvƠăh i nh p kinh t qu c t , (iv) S phát tri n c a

h th ng tài chính ti n t ,ă(v)ăQuanăđi m,ăđ nhăh ngăthuăchiăNSNNăvƠăbùăđ p

th m h t NSNN

Bên c nh nh ng thành công k trên,ăchuyênăđ nghiên c uăc ngăcóăm t

s h n ch nh tă đ nh Nghiên c uă ch aăth c s có s g n k t ch t ch gi a

ph n lý thuy t v i nh ng phơnă tíchă đánhă giáă th c tr ng v tính b n v ng

NSNN Nh ngăphơnătích,ăđánhăgiáătrongăn i dung c aăch ngăIIăch aăth c s

bám sát các tiêu chu năđƣăđ aăra.ăTrongătoƠnăb các phân tích ch ngăII,ăchuyênăđ m i d ng l i vi c nghiên c u di n bi n các nhân t nhăh ngăđ n

tính b n v ng c aăNSNN,ăch aăđ aăraăđ c nh ng k t lu n th aăđángăđ làm

rõ hi n tr ng tính b n v ng c a NSNN qua t ngăgiaiăđo n

Lu n án ti năs ăc a nghiên c uăsinhăVõăV năH p:ă"Nâng cao tính b n

v ng c a ngân sách nhà n c Vi t Nam" n mă2013,ăH c vi n Tài chính Lu n

ánăđƣăt ng h p làm rõ thêm các quan ni m v tính b n v ng, các tiêu chí và

ph ngă th c xem xét tính b n v ng c a NSNN, ch ra nh ng nhân t nh

h ngăđ n tính b n v ng NSNN mang tính ph bi n Ngoài ra, lu năánăđƣăcóă

nh ng phân tích v nh ng h l y c a m t NSNN thi u tính b n v ngăđ i v i

quá trình phát tri n kinh t , xã h i c a m t qu căgia,ăđ c bi t nh n m nhăđ n

tính b n v ng c a n công T t c nh ng v năđ đóăcóătácăd ng cho vi c nghiên

c uăđ i v i v năđ năđ nh và b n v ng NSNN trong th c ti n

Lu năánăc ngăđƣăcungăc p m t cách nhìn khá toàn di n v th c tr ng tính

b n v ng c a NSNN Vi tăNamăgiaiăđo n 2001-2010 thông qua vi c phân tích

di n bi n các y u t nhăh ngăđ n tính b n v ng c a NSNN T đóăđ t ra

nh ng v năđ trong qu nălỦăvƠăđi uăhƠnhăNSNNăđ i v iăNhƠăn c nói chung vƠăcácăc ăquanăqu nălỦăNSNNănóiăriêng.ăTrênăc ăs đánhăgiáăth c tr ng, lu n ánăc ngăđƣăđ xu t các gi i pháp v thu, chi NSNN, v n công, v qu n lý NSNNăh ng t iăđ m b o tính b n v ng c a NSNN

Tuyănhiên,ăph ngăphápănghiênăc u c a lu n án là d a trên các phân tích

đ nhătính,ăch aăs d ngăcácăph ngăphápăphơnătíchăđ nhăl ng,ăch aăv n d ng

các mô hình kinh t l ng v năđangăđ căcácăn c phát tri n quan tâm và s

d ng m t cách r ng rãi hay s d ng các ch tiêu thích h p, c th đ đánhăgiáă

Chuyênăđ nghiên c u chuyên sâu c aăTSăBùiă ng Nghiêu: "Lu n c

xác đ nh gi i h n b i chi ngân sách nhà n c" n mă2001,ăVi n Khoa h c tài

chính, B Tài chính Công trình nghiên c u này tuy không tr c ti p nghiên c u

m t cách t ngăquát,ăđ aăraănh ngăđánhăgiáăv tính b n v ng c a tài khóa Vi t Namănh ngăc ngăđƣăđ c păđ n m t khía c nh c a b n v ng tài khóa Nghiên

c uăđƣăkháiăquátăhóaăvƠătrìnhăbƠyăcóăh th ng, logic nh ng v n đ lý lu năc ă

b n v cơnăđ i và b i chi ngân sách, nêu và phân tích rõ nh ngăquanăđi m qu c

12

t và Vi t Nam v cơnă đ i và b i chi ngân sách, ch ra nh ng nhân t nh

h ng t i b i chi NSNN Bên c nhăđó,ănghiênăc uăc ngăch raăđ c nh ng b t

c p v cơnăđ i và b i chi NSNN n c ta trên các m t:ăPh ngăth căcơnăđ i NSNN,ăcáchăxácăđ nh gi i h n b iăchi,ăquanăđi m v b iăchiăđ i v iăNSăđ a

ph ng ăTrênăc ăs đóăđ xu t các bi n pháp x lý b iăchiăNSNNănh ăk t c u

l iăc ăc uăchiăNSNN,ăđ i m i cách th căđi u hành b i chi, ph i h p hài hòa các

bi n pháp x lý b i chi, qu n lý và s d ng b i chi NSNN hi u qu

c bi t, trong ph n th 2 c aă ch ngă I,ă tácă gi có phân tích v m i

quan h gi a b i chi ngân sách và s b n v ng, năđ nh c a ngân sách nhà

n c Trong ph n này, tác gi đ aăraăkháiăni m v b i chi tích c căc ngănh ă

phân tích v tácăđ ng c a gánh n ng n t i quy n l c tài chính c aăNhƠăn c

Ph n cu i cùng c aăch ngăII,ătácăgi cóăđ aăraălu n c xácăđ nh gi i h n b i

Báo cáo nghiên c u RS - 05: "N công và tính b n v ng Vi t Nam, quá

kh , hi n t i và t ng lai "ăn mă2013,ăb n quy n thu c y ban kinh t qu c

h i và UNDP t i Vi tăNam.ăTrongăch ngă2ăc a tài li u này, nhóm tác gi có

trình bày v tình tr ng thâm h t ngân sách và n công Vi t Nam,ăđánhăgiáăv

c ăc u thu chi ngân sách, hi u qu đ uăt ăcôngă Vi t Nam và nh n di n nh ng

r i ro t kh i doanh nghi pănhƠăn c (DNNN) Ngoài ra, nghiên c uăc ngăch

ra s tácăđ ng c a thâm h t ngân sách và n công t i các bi n s kinh t v ămôă

quan tr ng nh ăl măphát,ăcánăcơnăth ngăm i, t giáăvƠăt ngătr ng kinh t Trongăcácăch ngă4ăvƠă5,ănghiênăc uăc ngăđƣăcóănh ngăđánhăgiáăv n công

