Với môn âm nhạc lớp 6, ngoài việc học hát, các em bắt đầu được tiếp cận, làm quen với những kiến thức về nhạc lý, các kí hiệu của âm nhạc như: Khuông nhạc, khoá son, biết tên 7 nốt nhạc trên khuông cũng như các hình nốt cơ bản như: Nốt trắng, nốt đen, móc đơn, các dấu lặng, được ghép lời ca theo nhạc, ghi chép nốt nhạc. Bên cạnh đó, việc rèn luyện khả năng nghe âm nhạc, phát triển tai nghe qua tiếng đàn của giáo viên trong các bài học hát và Tập đọc nhạc, đó là điều rất cần thiết góp phần vào việc giáo dục văn hóa âm nhạc cho các em.
Trang 1A/ ĐẶT VẤN ĐỀ
Chương trình Âm nhạc trong trường phổ thông hiện nay chủ yếu các em được học hát Phần học hát đòi hỏi các em hát đúng giai điệu, lời ca, hát đồng đều,
rõ lời, biết hát hòa giọng với các bạn Tuy không đào tạo các em trở thành những ca
sĩ như ở trong trường chuyên nghiệp, nhưng thông qua môn học này, đã hình thành cho các em những kiến thức ban đầu, đặc biệt là trang bị cho các em có một thế giới tinh thần thoải mái hơn, giúp các em phát triển hài hoà, toàn diện hơn, từ đó giúp các em học tốt các môn học khác
Với môn âm nhạc lớp 6, ngoài việc học hát, các em bắt đầu được tiếp cận, làm quen với những kiến thức về nhạc lý, các kí hiệu của âm nhạc như: Khuông nhạc, khoá son, biết tên 7 nốt nhạc trên khuông cũng như các hình nốt cơ bản như: Nốt trắng, nốt đen, móc đơn, các dấu lặng, được ghép lời ca theo nhạc, ghi chép nốt nhạc Bên cạnh đó, việc rèn luyện khả năng nghe âm nhạc, phát triển tai nghe qua tiếng đàn của giáo viên trong các bài học hát và Tập đọc nhạc, đó là điều rất cần thiết góp phần vào việc giáo dục văn hóa âm nhạc cho các em
Song, qua quá trình giảng dạy trên lớp, tôi nhận thấy, đa số các em học sinh lớp 6, đã biết hát tốt giai điệu, lời ca trong các tiết học hát, nhưng bên cạnh đó các
em lại chưa thực sự ghi nhớ một cách chính xác được tên nốt nhạc trên khuông cũng như trường độ của các hình nốt khi áp dụng trong các bài Tập đọc nhạc Vì thế, khi thực hành Tập đọc nhạc, các em vẫn còn lúng túng, chưa quen khi vừa phải đọc đúng tên nốt và cao độ, vừa phải thể hiện đúng trường độ của các nốt nhạc trong các bài Tập đọc nhạc, nhất là khi thực hành gõ phách, gõ tiết tấu mà thiếu sự làm mẫu của giáo viên
Vì vậy, làm thế nào để giúp các em học sinh lớp 6 ghi nhớ được vị trí tên nốt nhạc trên khuông, ghi nhớ và phân biệt được trường độ - độ dài, ngắn của các hình nốt trong bài Tập đọc nhạc được viết ở nhịp 2/4; 3/4 mà các em đã được học trong chương trình, đó là vấn đề mà bản thân tôi luôn trăn trở Việc đưa ra một phương pháp giảng dạy tích hợp vừa có thể giúp học sinh viết được nốt nhạc lên khuông nhạc, vừa giúp học sinh nhận biết được giá trị trường độ của các nốt nhạc - số phách các hình nốt trong nhịp 2/4; 3/4 là việc làm cần thiết giúp các em nắm vững kiến thức nhạc lí để có thể học tốt môn âm nhạc trong trường