Vi tăNamăvƠăđ aăraănh ng d báo và khuy n ngh chính sách

Chuyênăđ nghiên c u chuyên sâu: " u t công, n công và m c đ

b n v ng ngân sách Vi t Nam" s 5/ 2013, Vi n Friedrich-Ebert-Stiftung,

Vi n Nghiên c u và Qu n lý kinh t trungă ng.ăChuyênăđ nghiên c u này t p

trung nghiên c u v m i quan h gi aăđ uăt ăcông,ăn công và m căđ b n

v ngăngơnăsách,ăđ aăraănh ngăđánhăgiáăv th c tr ngăđ uăt ăcông,ăn công và

b n v ng ngân sách Vi tăNam.ăTrênăc ăs đó,ăchuyênăđ nghiên c uăđƣăki n

ngh m t s gi i pháp nh m s d ng hi u qu ngu n n côngăc ngănh ăt ngă

c ng m căđ b n v ng NSNN

Bài gi ng c aăTS.ăV ăThƠnhă T Anhă(ch ngătrìnhăgi ng d y kinh t

Fulbright) có t aăđ : "Tính b n v ng c a n công Vi t Nam" Trong bài gi ng nƠy,ăTS.ăV ăThƠnhăT Anhăđƣăcóănh ng trình bày v khái ni m n công và tính

b n v ng c a n công, cách th că đoă l ng m că đ b n v ng c a n công

Không ch trình bày các v năđ lý thuy t, bài gi ngăcònăđiăsơuăphơnătíchătìnhă

hình n công c a Vi t Nam, d a trên các lý thuy tăđ aăraăđ đánhăgiáăm căđ

b n v ng c a n công Vi tăNam.ă ơyălƠăm t y u t có liên quan tr c ti p t i

BVTK c a Vi t Nam

K t lu n:ăTrênăđơyălƠănh ng công trình nghiên c u khoa h c, bài báo có

đ c păđ n tính b n v ng c a tài khóa gócăđ tr c ti p ho c gián ti p mà tác

gi đƣăti p c năđ c Ph i nói r ng, vi c nghiên c u tính b n v ng c a tài khóa

r tăđaăd ngăvƠăth ng nghiêng v phân tích th c ti n Riêng Vi t Nam hi n

này thì có ít các công trình nghiên c u tr c di n, chuyên sâu v b n v ng tài khóa nh ngăgócănhìnăkhácănhauăd i d ng lu năv n,ălu n án ho c các công

trình nghiên c u khoa h c c p b , c pănhƠăn c Ch y u các tài li u nghiên

c u v BVTK Vi t Nam hi n nay là nh ng bài báo, công trình nghiên c u

c p b , lu n án ti năs ,ălu năv năth căs ,ăcácăk y u h i th o bàn nhi uăđ n các

v năđ thu, chi và b i chi NSNN, n công, các chính sách qu n lý thu, chi và

vay n c a Chính ph là nh ng m ng khác nhau c a BVTK Nhìn chung, các tài li uănƠyăb căđ uăc ngăđƣăc ngăc p nhi u thông tin quan tr ng v v năđ

14

BVTK Vi t Nam t gócăđ lý lu năc ngănh ăth c ti n Tuyănhiên,ăđaăph n

các nghiên c u còn d ng m căđ đ nh tính, còn thi uăcácăph ngăphápăvƠătiêuăchíăđánhăgiáăm căđ b n v ng c a tài khóa

Trên bình di n qu c t thì hi n nay các nghiên c u v b n v ng tài khóa

áp d ng cho nhi uă n c trên th gi i r tă phongă phú,ă đaă d ng và có nhi u

ph ngăphápăti p c n khác nhau,ătrongăđóăcóănh ngăph ngăpháp,ăcáchăti p

c nă đƣă ch ng t đ c s hi u qu khiă đánhăgiáătínhă b n v ng c a tài khóa

Trong s cácăph ngăphápăti p c năđƣăđ c trình bày trên, tác gi nh n th y

ph ngăphápăcách ti p c n k toán (Accounting Approach) có giá tr tham kh o

r t t t, t ra phù h p v iă đi u ki n ngu n s li uă ch aă hoƠnă thi n c a Vi t

Nam Tác gi s ti n hành phân tích tính b n v ng c a tài khóa t i Vi t Nam

b ngăph ngăphápănƠy.ăBênăc nhăđó,ătácăgi c ngăk t h p s d ng các ch s

thông l qu c t v n côngăđ căđ aăraăb i các t ch c qu c t nh ăWorldă

Bank hay IMF d a trên vi c h th ng hóa và t ng k t th c ti năcácăn c trên

th gi iăđƣăđ c s d ng nhi u nghiên c uăđánhăgiáăm căđ an toàn n n c

ngoài t i m t s qu căgiaăđ xem xét m c đ vay n c a Vi t Nam, t đóăch ra

nh ng r i ro có th cóăđ i v iăanătoƠnătƠiăkhóaătrongăt ngălai

CH NGă1:ăC ăS LÝ LU N V TÍNH B N V NG

C A TÀI KHÓA

1.1 Khái ni m,ăđ căđi m,ăỦăngh aăc a b n v ng tài khóa

1.1.1 Khái ni m b n v ng tài khóa

Có r t nhi u các tài li u vi t v tính b n v ng c a tài khóa k t sau giai

đo n kh ng ho ng n nh ngăn mă1980ăc a th k tr c và ngày càng nhi u

h năn a trong th i gian g năđơyăsauăkhiăcácăh u qu tai h i c a cu c kh ng

ho ng cho vay th ch păd i chu n 2008-2009 M và cu c kh ng ho ng n

trong khu v c Châu Âu ngày càng l n,ăđƣăđeăd a n n tài chính công c a các

qu c gia trên th gi i

Các lý thuy t v phát tri n kinh t bu c ph i nhìn nh n l i vai trò c a

vi c vay n c a các chính ph nh m b sung ngu n l c cho phát tri n V năđ

vay n m cănƠoăđ c coi là v aăđ đ v a b oăđ m ngu n l c cho phát tri n

kinh t , v aăduyătrìăđ căcácăcơnăđ iăv ămô,ăgi đ c m căđ thâm h t ngân

sách m c an toàn trong dài h năđƣăđ c nhi u nhà kinh t đ c păđ n trong

các nghiên c u c a mình Khái ni mă “tính b n v ng c a tài khóa”ă (fiscalăsustainability)ăđ căvayăm n t l nhăv cămôiătr ng, nh m ch tr ng thái vay

n c a chính ph m t cách h p lý, v aăđ m b oăđ c nhu c u chi tiêu trong

hi n t i, v a không gây nh ng gánh n ng n trongăt ngălai.ă

Thôngăth ng, khi nghiên c u v b n v ng tài khóa (BVTK), các chính

sách thu, chi ngân sách và n công s đ c xem xét chi ti t, nh t là n công

N u chúng không gây ra các h u qu tiêu c c, không gây m t an toàn tài chính-

ti n t trong ng n, trung và dài h năthìăngơnăsáchăđ c coi là b n v ng

C th ,ătaăcóăđ nhăngh aăv b n v ng tài khóa theo các chuyên gia qu c

t và Vi t Nam là: "tình tr ng m t ngân sách luôn có kh n ng cung c p cho Nhà n c nh ng công c tài chính kh d ng, trong b t k tình hu ng nào thu,

chi và n công đ u đ c nhà n c ki m soát m t cách ch đ ng, trong ng n

16

h n, trung h n và dài h n đ u không đ y Nhà n c vào tình tr ng v n , m t

n đ nh, m t an toàn tài chính" [1, tr.9] & [35, tr.2]

B n v ngă tƠiă khóaă lƠă khiă cácă chínhă sáchă thu,ă chiă ngơnă sáchă nhƠă n c

(NSNN) ti n tri n năđ nh, an toàn, và không ch aăđ ngăcácănguyăc ăx y ra

m tăcơnăđ i nghiêm tr ng, không d năđ năđ v ho c kh ng ho ng ngân sách

D iăgócăđ tài chính thì b n v ng tài khóa cho phép mang l i nh ng

ngu n thu, nh t là nh ng ngu n thu t thu đ i v i các doanh nghi p trong n i

b n n kinh t m t cách năđ nh và có th ngƠyăcƠngăt ng,ăcóăkh n ngăđápă ng

đ c nhu c u chi ngân sách m t cách thu n l i, t oăđ ngu n l c tài chính cho NhƠăn c th c hi n các nhi m v phát tri n kinh t - xã h i trong t ng th i k