Từ thực tế như vậy, tôi mạnh dạn trình bày: “ Biện pháp giúp học sinh lớp 6 – trường THCS Nga Tiến ghi nhớ trường độ nốt nhạc thông qua cách luyện viết hình nốt trong nhịp 2/4; 3/4 ” mà tôi đã vận dụng có hiệu quả trong hoạt động giảng dạy phân môn Nhạc lý và Tập đọc nhạc tại trường THCS Nga Tiến Hy vọng rằng, đây sẽ là một trong những phương pháp bổ ích để cho các đồng nghiệp có thể tham khảo trong hoạt động giảng dạy môn âm nhạc của mình
Trang 2B/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Trong chương trình âm nhạc nhạc 6, học sinh được tiếp cận những kiến thức
cơ bản về nhạc lí và các ký hiệu âm nhạc Những kiến thức đó, được giới thiệu trong các tiết học nhạc lí như:
- Tiết 3 các em học các kí hiệu ghi cao độ của âm thanh là tên 7 nốt nhạc, biết khóa nhạc, khuông nhạc gồm 5 dòng kẻ song song và cách đều nhau
- Tiết 4 học sinh được học các ký hiệu ghi trường độ của âm thanh như hình nốt, cách viết các hình nốt trên khuông và dấu lặng
- Tiết 6 các em được làm quen nhịp và phách – nhịp 2/4
- Tiết 21 các em lại được tiếp cận với Nhịp 3/4 và cách đánh nhịp 3/4
Để học sinh có thể vận dụng tốt những kiến thức nhạc lí một cách hiệu quả, phù hợp với trình độ của của học sinh, điều đó không chỉ phụ thuộc vào chương trình giảng dạy trong sách giáo khoa cung cấp, mà còn phụ thuộc vào phương pháp truyền thụ của mỗi thầy, cô giáo giảng dạy trên lớp Hơn thế nữa, nó còn phụ thuộc vào ý thức học tập của các em, nếu các em chú ý ghi nhớ những kiến thức nhạc lý
có trong các tiết học tại lớp 6 và biết vận dụng, liên kết các nội dung đó với nhau, thì các em hoàn toàn có thể học tốt môn học này
Như chúng ta đã biết, môn học Âm nhạc là môn học mang tính nghệ thuật nó khác hơn so với những môn học khác, nó đòi hỏi ở người học sự yêu thích, sự đam
mê và có năng khiếu về lĩnh vực âm nhạc, mà điều này không phải học sinh nào cũng có được Học âm nhạc mang đến cho các em những giây phút thư giãn thỏa mái, thông qua những giai điệu có tiết tấu sôi nổi hoặc nhẹ nhàng, những lời ca trong sáng, giản dị và chân thật, chan chứa, nhiều cảm xúc mà âm nhạc mang đến cho con người Trong khi học các kiến thức về nhạc lí lại mang tính chất học thuật, đòi hỏi học sinh phải ghi nhớ một cách tỉ mỉ và chính xác điều đó làm cho các em ngại phải học, điều đó dẫn đến khó khăn khi học các tiết Nhạc lí và Tập đọc nhạc liên quan đến những kiến thức như vậy
Vậy, làm thế nào để học sinh tiếp thu bài tốt và có sự yêu thích khi học âm nhạc, để mỗi một bài Tập đọc nhạc các em đọc một cách dễ dàng và không lúng túng, khi xác định vị trí các nốt nhạc trên khuông và trường độ các nốt nhạc không
bị sai Qua thời gian trực tiếp giảng dạy bộ môn, bản thân đã đúc rút được những kinh nghiệm trong công tác giảng dạy môn âm nhạc 6 là: Giáo viên luôn yêu cầu học sinh luyện tập cách viết các nốt nhạc và thường xuyên nhắc lại những kiến thức liên quan đến nhạc lí, nhất là về trường độ các nốt nhạc trong bài Tập đọc nhạc, từ
đó tạo nên thói quen và củng cố kiến thức cho học sinh mỗi khi tiếp cận với tiết học
âm nhạc trên lớp
Trang 3II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