B n v ngătƠiăkhóaăđ c hi u là b n v ng trong tr iătháiă"đ ng", có s thayăđ i theo th i gian và không gian M iăn c, m i th i k tùy theo hoàn

c nh kinh t - chính tr - xã h i c th mà có các m căđ b n v ng tuy tăđ i khác nhau.ăDoăđó,ăs không có nh ng tiêu chí ho căng ng c đ nh v BVTK chung

cho t t c cácăn c, cho m i th i k i v iăcácăn căđangăphátătri n,ăđi u

đ uătiênăkhiănóiăđ n BVTK là li uătrongăt ngălai,ăcácăngh aăv n cóăđ c

th c hi nătheoăđúngăth a thu n không, nh t là khi có các bi năđ ng b t l iănh ă

s rút v n t c aăcácănhƠăđ uăt ,ăs giaăt ngălƣiăsu t ho c s m t giá c aăđ ng

n i t Th c t cho th y t i nhi uăn c, tuy thâm h t ngân sách di n ra th ng

xuyên và s d ăn qu căgiaăt ngătheoăth i gian, song không th k t lu n ngay là cácăn cănƠyăcóănguyăc ăr iăvƠoăkh ng ho ng tài khóa, b i th căraăđóăch là

tình hình ngân sách t ngăđ i lành m nh, n n n hi n t i không cao v i t su t

n trên GDP th p,ănh ngăc ngăkhôngăth k t lu n m t cách ch c ch n ngay là

n c này có s BVTK b iătrongăt ngălaiăr t có th v năr iăvƠoăkhungăho ng

tài khóa do h u qu c a vi c th c hi n các chính sách tài khóa không hi u qu , lãng phí ho c b n thân n n kinh t phát tri n không b n v ng, ho c h th ng tài chính ch aăđ ng nhi uănguyăc ,ăti m n nhi u r i ro

Các y u t c u thành và chi ph i BVTK g m chính sách thu, chi ngân sách, qu n lý n công và qu n lý các r i ro ti m n có kh n ngătácăđ ngăđ n BVTKănh ăcácăqu ngoài ngân sách, n c a khu v c doanh nghi pănhƠăn c

(DNNN), b o lãnh c a Chính ph , chi tiêu và n các chính quy nă đ a

ph ng,ăm căđ năđ nh c a h th ngătƠiăchínhătrongăn c và qu c t , và t c

đ t ngătr ng kinh t ăTrongăđó,ăthu,ăchiăvƠăn ngân sách không nên ch đ c

hi uăđ năthu n là nh ng con s (quy mô) hay t l ( t su tătrênăGDP,ăc ăc u)

mà bên c nh nh ng con s thu, chi và n công là nh ng chính sách thu, chính sách chi, chính sách qu n lý n công c aăNhƠăn c Nói chung là nh ng chính

sách qu n lý tài chính công mà Chính ph đƣ,ăđangăvƠăs thi hành Các chính sáchătƠiăchínhăcôngăđ c coi là nh ng y u t đ nh tính quy tăđ nh s b n v ng

c a tài khóa

Nói m t cách chung nh t, m i quan tâm v BVTK c năđ c nhìn nh n

trong c trung và dài h n và nên có m t t mănhìnăbaoăquátăđ n các chính sách

phát tri n và chính sách xã h iăliênăquanăđ n tài khóa

1.1.2 T m quan tr ng c a b n v ng tài khóa

B oăđ m tính b n v ng c a tài khóa có tác d ng to l nă đ n quá trình

hình thành và phát tri n kinh t - xã h i c a m t qu c gia M t chính ph v i ngân sách liên t c thâm h t, n công tích t liên t căt ng,ăkhôngăđ m b oăđ c

tính b n v ng tài khóa s t t y u d năđ n nh ng h u qu khônăl ng v i s

phát tri n kinh t c a qu căgiaăđó,ăđ c bi t là v i các qu căgiaăđangăphátătri n

ho c các qu c gia có n n kinh t đangătrongăgiaiăđo n chuy năđ i nh ng

qu c gia này, nói chung l că l ng th tr ng còn nh bé, h u h t m i ho t

đ ng kinh t đ uădoănhƠăn căgánhăvác.ăNhƠăn c ph i s d ng ph n l n các

ngu n l c tài chính t NSNN cho quá trình phát tri n kinh t , xã h i Vì v y,

m i sai l m trong s d ngăchínhăsáchăđ uămangăđ n nh ng h u qu n ng n

cho quá trình phát tri n kinh t , xã h i c aăđ tăn c

18

Trong th c t ,ăđ đ tăđ c t căđ phát tri n nhanh, thu h p kho ng cách

v iăcácăn c phát tri n Chính ph cácăn căđangăphátătri n ph i s d ngăđ n

chính sách tài khóa n i l ng,ăngh aălƠălƠmă gi m thu ho căt ngă chiătiêuă ngơnă

sách Vi c theo đu i chính sách tài khóa m r ng s t t y u làm cho thâm h t

ngân sách thêm tr m tr ng, chính ph s ph iăđiăvayăđ bùăđ p thâm h t N u

nh ăt căđ thu NSNN không theo k p t căđ t ngăc aăcácăngh aăv tr n , s

bu c chính ph ph i s d ng các bi n pháp vay n m iăđ tr n c ă(trò ch i

Pozzi) N u bi n pháp này kéo dài l păđiăl p l iăthìăđi u t t y u s x y ra là

chính ph s không có kh n ngătr n khi mà t ng s ngh aăv tr n v t quá

kh n ngăthuăc aăNSNN.ăKhiăkhôngăđ kh n ngăchiătr n thì chính ph có th

ph i tuyên b v n ă óălƠătìnhăhu ng x u c a qu c gia, uy tín c a qu c gia trênătr ng qu c t gi m sút, kh n ngăti p t c vay n n căngoƠiăđ phát tri n

kinh t s g păkhóăkh năvìăm t ni mătinăđ i v i c ngăđ ng qu c t

C th , có th nhìn nh n h u qu c a m t NSNN thi u b n v ngăđ i v i

quá trình phát tri n kinh t , xã h i trên các khía c nhăsauăđơy:

Th nh t, m t ngân sách thâm h t tri n miên, thi u tính b n v ngălƠăđiăđôiăv i v năđ t ngăn Chính ph tr ng thái l thu c, m t uy tín trênătr ng

qu c t , m t kh n ngăt ch đ i v i v năđ n N u b v n thìăđóălƠănguyăc ă

d năđ n khung ho ng kinh t , tài chính- ti n t lƠmăđ tăn c t t h u và khó

ph c h i

Th hai, ngân sách thâm h t tri n miên, thi u tính b n v ng là d u hi u phá v tính năđ nh kinh t , có khi còn là chính tr , nhăh ngăđ n kh n ngă