1 Đặc điểm, tình hình môn âm nhạc 6 ở nhà trường hiện nay
Trong chương trình âm nhạc 6, chủ yếu các bài hát và các bài Tập đọc nhạc được viết ở nhịp 2/4 và 3/4, khi thực hành học hát và Tập đọc nhạc thì có nhiều em học sinh hát và đọc nhạc tương đối chính xác giai điệu khi đã được nghe giai điệu qua tiếng đàn mà giáo viên đàn mẫu, nhưng khi giáo viên hỏi học sinh một vài nốt nhạc ngân dài trong bài về trường độ ngân dài bằng bao nhiêu phách, thì nhiều em lúng túng hoặc không biết, nhất là khi có các nốt ngân dài có sử dụng dấu nối hoặc dấu chấm dôi Hơn nữa, sau khi học song mỗi bài Tập đọc nhạc, sang phần luyện tiết tấu, khi giáo viên yêu cầu học sinh luyện gõ nhịp, gõ phách, gõ tiết tấu thì đa số các em không thể thực hiện được
Như vậy, cho thấy rằng trong khi đa số các em bắt chước được giai điệu bài hát và bài Tập đọc nhạc qua tiếng đàn của giáo viên nhưng lại không biết được giá trị những hình nốt nhạc mình vừa đọc đó có giá trị bằng bao nhiêu phách trong 2 loại nhịp thông dụng 2/4 và 3/4, thì đó là không phù hợp với tính chất của môn học
âm nhạc trong trường học Hơn nữa, khi các em viết hình nốt nhạc thì đa số các em viết nốt nhạc chưa được chuẩn xác, thông thường khi viết hình nốt nhạc, đuôi nốt phải viết thẳng đứng thì các em lại viết nghiêng sang trái hoặc sang phải, có em viết nốt nhạc to quá hoặc nhỏ quá, hình nốt móc đơn, móc kép đáng lẽ quay sang bên phải thì các em lại viết quay sang bên trái, nốt nhạc từ khe thứ 3 trở lên đuôi nốt thường quay xuống thì các em lại viết quay lên Khi sửa những lỗi đó cho học sinh, giáo viên không thể yêu cầu các em phải đạt được mức độ kiến thức như những người học âm nhạc chuyên nghiệp, vì đây mới chỉ yêu cầu học sinh nói được và nhận biết được giá trị trường độ của hình nốt nhạc mà thôi Vì thế, giáo viên cần có những phương pháp hoặc nói đúng hơn đó là những bài tập để bổ trợ cho học sinh, giúp các em có thể ghi nhớ hình nốt nhạc cũng như vị trí các nốt nhạc trên khuông
Kiến thức nhạc lí của Âm nhạc ở lớp 6 được xem là tiền đề giúp các em tiến tới một kiến thức sâu hơn trong suốt 4 năm học Đối với trường THCS Nga Tiến,
đa số các em học sinh yêu thích môn học âm nhạc, nhiều em có năng khiếu, có khả năng trở thành những tài năng âm nhạc về ca hát Đó là những thuận lợi để các em
có thể học tốt môn học âm nhạc ở trường Hơn nữa, hiện nay, khi thị hiếu âm nhạc
và các sân chơi âm nhạc dành cho lứa tuổi thiếu nhi ngày một phát triển và xâm nhập sâu rộng trong đời sống xã hội, cùng với sự sáng tạo và say mê học hỏi, tìm hiều qua mạng internet, nhiều em học sinh đã tự mình xây dựng các chương trình văn nghệ cho nhóm bạn hoặc lớp của mình, đó cũng là cơ hội để các em tiếp cận
và làm mới thêm cho các buổi sinh hoạt âm nhạc trong nhà trường
Bên cạnh đó, việc giảng dạy âm nhạc ở trường THCS Nga Tiến hiện nay còn
Trang 4đó làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc dạy và học âm nhạc ở trường, đồng thời ảnh hưởng tới các hoạt động biểu diễn âm nhạc của các em học sinh ở trường, dẫn đến vấn đề "Dạy chay - Học chay" trong bộ môn âm nhạc nhiều năm học qua
2 Kết quả của thực trạng
Do năng lực tiếp thu âm nhạc của học sinh không đồng đều, một số học sinh chỉ chú ý đến những môn học chính, chưa coi trọng môn học âm nhạc vì cho rằng đây là học môn phụ Vì vậy, kết quả khảo sát cách viết hình nốt nhạc của các em lớp 6 đầu năm học chưa cao
* Kết quả kiểm tra
Học sinh biết viết hình
nốt
Học sinh không biết viết
hình nốt
III CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
1 Củng cố kiến thức về nhạc lí
Để thực hiện tốt việc viết được các hình nốt nhạc, biết chia số phách trong nhịp 2/4 ; 3/4 thì giáo viên cần củng cố cho học sinh những kiến thức nhạc lí mà các em đã được học Đối với học sinh lớp 6, các em không được học thường xuyên, lại ít có điều kiện vận dụng, liên kết kiến thức thành hệ thống, nên đây là nội dung tương đối khó với học sinh Vì thế, giáo viên phải luôn nhắc và củng cố
để học sinh nắm vững Với thời lượng không nhiều, các nội dung nhạc lí được giới thiệu ở mức độ sơ giản, qua thực hành để hiểu biết lí thuyết, chủ yếu để học sinh công nhận, không cần lí giải mà nên giúp các em có khái niệm ban đầu và biết sử dụng kiến thức trong các bài tập cụ thể
Như chúng ta đã biết, mục tiêu của bài học về Nhạc lí trong SGK âm nhạc 6
là giúp học sinh biết khái niệm, đặc điểm, nhận biết kiến thức trên bản nhạc, được nghe âm thanh minh hoạ và có thể áp dụng kiến thức vào bài tập cụ thể nhằm cung cấp cho học sinh một số nội dung lí thuyết âm nhạc đơn giản và cần thiết, nhằm hỗ trợ việc học hát, Tập đọc nhạc và nâng cao hiểu biết về âm nhạc Tuy nhiên, để các
em nắm vững được một cách hệ thống kiến thức về nhạc lí có liên quan với nhau, thì giáo viên phải có những bài tập cụ thể thông qua từng phần nội dung kiến thức nhạc lí đã học, để các em luyện tập, đó là kiến thức về: Những thuộc tính của âm thanh, kí hiệu ghi cao độ của âm thanh, khuông nhạc, khóa nhạc, hình nốt và cách viết hình nốt, dấu lặng, nhịp và phách, khái niệm về nhịp 2/4, nhịp 3/4, dấu nối…
1.1 Thuộc tính của âm thanh:
- Cao độ: Độ trầm bổng, cao thấp của âm thanh
- Trường độ: Độ ngân dài, ngắn của âm thanh
Trang 5- Cường độ: Độ mạnh nhẹ của âm thanh
- Âm sắc: Chỉ sắc thái khác nhau của âm thanh
Trong các thuộc tính học sinh đã được biết, khi thực hành viết nốt nhạc, giáo viên cần nhấn mạnh đến thuộc tính cao độ và trường độ của âm thanh để học sinh thực hành viết hình nốt có hiệu quả
1.2 Kí hiệu ghi cao độ của âm thanh
Người ta dùng bảy tên nốt nhạc để ghi cao độ từ thấp lên cao là:
1.3 Khuông nhạc
Khuông nhạc gồm năm dòng kẻ song song và cách đều nhau.Năm dòng kẻ này tạo nên bốn khe.Các dòng, khe được tính theo thứ tự từ dưới lên trên Ngoài những dòng và khe chính còn có những dòng, khe phụ ở phía dưới và phía trên khuông nhạc
1.4 Khóa nhạc
Khóa là kí hiệu để xác định tên nốt trên khuông Có ba loại khóa nhạc là: Khóa Son, khóa Pha, khóa Đô, trong đó thông dụng nhất là khóa Son Khóa Son được viết bắt đầu từ dòng thứ 2 ( dòng 2 chính là vị trí nốt Son)