th c hi n các ch căn ngăc aănhƠăn c.ă gi m b t thâm h t, b oăđ m tính b n

v ng c a tài khóa trong ng n h n bu cănhƠăn c ph i gi măchiătiêu,ăt ngăthu

C haiăcáchănƠyăđ u có th d năđ n h u qu là s n nălòngătrongăđ uăt ăc a xã

h i Tiêu dùng xã h i s b co h p l i Kinh t có th r iăvƠoăsuyăthoái.ă

Nói chung ngân sách thâm h t tri n miên, thi u tính b n v ng s d năđ n

kh n ngăchínhătr b lung lay b iăNhƠăn c không tr đ c n , m t uy tín trên

tr ng qu c t , các m c tiêu kinh t v ămôăkhóăth c hi n Chính vì v y, gi m

thâm h t ngân sách, b oăđ m năđ nh tài khóa là m c tiêu ph n d u c a m i

Chính ph các qu c gia

Th ba,ăđ đ m b oăđ cătínhăBVTKăđi u quan tr ng là ph i cân nh c

l a ch n bi n pháp vay n đ tài tr cho thâm h t ngân sách Vay n đ tài tr

cho thâm h tăngơnăsáchălƠăđi u t t y uăđ i v iăcácăn căđangăphátătri n, v năđ

là l a ch năph ngăphápăvayăn nh ăth nƠoăđ gi m thi uăđ c nh ng nguy

c ăm t năđ nh tài khóa

N u th c hi n vay n trongăn căđ tài tr cho thâm h t ngân sách thì s

x y ra hi năt ng ngu n tài chính khu v căt ănhơnăchuy n sang khu v c công

thông qua kênh trái phi u Chính ph Bi năphápăhuyăđ ng ngu n l c tài chính trongăn căđ tài tr thâm h t NS s tácăđ ngăđ n th tr ng v n nói chung, lƠmăt ngăc u tín d ng, khuy n khích vi căt ngălƣiăsu t Khi lãi su tăt ngăkéoă

theo s t ngăchiăphíăđ uăt ălƠmăchoăđ uăt ă khu v căt ănhơnăgi m sút Trong khiăđó,ănhi u nghiên c u g năđơyăchoăth y hi u qu đ uăt ă khu v c công t i

Vi t Nam r t th păvƠănh ăv y thì nhìn toàn c c doanh l i c a toàn b n n kinh

t s gi m N u th c hi n bi năphápăvayăn căngoƠiăđ bùăđ p thâm h t NS thì

tr c m t có th không làm nhăh ngăđ năđ uăt ăc a khu v căt ănhơnătrongă

mong mu n v i n n kinh t , c th là làm m tăcơnăđ i trong cán cân xu t nh p

kh uăkhiăNhƠăn c ph iăcơnăđ i ngu n ngo i t đ tr c g c l nălƣi,ăđ y nhu

c u ngo i t lên cao làm gi m giáăđ ng n i t ,ăt ngăchiăphíănh p kh u máy móc

thi t b và nguyên v t li u- nh ng th mà các qu căgiaăđangăphátătri n có t l

nh p kh u l năvƠănh ăv yăt ngăchiăphíăđ u vào làm ti m nănguyăc ăl m phát

Khi n n kinh t lâm vào tình tr ng l m phát cao thì làm cho chi phí thanh toán

n c a Chính ph tr nênăđ tăđ h năvƠăcƠngălƠmăt ngănguyăc ăv n

Th c ra, vi c s d ng chính sách tài khoá m r ngătrongăđi u ki n các

n căđangăphátătri n v năđ c coi là m t gi iăphápăđúngăđ n, khi mà khu v c

20

kinh t t ănhơn cácăn cănƠyăch aăđ s căcángăđángăvaiătròăđ u tàu kinh t

Tuy nhiên, v năđ đơyălƠăm r ngăchínhăsáchătƠiăkhóaăđ n m căđ nƠo,ăđ có

th v aăđ tăđ c các m c tiêu phát tri n kinh t , v aăđ m b o quy mô n n c ngoƠiăđ c duy trì m c h p lý, trong t m ki m soát và trong kh n ngăchiătr

trênăc ăs gi i quy tăbƠiătoánăcơnăđ i gi a nhu c u chi tiêu hi n t i và kh n ngă

tr n trongăt ngălaiăc a NSNN M căđ vay n trong hi n t iăvƠăt ngălaiăđòiă

h i ph iăđ c tính toán m t cách chu n xác d aătrênăc ăs xemăxétăđ n các y u

t tácăđ ngăđ n t ng n ,ăđ n kh n ngăthuăchiăc aăNSNNătrongăt ngălaiăvƠă

nh ng y u t r i ro mà NSNN có th ph iăđ ngăđ u trong quá trình ho tăđ ng

Nh ăv y, có th nói vi căđ m báo tính b n v ng c aătƠiăkhóaăcóăỦăngh aă

l năđ n nhi u m t c a n n kinh t ,ăđ c bi t là cácăn căđangăphátătri nănh ă

Vi t Nam, trong b i c nh khu v c kinh t t ănhơnăcònăch aăđ n ngăl căđ thúc

đ y s phát tri n kinh t nh ămong mu n thì vai trò c a kinh t nhƠăn c trong

n n kinh t lƠăđ c bi t quan tr ng

1.2ăăCácătiêuăchíăđánhăgiáătínhăb n v ng c a tài khóa

- Kh n ng thanh toán

Kh n ngăthanhătoánălƠăkh n ngăc a chính ph trong vi c th c hi n các ngh aăv tài chính theo cam k t c aămình.ăTh căđoăchoăkh n ngăthanhătoánă

c a m i chính ph là giá tr hi n t i c a t ng tài s n b ng ho c l năh năgiáătr

hi n t i c aăcácăngh aăv n trongăt ngălaiă(baoăg m c g c và lãi) Giá tr

hi n t i c aăcánăcơnăngơnăsáchăc ăb n c a k ti p theo b ng s d ăn công k

hi n t i

kém phát tri n và các n n kinh t chuy năđ i, nh t là các qu căgiaăđangăph i

đ i m t v i s bùng n nhu c u chi tiêu khu v c công, ph iăđiăvayăn nhi u và

có m t h th ng thu v i nh ngăc ăs tính thu không phù h p.ă i v i các

qu c gia này, khi ph iăđ i m t v i nh ng bi năđ ng b t l i c a n n kinh t ,

nh t là nh ng bi năđ ng t nh ng cu c kh ng ho ng tài chính và ti n t thì

chính ph s ph iăc ăc u l i các kho n n , ti n hành vay m iăđ tr n c ăv i

m c lãi su tăcaoăh n

Kh n ngăthanhătoánăs là v năđ đángăquanăng iăđ i v i b t k qu c gia

nào có s d ă n cao Nhi u qu c gia th m chí vay n đ s d ng cho chi

th ng xuyên, nh t là khi có s c ép chính tr ho c khi các qu c gia này t tin

vào kh n ngătr n trongăt ngălai.ăTuyănhiên,ăvìănhi u lý do khác nhau, khi b

m t kh n ngăthanhătoán,ănhi u qu căgiaăđƣăph i c u vi năIMFăđ cóăđ c các

kho n c u tr kèm theo nhi uăđi u ki n ràng bu c

- T ng tr ng kinh t và phát tri n b n v ng

Trong th c t , vi căxácăđ nh kh n ngăthanhătoánănh ngăngh aăv n c a

chính ph trongăt ngălaiăkhôngăđ năgi nănh ăxácăđ nh kh n ngăthanhătoánăngh aăv n c a m tăc ăs kinh doanh hay m t doanh nghi p Chính ph có

quy năđánhăthu và vì th n u c n, chính ph có th t ngăthu đ tr n Song,

t ngăthu quá m c s tácăđ ng không t tăđ năt ngătr ng kinh t , và do v y,

BVTK có quan h v iăt ngătr ng kinh t và phát tri n b n v ng Phát tri n

b n v ngăđ c xem là m t trong nh ng m c tiêu l n nh t c a t t c các qu c

gia và chính sách tài khóa ph i góp ph năthúcăđ yăt ngătr ng kinh t

Chính sách tài chính công nói chung và chính sách tài khóa nói riêng s

đ c xem là không b n v ng n u vi c th c hi n các chính sách này kéo lùi s n

l ng c a n n kinh t trongăt ngălaiăxu ng m c th păh năm c mà n n kinh t đángăraăcóăth đ tăđ c Nói cách khác, cách th c t t nh tăđ m t chính ph

c a m t qu căgiaăđápă ngăđ căcácăngh aăv tài chính c aămìnhătrongăt ngălaiă

là ph i có môt n n kinh t phát tri năn ngăđ ng có kh n ngăt o thêm ngu n thu

cho chính ph t s phát tri n này, nh t là trong b i c nh gánh n ng c aăngh aă

v n ngƠyăcƠngăt ng.ă

- Tính n đ nh c a các ngu n thu t thu

22

Tính năđ nh c a các ngu n thu t thu đơyăhƠmăỦălƠăchínhăph c n

duy trì kh n ngăđápă ngăđ c các nhu c u chi tiêu c a chính ph trongăđi u

ki n gánh n ng thu v năđ căduyătrìănh ăc ,ăkhôngăph iăt ngăthêm.ăCácăth c đoăchínhăchoătínhă năđ nh c a các ngu n thu t thu là các t su t thu NSNN và

n trên GDP

Vi c duy trì gánh n ngătƠiăkhóaătrongăt ngălaiă m c b ng ho c g n

b ng v i m c hi năhƠnhăđƣătr thành m t m c tiêu quan tr ng và thông d ng

trong chính sách tài khóa c a nhi u qu c gia OECD M cătiêuănƠyăđ c th

hi n rõ nét trong "báo cáo ngân sách liên th h ",ătrongăđóăxemă"ăvi c duy trì

đ c ngân sách tr ng thái cân b ng giai đo n trung h n trong b i c nh

đ m b o đ c s n đ nh v gánh n ng tài khóa là m t trong nh ng yêu c u chính đ đ m b o đ c b n v ng tài khóa" [1, tr.13]

L p lu n c a cách ti p c n này xu t phát t quanăđi m cho r ng gánh

n ng thu nhi uăn c hi năđƣăr t cao, và vì v y, chính ph cácăn c c n ph i

có các bi n pháp thích h păđ h n ch s c ép c a vi căt ngăthu trongăt ngălai.ăTrênăgiácăđ này, m c tiêu chung là duy trì m căđ đ ng viên qua thu

m c hi n t i ho c th păh n.ă ơyăhi n là m i b n tâm c a nhi u qu c gia trong

kh i OECD và các qu căgiaănƠyăđangătìmăcáchăgi m d n gánh n ng thu sau

nhi u th p k liên t căt ng.ăTuyănhiên,ăs là không d đ kh ng ch gánh n ng

thu n uănh ănhuăc u chi tiêu c a chính ph liên t căt ng

Trong su t th k th 20, gánh n ng thu và quy mô s năl ng c a n n

kinh t đƣăcóăt ngălênă ph n l năcácăn c trong kh iăOECD.ăTheoăđó,ă nhi u

n c, s giaăt ngăv s thu ngơnăsáchăđƣăthúcăđ y chi tiêu cho giáo d c, giao thông,ăchínhăsáchăđ m b o xã h i, th m chí c vi c m r ng quy mô c a khu

v că côngăđ thúcă đ yă t ngătr ng kinh t và nhi u n i dung chi quan tr ng

khác Thu đ căxemănh ălƠă"giá"ămƠăcácăh giaăđình,ăcácădoanh nghi p ph i

tr cho vi c th h ng các d ch v công do Chính ph cung c p Trong th i k

này, chính ph cácăn c không ph i ch u nhi u s c ép c a vi căt ngăthu do

thu nh p kh d ng2 c a n n kinh t đƣăt ngăcùngăv i s phát tri n kinh t ăH nă

n a, các d ch v công mà chính ph cung c păc ngăđ căđánhăgiáălƠămangăl i

nhi u l iăíchăh năsoăv i s thu mà các h giaăđìnhăvƠădoanhănghi p ph i n p

Tuy nhiên, ngày nay nh ngăphơnătíchăliênăquanăđ năBVTKăđƣăch ra r ng

m i th khôngăcònănh ătr c Thu không th t ngăliênăt căđ c Gánh n ng

thu đƣăt ngăquáăcao,ăm t s n căđƣăđ tăđ n con s trênă50%ăGDPăvƠăng i

dân b tăđ u m t ni m tin vào Chính ph trong vi c t ch c chi tiêu và s d ng

các ngu n thu t thu

- Tính công b ng trong chính sách tài khóa

Trênăgiácăđ công b ng,ăBVTKăđ c xem là khi gánh n ng thu và các

l iă íchădoă cácă ch ngă trìnhă chiătiêuă c a chính ph có s công b ng và bình

đ ng gi a các th h ng i dân khác nhau S là không công b ng n u chính sáchătƠiăkhóaăđemăl i l i ích cho th h này song l iălƠmăgiaăt ngăgánhăn ng

thu cho các th h ti p theo

v i vi căxácăđ nh kh n ngăcơnăđ i ngân sách Th c t hi n nay cho th y không

có m tă đ nhă ngh aă nƠoă v s công b ngăđ c s d ng r ng rãi Li u nh ng

ng i dân th h trongăt ngălaiăcóănênăph i gánh ch u m tăngh aăv thu cao

h năkhiămƠăh giƠuăcóăh năhayăkhông?ăTráchănhi m c a các th h trongăt ngălaiăđ i v i nh ngăng iădơnăđangăs ngănênănh ăth nào là phù h p? Các nhà

ho chăđ nhăchínhăsáchăth ng g p nhi uăkhóăkh năkhiăti năhƠnhăđánhăgiáăv

tính công b ng gi a nh ngăng i th h ngăvƠăng i n p thu khác nhau trong

cùng m t th h Vi căđánhăgiáăs công b ng gi a các th h khác nhau còn khóăh năg p nhi u l n

2

Thu nh p kh d ng: là thu nh p mà các h giaăđìnhănh năđ c t các hãng, c ng v i kho n chuy n giao thu

nh p nh năđ c t chính ph , tr điăthu tr c thu tr cho chính ph ă óălƠăthuănh p ròng mà các h giaăđìnhă

s năcóăđ chi tiêu ho c ti t ki m

24

Dù th nƠoăđiăn a, BVTK bao gi c ngăph iăđiăcùngăv i s hi n di n c a

y u t công b ng Ngân sách s là không b n v ng n uăkhôngăcóăđ c s công

b ng S phân b ngu n l c không công b ng s khôngăduyătrìăđ c s b n

v ng trên c giácăđ kinh t và chính tr Trênăgiácăđ chính tr , nh ngăng i

ph năđ i s giaăt ngăthu trongăt ngălaiăs có nhi u ph n ngătiêuăc c,ăph n

đ i s giaăt ngăgánhăn ng thu quá m c xu t phát t cácăngh aăv phát sinh t

các chính sách mà chính ph đƣăth c hi n trong quá kh V khía c nh kinh t ,

s ph n th nh c a m t qu c gia s b h n ch do s giaăt ngăthu s kéo theo cácătácăđ ng tiêu c c làm gi m sút n l c làm vi c, nhăh ng x uăđ n ti t

ki măvƠăđ uăt ătrongăn n kinh t

1.3ăPh ngăphápăphơnătíchăb n v ng tài khóa

1.3.1 Cách ti p c n

M c tiêu, n i dung nghiên c u c aăđ tƠiălƠăđánhăgiáătínhăb n v ng c a

tài khóa Vi tăNamăvƠăđ t p trung gi i quy t các v năđ khoa h c liên quan

đ năBVTK,ăđ tài s ti p c nătheoăh ng:

- B n v ngătƠiăkhóaăđ c ti p c n và xem xét trong t ng th các v năđ

c a NSNN, c th bao g m b n v ng v ngu n thu ngân sách, b n v ng trong phân b , s d ng ngân sách, b n v ngătrongăcơnăđ i, b i chi ngân sách, vay và

s d ng v n vay

- B n v ngătƠiăkhóaăđ c xem xét toàn di n trên c gócăđ th ch ,ăc

ch , chính sách, và quy mô ( bao g măquyămô,ăc ăc u thu, chi, n NSNN), xem

xét c trongăquanăđi m, ch tr ng,ăcáchăth căđi uăhƠnhăvƠăđ căđ t trong t ng giaiăđo n l ch s kinh t - xã h iăđ xemăxét,ăđánhăgiáăchoăphùăh p

- Nghiên c u v BVTK Vi t Nam g n v i quá trình xây d ng và hoàn thi n th ch th tr ngăđ nhăh ng XHCN, n n kinh t đangătrongăquáătrìnhă

phát tri nănhanhăh ng t i m cătiêuăCNH,ăH Hăđ tăn c,ăc ăb n tr thành m t

n c công nghi p phát tri năvƠoăn mă2020ăvƠăh i nh p v i kinh t th gi i sâu

r ng

Phân tích BVTK là m t ch đ m i và mang tính th i s nên hi n t i

nh năđ c s quan tâm nhi uăn iătrênăth gi i Tuy nhiên, do các qu c gia,

các vùng lãnh th khác nhau trên th gi i có s khác bi t sâu s c v đi u ki n

kinh t - xã h i cho nên hi n t i không có m t chu n m c chung nào v phân tích BVTK có th áp d ng cho t t c các qu c gia mà có nhi u cách th c khác

nhauăđ c áp d ngăđ phân tích v BVTK.ăDùăđ c ti n hành theo cách th c

và ph măviănh ăth nào, m i phân tích v tính BVTKăđ u ph iăh ng t i vi c

xem xét BVTK theo b nătiêuăchíăđƣăđ c nói trên là:

- m b oăđ c kh n ngăthanhătoánăc a Chính ph trong vi c th c hi n cácăngh aăv tài chính theo cam k t

- m b o chính sách tài khóa ph iă thúcă đ yă t ngă tr ng kinh t b n

v ng

- m b o tính năđ nh kh n ngăc a Chính ph trong vi căđápă ngăđ c cácăngh aăv tƠiăchínhătrongăt ngălaiăv iăđi u ki n gánh n ng thu đ c duy trì

nh ăhi n t i

- m b o tính công b ng (t călƠăđ m b o kh n ngăth c hi năcácăngh aă

v tài chính hi n hành mà không làm d ch chuy n gánh n ng thu sang các th

h t ngălai)

1.3.2 Cách ti p c n k toán

Trongăph ngăphápăphơnătíchătheoăcáchăti p c n k toán, tính b n v ng

c aătƠiăkhóaăcóăđ c khi T su t n trên GDP đ c gi v ngăquaăcácăn măv i

đi u ki n b qua nh ng nhăh ng c a vi c phát hành ti năbùăđ p thâm h t

ngân sách Khi ngân sách có thâm h t, m t trong các bi năphápăđ bùăđ p là

vay n Tuy nhiên, không th vay n trƠnălanăđ bùăđ p thâm h t ngân sách vì

lãi m đ lãi con s ch t t i m t cách r t nhanh chóng lên gánh n ng n c a nhà

n c.ăNh ng,ăn u t su t n trênăGDPăđ c duy trì năđ nh thì Chính ph có

th điăvayăđ th c thi chính sách ngân sách có b iăchiăchoăđ uăt ăphátătri n

26

nh ngăkhôngălơmăvƠoăc nh "v n ", m t kh n ngăthanhătoán, n n tài chính

qu c gia v năduyătrìăđ c s năđ nh c n thi t

V nguyên t c,ătrongăđi u ki n khi n n kinh t cóăt ngătr ngăd ng,ăkhiă

t su t gi a t ng m căd ăn trên GDP năđ nh thì chính ph có th t ngăchiătiêu,ăt ngăđ uăt ătri năkhaiăcácăch ngătrình, chi năl c phát tri n, th c hi n

đi u ch nh n n kinh t ,ăkíchăthíchă t ngă tr ng, gi i quy t các v năđ xã h i

ho căt ngăchiătiêuăngơnăsáchăchoăqu c phòng mà v năkhôngălƠmăt ngăgánhăn ng

n ăTuyănhiên,ăđ có th duyătrìăđ c t su t n trên GDP năđ nh theo th i

gian, chính ph c n ph i bi t gi i h n m căđ vay n , gi i h n thâm h t ngân

sách m c c n thi t,ăđi uăđóătr c h tăđòiăh i ph iăxácăđ nh đ c ng ng gi i

h n b i chi ngân sách, m tăng ng gi i h n cho phép duy trì s năđ nh c a t

su t n trênăGDP,ăquaăđóăduyătrìătínhăb n v ng c a tài khóa C th nh ăsau:

Ta bi t t su t n trênăGDPăn mătăb ng t su t s d ăn t i th iăđi m ngƠyă31/12ăn măt-1ătrênăGDPăn mătătr điăt su t gi a s d ăngơnăsách3 n mătătrênăGDPăn măt.ăTaăcóăcôngăth c:

- Khi chính ph có th ngăd ăngơnăsách (St > 0) thì ph n ngân sách th ng

d ăcóăth đ c s d ngăđ làm gi m các kho n n hi n hành, suy ra T ăsu tăn ă

n mătăs ănh ăh năt-1

3

Thu t ng "s d "ă đơyăđ c hi u là chênh l ch thu - chiăngơnăsách.ăDoăđó,ă"s d "ăcóăth lƠăd ng:ăngơnă

sách có th ngăd ă(k tăd );ăCóăth âm: ngân sách b i chi (thâm h t) đơyătaăt m dùng chung thu t ng là "s

d "

- Khi chính ph có thâm h t ngân sách (St < 0), chính ph s ph iăbùăđ p

thâm h t b ng các kho n vay m i (ho c phát hành thêm ti nănh ngă đơyăb

qua vi c phát hành ti n), suy ra T ăsu tăn ăn mătăs ăl năh năt-1

Bi năđ i công th c (1.1) trên ta có:

(1.2)

(1.3)

Bi t r ngăđ năđ nh t su t n trênăGDPăthìăđòiăh i t su t n trên GDP

n mă tă ph i b ng t su t n trênă GDPă n mă t-1 Nói cách khác, v trái c a

ph ngătrìnhă(1.3)ăph i b ng 0, suy ra v ph iăc ngăb ng 0:

(1.5)

tăăă ta có: S t = - g t *D t-1 (1.6)

V i: g t chính là t căđ t ngătr ng kinh t c aăn măt

Tóm l i,ătrongătr ng h păđ năgi n, b qua nh ng nhăh ng c a vi c

phát hành ti năbùăđ p b i chi, khi có t căđ t ngătr ng kinh t đ t gt % và m c

28

d ăn cu iăn mătr c là Dt-1đ năv ti n t thì ng ng gi i h n thâm h t ngân

sách n m t ( St ) đ duy trì s năđ nh c a t su t n trên GDP đ căxácăđ nh là

tích gi a t c đ t ng tr ng kinh t n m t v i m c d n cu i n m tr c t-1

đơy,ăd u tr th hi n tình tr ng thâm h t ngân sách

Theo thông l qu c t , s d ăSt b ng t ng thu NS, không k thu t ti n

vayătrongăvƠăngoƠiăn c, tr điăt ng chi NS, không k ti n n g căđáoăh n ph i

tr trong m tăn măxácăđ nh Tuy St không bao g m kho n n g căđ n h n thanh toánănh ngăcóătínhăđ n s ti n lãi ph i tr trongăn m.ă lo i tr ph n ti n lãi vayăkhiăxácăđ nh gi i h n an toàn v thâm h t ngân sách ta phát tri n công th c (1.6)ănh ăsau:

G i s d ăngơnăsáchăkhôngăbaoăg măngh aăv tr n (c lãi và ph n g c

đáo h n) là S d ngân sách c b n (ký hi u là Bt), s d ăngơnăsáchăc ăb n s

b ng t ng thu NS không k ti n vay m i phát hành tr điăt ng chi NS không k

s n g c và ph n tr lƣiăđáoăh năhƠngăn m.ăTaăcó t ng s thâm h t ngân sách

chung4 (St) b ng s d ngân sách c b n tr đi t ng s lãi ti n vay ph i tr trong n m T ng s ti n lãi ph i tr n mătăb ng lãi su t ti n vay ph i tr d tính

choăn mătă(kỦăhi u là rt) nhân v i t ngăd ăn đ nă31/12ăn măt-1 Ta có công

Nói cách khác, Ng ng thâm h t ngân sách c b n ( Bt ) đ năđ nh t

su t n trên GDP b ng chênh l ch gi a lãi su t n ph i tr và t c đ t ng

4

Cán cân ngân sách chung (hay cán cân t ng th c a ngân sách): b ngăcánăcơnăngơnăsáchăc ăb n tr điăt ng s

lãi vay ph i tr trongăn m.ăDoăph n tr lãi này th c ch t là chi phí c a các kho n n trong quá kh , vi c lo i tr

các kho n chi này s ph n ánh th c ch tăh năkh n ngăcơnăđ i c a ngân sách

tr ng kinh t d ki n cho n m t nhân v i t ng s d n t i th i đi m 31/12

n m tr c (t-1)

Ta rút ra m t s nh năxétănh ăsau:

1 N u chênh l ch gi a r t và g t càng l n t c là lãi su tăcƠngăcaoăvƠăt ng

tr ng càng th p ho c khi t ngăd ăn càng l n thì giá tr c a Bt càng l n.ă i u đóăcóăngh aălƠăm căđ b iăchiăngơnăsáchăc ăb n ph i càng nh d n l i, th m chí

ph i có th ngăd ăNSăc ăb n và s th ngăd ănƠyăph i cao d n m iăđ m b o duy trìăđ c s năđ nh c a t su t n trên GDP

2.ăNh ăv y, n u r > g trong m t quãng th i gian dài thì t su t n trên

GDP s t ngăm nh, gây ra bùng n n vƠălƠănguyăc ăl n nh t và tr c ti p gây ra

kh ng ho ng n ,ănh ngăn u th ngăd ăngơnăsáchăđ l năđ bùăđ p thì vi c bùng

n n không x y ra T đóăchoăth y, chính ph c n ph i duy trì m t m c th ng

d ngân sách c b n đ l n n u không mu n làm bùng n n

3 V i m t t căđ t ngătr ng kinh t c đ nh, khi lãi su t tr n càng

cao thì giá tr B t càng l n,ăđòiăh iăNSăc ăb n ph i càng có th ngăd ăNg c l i,

v i m c lãi su t tr n c đ nh, n n kinh t cóăt ngătr ng càng cao thì giá tr

B t càng nh , ngân sách có th có b iăchiăngơnăsáchăc ăb n N u gt > r t thì B t <

0 ngh aălƠăkhiăt căđ t ngătr ngăcaoăh nălƣiăsu t tr n thì th măchíăNSăc ăb n

có b iăchiăc ngăv năduyătrìăđ c s năđ nh t su t n trên GDP

4 Khi lãi su t r t b ng t căđ t ngătr ng kinh t gt thì Chínhăph ăch ă

đ că phépă vayă m iă m tă kho nă đúngă b ngă th ngă d ă ngơnă sáchă c ă b nă trongă

n m

5.ăTrongăđi u ki n có l m phát thì nhìn chung l m phát càng cao gánh

n ng n càng nh Tuy nhiên, cái giá c a l m phát không h nh Theo th i gian, l m phát s làm suy gi m s c c nh tranh qu c t c a các s n ph m hàng hóa s n xu tă trongă n c L m phát còn gây ra s d ch chuy n thu nh p t

ng iăchoăvayăsangăng iăđiăvayăm t cách không h p l th ng và s làm sói

mòn lòng tin vào Chính ph

30

Tóm l i, công th c (1.8) cho th yăđ có th duy trì năđ nh t su t n

trên GDP, c n ph i xem xét c th các y u t : cán cân ngân sách c b n, lãi

su t tr n , t ng tr ng kinh t và quy mô n công C th , Ng ng gi i h n

b i chi ngân sách c b n đ n đ nh t su t n trên GDP b ng chênh l ch

gi a lãi su t n ph i tr và t căđ t ngătr ng kinh t (rt - g t ) nhân v i t ng s

d ăn t i th iăđi m 31/12ăn mătr c (Dt-1) N u lãi su tăcaoăh năt ngătr ng thì

có b iăchiăngơnăsáchăc ăb n khi lãi su t tr n nh h năt ngătr ng kinh t

K t lu n:

Nhìnăchung,ăliênăquanăđ n v năđ BVTK c n ph iăxemăxétăđ n các bi n

s kinh t v ămôălƠăthâm h t ngân sách, t ng s n vay, lãi su t tr n , t c đ

t ng tr ng kinh t và t su t n trên GDP T t c các bi n s này l i có quan

h g năbóăvƠătácăđ ngăđ n nhau

m t n n kinh t đ m b oăđ c tính b n v ng c aătƠiăkhóaăthìăđòiăh i

ph i có m t t su t n trên GDP năđ nh Khi có m t t su t n trên GDP n

đ nh thì cho dù chính ph điăvayăđ th c thi chính sách ngân sách có b iăchiăđ chiătiêuăchoăđ uăt ăphátătri năc ngăkhôngălƠmăm t kh n ngăthanh toán, n n tài

chính qu c gia v năduyătrìăđ c s năđ nh c n thi t Khi t su t n trên GDP khôngăđ c duy trì năđ nhămƠăcóăxuăh ngăt ngăd n theo th iăgianăthìănguyăc ă

x y ra kh ng ho ng n r t l n Chính ph c n ph i bi t gi i h n b i chi ngân sách m c c n thi t,ăđi uăđóătr c h tăđòiăh i c năxácăđ nh rõ m căđ thâm

h t ngân sách (bao g m cán cân ngân sách chung và cán cân ngân sách c

b n)

đ tăđ c t căđ phát tri n nhanh, thu h p kho ng cách v iăcácăn c

phát tri n, nhìn chung Chính ph các n că đangă phátă tri nă th ng s d ng chínhăsáchătƠiăkhóaănh ăm t công c đ phát tri n kinh t mà c th là Chính

ph s th ng ph i s d ng m t chính sách tài khóa có b i chi Th c ra, vi c s

d ng chính sách tài khoá m r ngătrongăđi u ki năcácăn căđang phát tri n v n

đ c coi là m t gi iăphápăđúngăđ n, khi mà khu v c kinh t t ănhơnă cácăn c nƠyăch aăđ s căcángăđángăvaiătròăđ u tàu kinh t V năđ là m r ng chính sáchătƠiăkhóaăđ n m căđ nƠo,ăđ có th v aăđ tăđ c các m c tiêu phát tri n

kinh t , v aăđ m b o quy mô n côngăđ c duy trì m c h p lý trong t m

ki m soát và trong kh n ngăchiătr c a NSNN Rõ ràng, v năđ quan tr ng là

ph iăxácăđ nhăđ c nh ngăng ng gi i h n b i chi cho phép duy trì s năđ nh

c a t su t n trênăGDP,ăquaăđóăduyătrìătính b n v ng c a tài khóa

1.4 H th ng các ch tiêuăxácăđ nh m căđ an toàn n n c ngoài:

N công (hay n chính ph ) là k t qu c a vi c trang tr i thâm h t NSNN b ng gi iăphápăvayătrongăn căvƠăvayăn căngoƠi.ăVayătrongăn căđ c

th c hi n b ng cách phát hành trái phi u.ă óălƠăhìnhăth c ghi n và cam k t tr

ti n t i m t th iăđi mătrongăt ngălai.ăVayătrongăn c ph thu c vào ch tiêu

ti t ki m c a các h giaăđìnhăvƠăcácăch th kinh t khác T l ti t ki m càng

l n thì kh n ngăvayăn trongăn c càng l năvƠăng c l i Vì v y, vay trong

n c có gi i h n, bu c các Chính ph ph i vay c a c n c ngoài

N công và thâm h tăNSNNăcóătácăđ ng nhân qu v i nhau theo t l

thu n Thâm h tăNSNNăt ngăthìăcácăkho n vay n t ng.ăN t ngăthìăcóăth d n

đ n thu t ng và t l ti t ki m gi m Các kho n n tíchăđ ng l iăt ngălênăthìă

kho n chi tr n c ngăt ngălên,ăd năđ n thâm h tăNSNNăt ng.ăCóăth nói, th c

ch t vay n là thu thu ngătr c mà th h sau ph i gánh ch u.ă ƣăcóănhi u cơuăchơmăngônăđ nói lên m i quan h gi a n v i thu và thâm h t NSNN

nh :ă "N hôm nay là thu ngày mai", "N hôm nay là thâm h t NSNN c a

ngày hôm qua"; "Thâm h tăNSNNăhômănayălƠăđ tr n cho ngày hôm qua"

M t n n kinh t ch có th ch uăđ ngăđ c m t kh iăl ng n nh tăđ nh,

nh t là n n c ngoài Kinh nghi m nhi uăn c cho th y, khi t l n n c

ngoài trên GDP và T ng giá tr kim ng ch xu t kh u hàng hóa quá cao thì n n kinh t khó có kh n ngătr n Khi không tr đ c n (v n gi ngănh ăm t s

n c M La-tinh nh ngăn mă1980)ăc ng v i siêu l m phát là kh ng ho ng tài

32

chính- ti n t và kh ng ho ng kinh t có th n ra ( gi ngănh ă cácăn c Châu

Á nh ngăn măcu i th k 20)

tr đ c món n n c ngoài quá l n, bu căcácăn c ph i tìm cách

xu t kh u nhi uăh nănh p kh uăđ có th ngăd ăth ngăm i,ăđi u này có th d n

đ n làm m t cân b ng cán cân thanh toán qu c t Khi không có th ngă d ă

th ngăm i thì bu c ph i xu t qu d tr qu căgiaăđ tr n , làm suy y uăn ngă

l c tài chính qu c gia K t qu là gánh n ng n n c ngoài làm gi m đ uăt ăvƠătiêuădùngătrongăn c, d năđ n gi măt ngătr ng kinh t

Nh ăv y, n công ch y u do thâm h t NSNN gây ra Thâm h t NSNN

sinh ra n , n quá l n s nhăh ngăđ năt ngătr ng và năđ nh c a n n kinh

t Hi n nay, b ngăph ngăphápăh th ng hóa và t ng k t th c ti năcácăn c

trên th gi i, các t ch c qu c t nh ăNgân hàng th gi i (World Bank) hay

Qu ti n t th gi i (IMF) đƣăđ aăraăm t s tiêuăchíăđ đánhăgiáăm căđ n

n c ngoài c a qu c gia m căbìnhăth ng hay tr m tr ng C th nh ăsau:

1 Khu v c đ ng tiên chung Châu Âu (EU):

Theo tiêu chu n Châu Âu ( Hi pă c Maastricht ký ngày 7/2/1992, Công

c nă đ nhă vƠă t ngă tr ng Amsterdam tháng 6/1997), mu n tham gia Liên

minh kinh t ti n t chungăChơuăÂu,ăcácăn c thành viên ph i cam k t th c

hi n lâu dài các chính sách kinh t tài chính c n thi t nh măđ m b o s lành

m nh c a n n kinh t tài chính trong toàn liên minh Có 5 tiêu th c c th ph i

đ t t i là:

1 B i chi NSNN ph i th păh nă3%ăGDP

3 L m phátăkhôngăv t quá 1,5% m c bình quân c aă3ăn c có m c

l m phát th p nh t

4 Lãi su t dài h năkhôngăv t quá 2% m c lãi su tăbìnhăquơnă3ăn c có

m c l m phát th p nh t

5 M căđ năđ nh t giá ph i có ít nh tă2ăn mătuơnăth ch đ t giá và

m c bi n đ ng t giá do H th ng ti n t chơuăÂuăquyăđ nh

2 Ngân hàng th gi i (WB):

Ngân hàng th gi iăth ng coi tr ng các ch tiêu n n c ngoài và t l

b i chi ngân sách khi xem xét tính BVTK c aăcácăn c:

Khi xem xét tình tr ng n n c ngoài, WB phân bi t n nghiêm tr ng và

n v a ph iăđ x p lo i các qu c gia (theo tiêu th c n n c ngoài) v m căđ

b n v ngătƠiăkhóa.ăTheoăđó,ăm tăn căr iăvƠoătìnhătr ng n nghiêm tr ng khi

giá tr ngh aăv tr n hi n t iăv t qua 80% GNI (Gross National Incom- Thu

nh p qu c gia thu n) ho căv t quá 220% kim ng ch xu t kh u M t n n kinh

t tình tr ng n v a ph i khi m t trong hai h s trênăv tăquáă60%ănh ngă

ch aăt i m c nghiêm tr ng

NgoƠiăra,ăWBăcònăđ aăraă4ătiêuăth căkhácăđ đánhăgiáătìnhătr ng n n c

ngoài, áp d ngăđ i v i nh ngăn c không có s li u th ngăkêăđ yăđ , không

báo cáo c th s li u n cho H th ng thông báo n c a ngân hàng th gi i (World Bank Debtor Reporting System - DRS).ăTheoăđó,ăm t s n căr iăvƠoă

tình tr ng n nghiêm tr ng khi có 3 trong 4 ch tiêuăđƣăv tăquáăng ng:

1 S d ăn so v iăGNI,ăng ng 50%

2 S d ăn so v i kim ng ch xu t kh u,ăng ng 275%

3.ăNgh aăv tr n so v i xu t kh u,ăng ng 30%

4.ăLƣiăđ n h n tr so v i xu t kh u,ăng ng 20%

N u 3 trong s 4 ch tiêuătrênăv t quáă60%ănh ngăch aăt iăng ng thì

r iăvƠoătìnhătr ng n v a ph i,ăch aăt i m c nghiêm tr ng

N mă 1996,ă sángă ki n gi m n choă cácă n c nghèo m c n n ng n

(HIPCs) do Qu ti n t qu c t (IMF) và Ngân hàng th gi iă(WB)ăđ xu t, trongăđóăđ aăraăkháiăni m v tính b n v ng n c a m t qu căgiaăđ căđ nh ngh aălƠăkh n ngăhoƠnătr t t c các kho n n (n căngoƠiăvƠătrongăn c, nhà

n căvƠăt ănhơn,ădƠiăh n và ng n h n) mà không nhăh ngăđ n phát tri n kinh