Từ vị trí của nốt Son, chúng ta có thể tìm được các vị trí của các nốt nhạc khác theo thứ tự liền bậc ở khe, dòng, đi lên hoặc đi xuống
1.5 Hình nốt - các kí hiệu ghi trường độ của âm thanh
Hình nốt là kí hiệu ghi độ ngân dài, ngắn của âm thanh, mối tương quan về
dộ dài giữa các hình nốt là: Nốt đứng trước luôn có độ ngân dài gấp đôi hình nốt đứng sau như trong hệ thống hình nốt sau:
+ Hình nốt tròn: (có độ dài nhất trong hệ thống hình nốt)
Trang 6+ Hình nốt trắng: (có độ ngân bằng nửa nốt tròn)
+ Hình nốt đen: (có độ ngân bằng nửa nốt trắng)
+ Hình nốt móc đơn: (có độ ngân bằng nửa nốt đen)
+ Hình nốt móc kép: (có độ ngân bằng nửa nốt móc đơn)
Quan hệ giữa các hình nốt được biểu hiện bằng sơ đồ dưới đây:
1.6 Hình nốt chấm dôi
Dấu chấm dôi là một ký hiệu trong hệ thống ký hiệu âm nhạc, có hình dạng
là một dấu chấm nhỏ và được viết ngay bên phải thân nốt nhạc Trong nhạc lý hiện đại, dấu này có tác dụng kéo dài trường độ của một nốt nhạc thêm 1/2 trường độ gốc của nốt đó
Tóm lại: Dấu chấm dôi đứng ở sau nốt nhạc nào thì nốt đó có trường độ tăng thêm 1/2
1.7 Dấu lặng
Dấu lặng là kí hiệu chỉ thời gian tạm ngừng nghỉ của âm thanh Mỗi hình nốt
có một dấu lặng tương đương
Trang 71.8 Nốt nhạc
Nốt nhạc có hình bầu dục nằm nghiêng về phía tay phải, thân nốt nhạc rỗng hoặc đặc ruột
Đuôi và dấu móc của nốt nhạc:
Đuôi nốt nhạc là một vạch thẳng đứng, phần này để xác định độ dài khác nhau của âm thanh, đuôi nốt nhạc có thể quay lên hoặc quay xuống Dấu móc luôn nằm ở bên phải của đuôi nốt
Cách viết nốt nhạc được quy định như sau:
- Các nốt nhạc nằm ở dòng thứ ba (nốt Si) – đuôi nốt có thể quay lên hoặc quay xuống.
Ví dụ:
- Các nốt từ khe thứ ba trở lên (nốt Đô 2 ) đuôi nốt thường quay xuống.
Ví dụ:
- Các nốt nằm ở khe thứ hai trở xuống (nốt La) – đuôi nốt thường quay lên.
Ví dụ:
- Các nốt móc đứng cạnh nhau có thể nối với nhau bằng một vạch hoặc hai vạch ngang.
Ví dụ:
Trang 81.9 Nhịp và phách:
Nhịp là những phần nhỏ có giá trị thời gian bằng nhau được lặp đi lặp lại đều
đặn trong một bản nhạc, bài hát Giữa các nhịp có một vạch đứng để phân cách gọi
là vạch nhịp
Ví dụ:
Phách là mỗi nhịp lại chia thành những phần nhỏ hơn đều nhau về thời gian
gọi là phách
Ví dụ:
1.10 Nhịp 2/4
Là nhịp gồm 2 phách, mỗi phách bằng một nốt đen Phách thứ nhất là phách mạnh, phách thứ 2 là phách nhẹ
Ví dụ:
1.11 Nhịp 3/4
Là nhịp gồm có 3 phách, mỗi phách bằng một nốt đen, phách thứ nhất là phách mạnh, phách thứ hai là phách nhẹ, phách thứ ba là phách nhẹ
Ví dụ:
2 Giải pháp thực hiện
Trên nền tảng kiến thức về nhạc lí mà học sinh đã được học, giáo viên yêu cầu học sinh luyện tập cách viết các hình nốt nhạc theo 4 giải pháp sau:
2.1: Viết thêm hình nốt vào ô nhịp
Nhịp Nhịp Nhịp Nhịp
c
Vạch nhịp
Trang 9Giáo viên cho một đoạn nhạc mà trong mỗi ô nhịp số phách còn thiếu và yêu cầu học sinh viết thêm các hình nốt hoặc dấu lặng thích hợp vào ô nhịp ở dấu chấm hỏi(?) sao cho đủ số phách trong ô nhịp theo số chỉ nhịp.
Ví dụ: Cách viết ở nhịp 2/4
Để thực hiện tốt phương pháp này, giáo viên và học sinh cần thực hiện như sau:
Về học sinh: Các em quan sát và xác định được nhịp – nhịp 2/4 là nhịp có 2
phách, mỗi phách bằng một nốt đen Xác định các hình nốt, số phách đã có trong ô nhịp
Quan sát dấu hỏi ( ?) từng ô nhịp, đó là những hình nốt hoặc dấu lặng còn thiếu phách trong ô nhịp mà các em cần phải viết thêm vào đó cho đúng với nhịp 2/4
Học sinh có thể viết được các hình nốt khác nhau trong cùng một ô nhịp, nhưng phải đảm bảo đủ 2 phách trong ô nhịp đó
Về giáo viên: Cần chuẩn bị bảng phụ có sẵn các hình nốt như trên, yêu cầu
học sinh luyện viết vào vở chép nhạc trước và sau đó yêu cầu học sinh lên bảng
viết các hình nốt còn thiếu trong ô nhịp Giáo viên nên cho từng học sinh lên viết,
mỗi học sinh viết một ô nhịp, không nên để một học sinh viết hình nốt vào nhiều ô nhịp hoặc cả bài tập, điều đó không khuyến khích được các học sinh khác cùng tham gia luyện viết Càng yêu cầu nhiều học sinh viết hình nốt vào ô nhịp càng tốt Sau khi học sinh thực hành viết các hình nốt vào các ô nhịp, giáo viên quan sát các ô nhịp, ô nhịp nào có thể thay thế được bằng các hình nốt khác nữa thì đặt câu hỏi cho học sinh
Ngoài các hình nốt đã được các em viết trong dấu hỏi (?) của ô nhịp, các em
có thể thay thế các hình nốt đó bằng các hình nốt khác được không?
Ví dụ: Một nốt đen có thể thay thế bằng các hình nốt nào? Có thể thay thế bằng hai nốt đơn hoặc bốn nốt móc kép vv
Kết quả: Học sinh có thể viết được 4 cách sau:
Cách 1
Cách 2
Trang 10Cách 3
Cách 4:
Viết ở nhịp 3/4
Tương tự như cách viết ở nhịp 2/4 giáo viên và học sinh cũng thực hiện ở nhịp 3/4 như sau:
Về học sinh: Các em quan sát và xác định được nhịp – nhịp 3/4 là nhịp có 3
phách, mỗi phách bằng một nốt đen Xác định các hình nốt, số phách đã có trong ô nhịp
Quan sát dấu hỏi ( ?) từng ô nhịp, đó là những hình nốt hoặc dấu lặng còn thiếu phách trong ô nhịp mà các em cần phải viết thêm vào cho đúng với nhịp 3/4 Học sinh có thể viết các hình nốt khác nhau vào trong một ô nhịp nhưng phải đảm bảo đủ số phách trong ô nhịp
Về giáo viên: Cần chuẩn bị bảng phụ, chép hình nốt như trên, yêu cầu học
sinh luyện viết vào vở chép nhạc và sau đó yêu cầu học sinh lên bảng viết các hình
nốt còn thiếu trong ô nhịp Giáo viên nên cho từng học sinh lên viết, mỗi học sinh
viết một ô nhịp, không nên để một học sinh viết hình nốt vào nhiều ô nhịp hoặc cả bài tập, điều đó không khuyến khích được các học sinh khác cùng tham gia luyện viết Càng yêu cầu nhiều học sinh viết hình nốt vào ô nhịp càng tốt
Sau khi học sinh thực hành viết các hình nốt vào các ô nhịp, giáo viên quan sát các ô nhịp, ô nhịp nào có thể thay thế được bằng các hình nốt khác nữa thì đặt câu hỏi cho học sinh
Ngoài các hình nốt đã được các em viết trong dấu hỏi (?) của ô nhịp, các em
có thể thay thế các hình nốt đó bằng các hình nốt khác được không?
Ví dụ: Một nốt trắng có thể thay thế bằng các hình nốt nào? Có thể thay thế bằng hai nốt đen hoặc bốn nốt móc đơn vv
Kết quả: Học sinh có thể viết được 4 cách sau:
Cách 1:
Cách 2:
Cách 3:
