Tổn thương tâm lý của trẻ 10 15 tuổi do ly hôn của bố mẹ

Phan thu nhat : D~t v~n dePhan thu hai: Nghien coo ly lu~n Chuong I: Cac khai ni~m co s6Chuong II: TInh hlnh ly hon trong nuac va tren the giaiChuong III: M¢t s6 d~c diem tam sinh 19d~c

TRUNG TAM KHOA HOC xA H(n VANHAN VAN Qu6c GIA

VI~N TAM LY HOC

1 0 -15 TUOI DO LY HON CUA BO ME"•

Chil nhi~m de'teli: TS Van Thi Kim Cuc Thlt kj de'teli : NCS Db NgQc Khanh

Phan thu nhat : D~t v~n de

Phan thu hai: Nghien coo ly lu~n

Chuong I: Cac khai ni~m co s6Chuong II: TInh hlnh ly hon trong nuac

va tren the giaiChuong III: M¢t s6 d~c diem tam sinh 19d~c

trung cua thieu nienChuong IV: Cac t6n thuong tam ly thucmg g~p

6 tu6i thieu nien

Phan thu ba: Nghien coo tht!c ti~n

Chuong V: Cac t6n thuong nh~n thuc va cac t6n

thuong tinh cam cua tre trong gia dlnh

do b6 my ly honChuong VI: T6n thuong hanh vi cua tre do b6 my

ly honChuong VII: Anh huang cua ly hon tai st! tt! danh

gia ban than cua treChuong VIII: Anh huang cua ly hon tai vi~c hlnh

thanh cac chien luqc d6i ph6 hoan canh kh6 khan cua tre

Chuong IX: Anh huang cua t6n thuong Him ly till

M¢t s6 d~c diem nhan cach cua tre

Trang

1

PHAN MOT : D~ T VAN DE

- Ly hem la mQt hi¢n tu<;mg xa hQi dti IC;linhieu h~u qua nghiem tn;mg cho

nguai chong, nguai vq, dc)c bi¢t cho nhfrng dua con Theo cac k€t qua nghien

cU'u cua cac nuac phuong Tay, tuy theo thai ditim xay ra Iy hon cua bo m~

ma xuat hi¢n nhieu dC;lngt6n thuang khac nhau a con cai (Campbell A.,1990)'

6 Vi¢t nam chung ta thay xuat hi¢n ngay cang nhieu cac nghien CUu ve giadinh vai cac khfa cC;lnhcua n6, trong d6 c6 hi¢n tuqng Iy hon Tuy nhien, haunhu chua c6 nghien cuu nao ve nhfrng t6n thuang tam ly (traumatismepsychique) trong cac gia dinh Iy hon va anh huang cua n6 tai Sl! phat tritinnhan cach cua tre em Tre em la Wong lai cua dat nuac, nghien cuu t6nthuang tam Iy cua Iy hon la g6p phan ngan chc)n nhfrng anh huang tieu cl!cd€n cUQc song tam trf cua cac em, tC;lora a cac em nhieu kha nang han trongvi¢c lam chu va phat tritin v~n m¢nh dat nuac

- Cung c[ip cac ki€n thu'c cho giai chuyen man va cho cac doi tuqng quan tam vecac ton thuang tam Ii'cua tre em trong cac gia dinh do bo m~ Iy hon va thongqua cac t6n thuang nay thau hitiu anh huang cua Iy hon cua bo m~ len sl! phattri~n tam Iy, nhan cach cua tre

- De xuat nhfrng kien ngh! vai cac nha lam lu~t Hon nhan va gia dlnh va cac bom~ dang hoc)c c6 y d!nh Iy hon mQt so y ki€n c6 Iqi cho sl! phat tri~n tam trf cuatre ngay Celkhi bo m~ cac em Iy d! vai nhau

Nghien cU'u ve m~t Iy lu~n tam Iy hQc c6 lien quan tai van de Iy hon va cac t6n thuang tam Iy cua Iy hon cling nhu anh huang chung Wi phat tri~n tam ly n6i

chung cua tre trong d6 c6 Sl! phat tri~n nhan each

- Tien hanh nghien CU'Usl! phat tri~n tam Iy cua tre c6 gia dinh blnh thuang

- (nh6m tre c6 bo m~ chung song) cung dQ tU6i vai cac tre thuQc khach th~nghien CU'Ucua de Uii

- Tien hanh nghien CU'lltht;rc tien ve t6n thuang tam Iy a tre em 10-15 tu6i trongcac gia ctlnh do bo m~ ly hon

De xuat nhiing kien nghj co lqi cho sl! phM tri~n cua tre trong cac gia dlnh dob6 JTI~ ly hem.vai cac nha lam IU~HHon nhan gia d'inh va vai cac b6 m~.

Chung Wi d~t ra ba gia thiet nghien Clru sau:

6n/zFing dll'a con trong cac gia din/z co b6' mr; ly hon, ton t~i nhieu d~ng vanhieu muc dQ t6n thuang tam If khac nhau tuy tluu)c vao cac cach thuc xung d(Jt gia dinh xdy ra tntoc Ii hon, tlu'fi diem xdy ra Ii hon, dl) dai Clla thiJi gian xay ra xung d(Jt ellO f{li hic Ii hon, vao vi¢c dua con so'ng cung ai sau ly hon, vao nuJI quan h¢ clla bo'mr; tn((YC va sau ly /zon, vao so'luf/ng anh chi em chia 'Ie tinll can/z Iy IUJn va vao gioi tinh Clla tre.

Cde f(//1 flll((/Jzg tam (v anh huang tieu qrc tOi sl! danh gia ban than cua tre.

N IUl'llgdlta con trong ale gia dinh co bo' m~ Iy /zon sll'dljng nhieu cach thuc vachien IUQ'cung xu mang Hnh tieu cl!C va thl;l dQng hon so vOi cac em trongcac gia drnh b6 m~ day duo

5 D6i tUQ'ng,khach th~ va ph~m vi nghien cuu cua de tai

a DOl' tUO'llgnghibz cuu :Nhfi'ng t6n thuong tam Ifcua tre 10-15 tu6i trong cacgia dlnh do b6 m~ ly hon

b K/zdcll the" nghien cuu :Tre em tir 10-15 tu6i trong gia dlnh do b6 m~ ly hon b

d~a ban Ha nQi

N ghie/1 Cltu mot so' vall de'lY luan coban lien quan truc tilp toi de'tai:

a DO'lu~n xa hQi ve ly hon, t'inh h'inh ly hon trong nO'ocva tren the giOi

b Cac d~c di~m tam sinh ly d~c trung cua giai do~n 10-15 tu6i (tu6i thieu nien)

c Nhfrng t6n thO'O'ngtam ly thuang g~p a llra tu6i thieu nien va anh huang cuachung tai sl! phat tri~n cua tre : t6n thuO'ng hanh vi, t6n thuang nh~n thuc, t6nthO'O'ngt'inh cam

N ghien Cltu tlutc tif2n:

a TIm hi~u cac t6n thuO'ng tam ly a nhfrng dua tre trong cac gia d'inh co b6 m~ ly

- hon, so sanh vai nhom d6i chung

T6n thO'O'ngve nh~n thuc: quan ni~m ve gia dlnh, ve nguoi b6, nguoi m~, vecu<)cs6ng, ve con ngO'oi

T6n thO'O'ngve t'inh cam: 10hai

T6n thO'ang ve hanh vi : th~ hi~n qua cac cach thuc ung xii trong cUQcs6ng hangngay va qua cac chien luqc d6i ph6 ho~mcanh

b TIm hi~u cac c'mhhuang tieu cl!Ccua t6n thuong v~ nh~n thuc va t6n thuong v~ttnh cam den sl! danh gia ban than cua tn~(cai t6i cam xuc, cai t6i xa h¢i, cai Wih<;)CduO'ng, cai t6i than th~), so sanh v6i nhom doi chung.

c TIm hi~u moi tuong quan giua t6n thuong nh~n thuc va t6n thuong h~mh vi cuatn~ trong gia dlnh co bo my ly h6n, so sanh v6i nhom doi chUng

ban cua tam ly hQc Mac xit.

• Ve' ede plll({fng pluip nghien Cltu ql the: chung t6i su dl;lng m¢t t6 hqp cac

phuong phap nghien cuu : tai li¢u, phong van, bang hoi, nghien cUll lam sang(phong van lam sang, su dl;lngtest tri tu¢, test phong ngoC;li)

• Phuong pluip tluJng ke SPSS va phuong phap xu ly trong tam ly hQc lam sang.

• Phuong plzap clu!n mau: Chung Wi chQn 136 em tu6i 10-15 co bo my ly h6n then cac tieu chi chinh : giOi, tu6i, m6i truO'ngvan hoa xa h¢i, av6i ai sau khi lyh6n va 121 em tu6i 10-15 bo my cling chung song lam nhom doi chUng

• M(jf s{/ d~,e dieln clzinlz Clta tri! em co b(r mr: Iy /zon.

- Gicii tinh: Trong mau nghien cuu co tat ca 136 em co bo my ly h6n trong do

nam la 63 em chiem 46.3% % nu la 73 em chiem 53.7%

- D{J tuo'i: Ou6i 13 tu6i co 61 em va tren 13 tu6i co 75 em.

- Hoilll can/z gia din/z: Trong nghien CUllcua chung t6i, so em co hoan canh

m(')i truO'ng van hoa xa h¢i kh6ng thu~n lqi la 59 em chiem 43.4% 24 em la cohoan canh m6i truO'ngvan hoa xa h¢i thu~n lqi chiem 19.1 %

- Ngw)'i llluJi dUifng: M~c dli chung t6i chQn mau then tieu chi d~t ra trong

nghien cuu, tren thl!c te sau khi ly h6n tre song v6i my thl nhi~u va tre song v6i

bo lC;lirat it Do v~y chung t6i danh chap nh~n nghien CUll34 em av6i bo chiem25%, 51 em av6i my chiem 37.5% va 50 em av6i nguO'ikhac chiem 36.8%

-Ngu)'(hz nluln Iy IUJn: Trong so 136 em co bo my ly h6n, ly do bi danh d~p

nguqc dai co 15 em chiem 11.9% Ly do mau thuan giua bo va my ho~c bo my

va 6ng ba la nhi~u nhat co 52 truO'ng hqp chiem 41.3% Dung thu hai la do m¢ttrong hai nguO'i ngoC;littnh gom 32 em chiem 25.4% va ly do khac gom 32truO'ng hqp chiem 25.4% Ly do nghi¢n hut, cO' bC;lCla it nhat chi co 7 truang hqpchiem 5.6%

Cac qua trlnh nghien cuu duqc chia lam b6n giai dOC;ln:

9.1 Giai dOf;ln thu nhat chung toi tien hanh cac cu(>c g~p go, phong van va tro

chuy~n vai cac em co b6 my ly hon, tren co s6 cac thong tin thu nh~n duqc, chung toixay dl!I1g bang hoi cling nhu Vi~t nam hoa m(>t s6 thang do cua nuac ngoai

9.2.Giai dOf;lnthu /wi, chung toi tien hanh di~u tra thu tren 50 em tu6i tu 10-15,50

% co b6 my ly honva 50% co gia dlnh day du ca b6 my Ml;1cdich cuagiai dOC;lnnay

la ki~m dinh d(>tin c~y cua bang hoi va cua cac thang do chutln bi cho giai dOC;lndi~u

9.3 Giai dOf;lnthu ba, ta giai dOf;lndUu tra ehfnh thue (di~u tra dinh luqng): Day la

giai dOC;lndi~u tra tren 120 tre co b6 my ly hon va tren 137 tre co gia dlnh blnhthuang

9.4 Giai dOf;lndUu tra sau : Giai dOC;lnnay duqc tien hanh sau khi chung Wi da hoan

thanh phan di~u tra dinh luqng Ml;1cdich cua giai dOC;lnnay la di sau Hm hi~u m(>t s6truang hqp Cl;lth~, kh~ng dinh nhii'ng gl thu(>c v~ cac qui lu~t chung Hm ra b6i di~utra dinh luqng va lam r6 hon nhii'ng siic thai khac nhau 6 nhii'ng ca nhan Cl;1th~

10 Tien dQ thl;rc hi~n cua d~ tai :

D~ tai nay duqc thl!c hi~n trong vong 1nam 6 thang, tu thang 7/2000 den thang

2/2002

11 Gi6i h~n nghien cU'u cua d~ tai :

v~n(>i dung, d~ tai chi nghien CUunhfing klzia C(l11htam IS' cua van d~

V ~ khach th~, d~ tai chi nghien CUu t6n thuang tamly cua tre 10-15 tubi trong

C(IC xia dinh do h{/mf Iy hon.

V~ khong gian, d~ tai nghien CUu6 Hd n¢i.

- V ~ thai gian, ete tai thl!c hi~n trong 1 nam 6 thang

11 Nhu'ng dong gop moi cua d~ tai :

- Day la m(>t trong nhfrng cong trlnh nghien cuu tam ly hqc dau tien 6 Vi~t nam v~.~t6n thuong tam .IY cua tre do b6 my ly hon D~ tai da xac dinh h~ th6ng cac khaini~m cO s6 va m(>t s6 van d~ ly lu~n cO ban co lien quan trl!c tiep n(>i dung nghien

CU·u

- D~ tai eta phan tfch va xac dinh nhii'ng t6n thuang tam ly cua tre do ly h?n cua b6

my gay ra : t6n thirong v~ nh~n thuc gia tri gia dlnh, cu(>c s6ng xa h(>i ; ton thuongh~mh vi th~ hi~n trong ung xu va trong cac chien luqc ma tre dua ra nhlim d6i phohoan canh kho khan Ngoai ra d~ tai cling xac dinh duqc m6i tuang quan giii'a cac

t6n thU<Jngnh~n thuc va hanh vi, nhfrng anh hUO'ngcua cac t6n thuong len st! tt!danh gia ban than cua tre - la m¢t khau quan tn;mg trong slJ phat tri~n nhan cachcua tre Cuoi cung, hai ca lam sang m¢t m~t di sau kh~ng dinh cac anh huang tieuqrc mang tfnh qui lu~t cua ly han bo my len sl! phat tri~n tam trf cua tre, m~tkhac neu b~t Sl! ton t~i cac s~c thai khac nhau trong m6i ca, tuy thu¢c vao hoancanh ly han, ho~m canh song cua tre sau khi ly han, vao tinh tich cl!c vuQ'thoancanh cua tre

- De tai gop phan vao vi¢c t~o nen m¢t y thuc tot hcm cho nhfrng nha lam lu~t veHan nhan gia dlnh trong boi canh van hoa Vi¢t nam: t~p trung tot hcm vao quyenlqi cua con tre, d~ y tai nhfrng net d~c trung phat tri~n tam ly cua cac em tuy theollra tu6i, tuy theo giai tinh va tuy theo boi canh, hoan canh De tai cling gop phanthuc dnh nguai IOn: truac khi co y dinh sinh con, phai xac dinh dam bao cho no

co day du tlnh cha, tlnh my, t6 a'm gia dlnh, tlnh yeu thuong, slJ an toan de cac emphat tri~n nhu cac em co th~

11 Nhom nghien elm thz,tc hi¢n de'tai bao gom 5 thanh vien :

- TS Van Thi Kim Cuc: CIUll1hi¢m de'titi

NCS Do NgQc Khanh: Thu ky de'titi

- NCS Nguyen Thi Hoa : Tham gia chinh

- NCV Do L~ Hang: Tham gia chinh

- NCV Tran Thi Vi~t Thang: Tham gia chinh

PHAN THUHAI: NGHIEN COO LY LU!N

1 Gia dinh : Theo Tu di~n tieng Vi¢t (1998, tr 367) gia dlnh la 'tq.p lu/p ngwyi Cling s(fng chung thanh mQt dan vi nlu; nluif trong xii hQi, g&n bo wfi nhau

cai'. M¢t cach Cl.;lth~ ho'n va ng~n g9n ho'n, la dinh nghIa cua Littre : "Gia dinh

fa t(ip h~fP nhifng nguO'i OJ alng huye! tlufng stIng chung trong mQt nha va chll yell g/)Jl1 b{/ mf WI con cai".

Tuy nhien ca hai dinh nghIa ma chung toi trfeh dan a tren v6i cac y Wang

"Cling chung S()Jzg"hay "SOJzgchung trong mQt nha", "quan h¢ being hon nhan va dcJng mau" hay "co cling huyef thOJzg" chua du d~ g~n bo cac thanh vien v6inhau Tam ly h9C quan tam den Hnh yeu Ian nhau giua nhung nguai duqc chungsong v6i nhau, day la chat dfnh ket thl!C thl.;ltC;lonen t6 am, sl! an toan, co tacdl.;lngtot nhat doi v6i sl! phat tri~n cua toan b¢ cac thanh vien trong gia dlnh, d~cbi¢t cho nhung dua tre

2 Ly hon : Khai ni¢m ly hon co moi quan h¢ ch~t che v6i khai ni¢m kethon : ly hon nhu m¢t khai ni¢m h¢ qua khong duqc mong dqi cua ket hon

Ket hon nghIa la "lay nhau lam vq chong"l, hay chung ta co th~ hi~u m¢tcach khac: hon nhan la qua tdnh xac l~p m¢t moi quan h¢, m¢t lien minh dl!atren co' sa tl! nguy¢n

Ly hon la "vq chong bo nhau khi toa an cho phep huy cu¢c hon nhan da:duqc phap lu~t cong nh~n"2 la qua tdnh cham dUt moi quan h¢, sl! lien minh Neuket hon dl!a tren co' so tl! nguy¢n thl ly hon cung dl!a tren sl! tl! nguy¢n va thu~nHnh tu hai phfa

3.Tbn thuong tam Iy :(tieng anh trauma, tieng Phap traumatisme psychique).Theo tu di~n tieng Vi¢t3, t6n thuo'ng la 'S~(lu( hfli, mat mat mQt phdn, khong C(JndU(fC hoan toan nguyen vf!n nhU tnl(fc (tlll(O'llg noi ve' bQ phq.n ca thi ho{ic ve' ti~zh cdm COil ngu/fi)". Neu nhu the, chung ta co th~ hi~u t6n thuo'ng co th~ ahaidC;lng: thl;fCth~ va"tinh than

Theo dinh nghIa cua Grand Dictionnaire de la Psychologie (2000, tr 965)4 t6nthuo'ng tam Iy la nhung h~u qua ma ma ca nhan phai chiu dl!ng do m¢t Sl!ki¢n

I Tir di~1l Tieng Viet, Van Tan, NXBKHXH, 1991

, Tir di~n Tieng Viet Van Tan, NXBKHXH, 1991

; SdcL trang 977.

LarrOllsse : Grand Dictionnaire de la Psychologie, 2000

n~o day, chang h(;lnnhu tang t6c, chia ly D6 la nhii'ng yeu t6 lam dao d<)ngtr(;lngthai can bang tam 19, thuang keo theo nhii'ng h(;lnche v~ St!phat trien binhthuang.

Cl;lthe han, trang tam 19 hQc lam sang, khai ni~m t6n thuang tam 19 duQ'c giai

ma nhula St!kh6 6, tinh khong thoM mai5.

Nguai ta thuang dung 16i an dl;}de chi ra khai ni~m t6n thuang tam 19: d6 la

nhii'ng vet barn tim trong tam hon hay la cac vet SyOtrang b<) may tam 19 T6n thuang tam 19 c6 the c6 chuc nang t6 chuc (m<)tIan yap la m6i Ian b6t d(;li),cling

c6 the c6 chuc nang pha hO(;li(nhii'ng tri~u chUng r6i nhi~u tinh than) (Freud) ; cact6n thuang tam 19 c6 the on ao ho~c l~ng Ie (J.M Havet et Ch Lamothe, 1999,

93)6. T6m l(;licac t6n thuang tam 19 c6 the cong khai ho~c ngam an, a dc;mgc6ng

khai, cac t6n thuang tam 19 chinh la cac r6i nhi~u tam 19 c6 nghia la m<)tSt! mat

can bang t(;lm thai hay lau dai v~ m~t tam 19, va St! mat can bang nay keo theonhii'ng l~ch l(;lctrang nh~n thuc va trang hanh vi ; 6 d(;lngngam an cac t6n thuang

tam 19 thuang nup duoi va cua nhii'ng m~c cam, cac th6i ghen ty., tinh hay tt! ai, tuc

la t(;lonen 6 ng~l'ai mang t6n thuang nhii'ng linh cam d~c bi~t, nhi~u khi mea m6anh hu6ng khong nho toi cac quan h~ xa h<)i,tinh cam, cling nhu cac hO(;ltd<)ngtrong cu9c song

4 Thieu nien:Theo ttr dien tieng Vi~t, "thielt nien la tre em thu(Jc Ilia tubi tit

lO-Il delz 14-15" (Hoang Phe, 1998,911)7 Khai ni~m nay tuang duang voi thu~t ngii'

'adolescent': 'tudi thielt nien '(ttr dien' Phap- Vi~t, Le Kha Ke, 1998, 33)8 hay "thili

k.v gii?a tue';'inien thielt va tll6i trltrfng thanh tron/? Cll(JCdili m6i ngttili' (ttr dien

Anh Vi¢t, 1997, 22)9

5 Danh gia ban than: La st! danh gia t6ng the v~ gia tri cua ban than voi tu cach

la con nguai D6 la m<)tst! danh gia ma ca nhan c6 duQ'cv~ gia tri cua minh (SusanHarter, 1998, 57)10. Cac tac gia cho rang bilt dau ttr 8 tU6i, tre da xay dt!ng cacbieu tUQ'ngv~ ban than tren binh di~n nh~n thuc

6 Chien IUQ'c tam Iy d6i ph6: Theo ttr dien 16n v~ Tam Iy hQc, chien luQ'ctam 19d6i ph6 la cach thuc ma ca nhan d~t ra nham d6i m~t voi cu<)cdai, d~c bi~t v6i cactinh hu6ng c6 van d~ Cac chien lUQ'cma cac ca nhan d~ ra thuang dUQ'cxuat phat

tren ca s6 tl;l'danh gia v~ cac kha nang va cac d<)ng ca cua ban than (Larousse,

2900,218)

5 Traumatismes et societes, in Psychiatrie Franyaise, Vol XXX Sp/99, 11/1999, trang 8

6 6 Traumatismes et societes, in Psychiatrie Franyaise, Vol XXX Sp/99, 11/1999

7 Tif dien tieng Viet (chil bien Hoang Phe), NXB Da Nang 1998.

x Tif dien Viet Phap (chit bien Le Kha Ke'), NXB Khoa hQc xii hOi 1997.

Y Tif dien Anh Viet (Vien Ngon ngil' NXB Thanh ph6 He ChI 1\linh 1997.

Estime de soi, perspectives dQveloppementales M Bolognini et Y Proteur NXB Delachaux et NiestlQ, 1998.

7 Nhan cach: Thea nghia thong thub'ng, "1111(111 cach fa tl1 cach va phdm chat con ngl((ji" (Hoang Phe, 1998, 687) Trong tam ly hQc, co rat nhieu dinh nghia

khac nhau v~ nhan cacho Ch~ng hl;ln, Tu di~n Ian v~ tam ly hQc dinh nghia nhan

cach la 'Toan b(> nhfrng d~c di~rn tinh carn, carn xllc, d(>ng thai tucmg dai benvG'ng va ph6 bien rna can ngub'i th~ hi~n trong tinh huang' (Larousse, 2000, 678)11,Giao trinh Tam ly hQc dl;li cuong cua My (1994)12 ll;li dinh nghia nhan cach la

"todn h(J plu(c lu!p cac phdm chat tam fy d(Jc nhat vo nh! dnh hudng dell CCle kilu dgc tntng L(llg .:at CLtam(Jt ca nhan qua cac tinh huong va thai gian khac nhau" (tf.

13) Nhu v~y ta thay cac dinh nghia co rn(>t di~rn chung la nhan rnl;lnh tfnh d(>cnhat vo nhi va cac ki~u d~c trtrng ung xU thong qua cac tlnh huang trong khi xernxet nhan cacho

II Grand dictionnaire de la Psychologie, Larrousse, 2000.

Psychologie Stanford University 1994.

CHUONG II :TINH HINH LY HON V A DU LU!N xA H(>I

1 Tlnh Hnh Iy hon tren the gi6i

- 6 Phap, vao nhung nam 1900 m6i chi co co I vl;}ly hon tren 20dam cu6i (0,5%) thi den nhung nam cuoi cua th~p nien 90 da co 1/ 6 damcu6i cham dill bang m¢t vl;}ly hon.1

- 6 Nauy nam 1993 Cll 100 phl;}nu da ket hon thi co 13 nguai da ly

- Neu tfnh so Vl;}ly hon nhi~u nhat trong nhfrng nam gan thi co Ie

My la quoc gia dan dau 6 My nam 1998 co khoang 2,4 tri¢u nguai kethon thi co t6i 1,2 tri¢u nguai ly hon, co nghIa la 50% so vl;}ket hon co ketCl;lCbang m¢t cu¢c ly hon3

6 Trung Quoc, nam 1981, lu~t hon nhan duqc sua d6i lam chovi~c ly hon duqc tra nen d~ dang han ben qmh do, ty 1¢ ly hontang tlr 0,3%0 nam 1978 len t6i 1,67%0 nam 1994

Nhu v~y chung ta co the thay du a phuang Tay hay phuang Dong, tyl¢ ly hon gia tang, tra thanh m¢t xu hu6ng khong tranh kh6i va sl! canthi¢p ngay cang Cl;}the cua phap lu~t va nhung n6 ll!c trong vi¢c tim ra cacgiai phap co lien quan den ly hon (v~ cua cai, v~ con cai) chac chan dmggop phan lam giam di dang ke nhfrngh~u qua cua ly hon

3 Tlnh hloh Iy hon iJ Vi¢t Nam

Du6i anh huang cua Nho giao truy~n thong, cua cac t~p tl;}c, cac tutuang va triet ly tOn giao, van d~ hon nhan va gia dinh cua Vi¢t nam vanduqc coi trQng nen dIng kha xac dang khi nhi~u nha nghien CU'u v~ xah¢i, ve gia dinh da coi rang gia dinh va hon nhan Vi¢t Nam co d¢ 6n dinhcao Song vao nhung nam cuoi cung cua the ky XX nay, tinh tr(;lng honnhan Vi¢t Nam co sl! thay d6i va vi¢c nhin nh~n l(;li v~ van de nay clingdang duqc d~t ra tru6c sl! thuyet phl;}ccua nhfrng con so

Nam 1992-1993 ty 1¢ ly hon cua nam gi6i la 0,33% - nU la 2,38%(Khao sat muc song dan cu Vi~t Nam 1992-1993 (t6ng 4400 h¢)- T6ngCl;lCthong ke 9/1994) thi den nam 1994 ca nu6c da co t6i 34 376 c~p vq chong d~ dan xin ly dL nam 1995 la 35684 c~p, nam 1996 l(;li len tai con

so 44 036 c~p tang han 900 Vl;lso v6i nam 1995 Con so nay se trb nen co

I Tam 15' va gia dtnh Geard Poussin, Nhung van de tilm 15' va van hoa hi~n dai, NXBVHIT, 2000

~ Le Thi Van de Iy hon - nguyen nhiln va xu huang viln d<)ng, T<:J.p chi Xii h<)ih9C, 1/97

1 Le Ng9C Van - Nhung vandediU ra d6i vai gia dtnh Viet Nam, Tap chi Nghien cUu khoa h9C v6 phI:' nfr va gia dlnh, 1/98.

y nghia khi ta lam m<)t phep so sanh: Trang suot thai gian tu 1977- 1982

Celmr6'c ta m6'i chi c6 khming 28 359 vl;1ly han4.

Theo tai li~u m6'i nhat clia Vl;1t6ng h9'P - Toa an nhan dan toi caonam 1997 tren ca nu6'c c6 37 179 don xin ly di, Con so nay da tang len

55.419 vao nam 1998, den nam 1999 so don xin ly di c6 giam xuong con

50 294 n6 l(;litang len rat nhi~u vao nam 2000 Chi tfnh rieng qui 1/2000

tren khap nu6'c ta da co t6'i 15419 la don xin ly di

Cling theo sl! t6ng h9'P clia nganh toa an thi Ha N<)i va Thanh pho HoChi Minh la hai thanh pho dUng dau v~ ty l~ ly han tren khttp ca nu6'c 0Thanh pho Ho Chi Minh tu nam 1990 - 1995 c6 trung binh 6339 vl;1/namrieng nam 1995 co 15918 c~p v9' chong xin dang ky ket han thi c6 t6'i

5914 c~p in ly han ( co nghia la 2/ 5 c~p ket han xin ly han) 0 Ha N<)i,nam 1997 co 3044 Vl;1lam don ly han va chiem 1/12 trong t6ng so Vl;1lyhan clia ca nu6'c

Nhu v~y ta co th~ thay ding m~c db gia dinh Vi~t Nam du9'c xemnhu co d<)6n dinh cao nhung du6'i tac d<)ng cua nhi~u nguyen nhan khachquan va chu quan, so cac Vl;1ly han tang len dang k~ 'nhat la vao nhGngnam gan day va t~p trung chli yeu vao cac thanh pho 100 Theo phan tfchcua nhi~u nha khoa h9C v~ gia dinh thi tlnh hinh ly han clia Vi~t Nam c6n6i len nhGng d~c di~m co ban sau:

- So nguai c6 tdnh d<)van hoa cao chiem ty l~ cao nhat (a thanh pho

Ho Chi Minh la 2/3 t6ng so dan, Ha N<)i khoang 30%) so v6'i nhitng tangl6'p xa h<)i khac

-So phl;1nfr dung don trong nhfrng vl;1ly han tang len Theo bao caot6ng ket 8nam thl!c hi~n 1u~t Han nhan va gia dinh ( 1986- 1994) cua B<)

Tu phap thi con so phl;1nit dUng don tang len nhanh den nam 1996 - 1997

so phl;1nfr du'ng don trang cac vl;1ly han len t6'i tren 50%

- Nhfrng nguai ly han thuang a lUa tu6i 30-50 va da c6 v6'i nhau 1-2

con 0 Ha N<)i so nguai ly han alUa tu6i tre hon va so dong cGng c6 tu ,~2 con Di~u nay c6 th~ gay ra nhi~u tac d<)ng l6'n den cu<)c song clianhGng c~p v9' chong tre sau nay va cho ca nhfrng dua con clia h9

1-4 Nguyen Thanh Tam (chu nhi¢m) Nguyen nhan ly han (j Thanh pho Ha N¢i qua nghien cuu tnrang hop tai hai phlrang (j Ha Nai- De tai cap b¢, Trung tam nghien cU'u khoa h9C ve phy nft va gia

c11nh mim 1999.

Ve nguyen nhan dan den ly han, theo lu~t su Triin Thi Nghia, co th~k~ ra nhu ngo<;lifinh, danh d~p nguQ'c dai, va sinh, b~nh t~t, do mau thuangia dlnh, m<)t trong hai nguoi nguoi phai di tu, co VQ' Ie danh d~p nguQ'cdai chiem m<)t ty l~ cao (31 %), ngo<;lifinh (14,82%,) mau thuan my chongnang dau trong gia dlnh (8,83%), con l<;linhfrng nguyen nhan khac chiem

ty l~ khang Ian Him va phan deu Hay theo so li~u cua Vl;l T6ng hQ'p, toa

an nhan dan toi cao thl trong so 15419 c(lp VQ'chong d~ don xin ly di vaoqui 1/2000 6 ca hai cap huy~n va tinh n6i len nhfrng nguyen nhan ly hanehinh nhu: Mau thuan gia dInh, danh d~p nguQ'c dai, ngo<;lifinh, m(>t benb! truy cuu trach nhi~m hInh st!, m(>t nguoi 6 nuoc ngoai, mat tich Trong

do 6 cap tinh trong 11 nguyen nhan duQ'c li~t ke thl n6i len nguyen nhanm(>t nguoi dang 6 nu6"c ngoai (744 don); mau thuiin gia dInh, bi danh d~p,nguQ'c dai (25 don)

Tren co s6 phan tich cac truong hQ'p ly han t<;lihai phuong 6 Ha NQi,cac nha nghien cuu thuQc Trung tam nghien CUu khoa hQc ve phl;l nfr vagia dInh5 da chi ra mQt cach sau siic va to an di~n hon nhfrng nguyen nhangay ra Iy han Trong ket qua cang bo cua hQ, chung ta co th~ di~m quanhfrng nguyen nhan chfnh nhu: ngo<;litfnh, tfnh finh khang phil hQ'p, b<;loIue

Nguyen nhan ngo<;lifinh chiem ty l~ cao nhat v6"i 19/58 truang hQ'p,sau do la do ich ky ca nhan hay do thieu van hoa trong ung xu gifra VQ'chong, st! thieu tnich nhi~m doi v6"igia dlnh va con cai, tir St! khac bi¢t v~tfnh cach dan den st! khac bi~t v~ hanh vi ung xu trong cUQc song hangngay va trong cUQc song tlnh dl;lc Nguyen nhan nay duQ'c da so phl;l nfrnhiic t6"i trong nhfrng Ioi tam st!

Nhu v~y ta co th~ thay nhfrng nguyen nhan dan den Iy han duQ'c neulen trong nhfrng la don rat da d<;lng.Tuy nhien, nhi~u khi cac nguyen nhan

co th~ trlnh bay l<;lichi la nhfrng cai co cho y d!nh chia tay nhau, tht!c nhat

an nap dang sau co th~ la nhfrng dQng co khac doi h6i st! diiu tu cua cacnghien CUlltam Iy hQc

4 Nhfmg h~u qua cita Iy hon:

Sau khi ban an cua toa an co hi¢u It!c, co nghi la moi quan h¢ hannhan da hoan toan thay d6i, la st! cham dffi cua cUQc han nhan va keo theo

do la st! thay d6i v~ quan h¢, tai san, la st! phcit sinh them nhfrng quan h¢'- m6"i bu(>c moi nguoi co lien quan fim ra giai phap thich nghi v6"ichung

Doi v6"i cac bi;lc cha my - nhfrng doi tUQ'ngtrt!c tiep cua ly han, ngoaivi~c nhIn nhi;ln I(;liva an ui ban than ding do la giai phap ciin thiet song hQ

, De tai cap b6 - Nguyen nh~n Iy han athanh ph6 Ha N6i qua nghien elru tnrang hqp t~i hai phuong Ha Nai nam 1999 Nguy~n Thanh Tam lam ehu nhi~m,

cling phai doi m~t voi nhfrng khung hoang nhu: phai thfch nghi voi cUQcsong moi thieu chong ho~c thieu vq, ho~c thieu con cai, cam giac an to~mcua h9 cling ho~m to~m bi pha vCJ,ni~m tin v~ cUQc song v~ hon nh~n cfingc6 Sl! thay d6i va nhfrng di~u nay tac dQng den kha nang lam vi~c va sangtC;locua h9, trong chung ml!c nao d6 c6 th~ t6n hC;liden vi the xa hQi, denquan h~ lien nh~n cach va con c6 th~ gay ra nhfrng kh6 khan doi voi vi~ctai hon neu n6 xay ra.

Neu nguO'i Ion kh6 khan nhu vi;ly thl c6 Ie doi tuqng tn~ em trong cacgia dlnh Iy hon IC;liphai chiu them nhfrng t6n thuong va kh6 khan 16'0 honrat nhi~u Chang hC;lnchung toi da di~m qua ding phan Ian cac cUQc honnhan a Vi~t Nam roi vao nhfrng c~p vq chong c6 dQ tu6i tu 30- 50 vatrung blnh c6 tu 1-2 con Rieng v~ soluqng, so tre phai chiu tac dQng tieu

cvc tit nhfrng cUQc Iy hon la mQt con so khong h~ nho Nhfrng t6n thuong,nhfrng kh6 khan ma nhfrng tre em nay phai chiu thl vo cling nhi~u changhC;lnnhu : mat cam giac an toan, tlnh cam thuong yeu bi chia se, ni~m tin

bi thuong t6n, cam xuc bi tac dQng, Sl! danh gia ban than bi giam sut,th~m chi do nh~n thuc hC;lnche nhi~u dua tre trong gia dlnh Iy hon luon biday xco bai cam giac cho ding chinh tC;limlnh ma bo m~ bo nhau

Nhu v~y tit nguO'i Ion den tre em, tac dQng cua ly hon doi voi dO'isong tlnh cam la khong nho, va nhfrng di~u ki~n d~ cho sl! phat tri~n blnhthuang da bi xao trQn lam cho cai toi cua tre chua kip hlnh thanh da yapphai nhfrng tra ngC;libai vi;ly thi;lt co Iy khi trong tac pham "Lan song thuba" cua mlnh Alvin Toffer da titng phfli viet: "Ngay nay, mQt Ian nfra caitoi bi di;lp VCJgiong nhu vo trll'ng, tuy nhien Ian nay tQi 16i la do sl! rC;lnnUtcua gia dlnh chu khong phai tit kinh te " D~ c6 mQt cach nhin sau sflc v~nhung van de vita neu tren chung ta co th~ xem xct a nhfrng phan phan

tich ket qua nghien cuu sau

5 Du lu~n xii hQi ve hon nhan fJ Vi~t nam

Nghien cuu du IUi;lnxa hQi ve Iy hon, a thai di~m hi~n tC;li,nhlnchung c6 ba xu huong co ban sau:

- Coi Iy hon la mQt hi~n tuqng xau, khong ung hQ Iy hon trong mQitruang hqp

- Xu huong khong dong Hnh nhung cfing khong phan doi Iy hon

Xu huang ung hQ Iy hon khi Hnh yeu, Hnh vq chong khong con

CHUONG III :MOT s6 D!C DIEM TAM SINH L Y D!C TRlJNG

CUA THIEU NIEN

1 Sl! phat tri~n sinh Iy.

• Tre ph:it tri~n rat nhanh v~ chi~u cao C6 mlm tre cao len 5 - 6 cm (doi vainfr) 8 - 10 cm ( doi vai nam)

• H¢ twin hofm va cac tuyen n¢i tiet cling c6 sl! ph:it tri~n dang k~ Trong thai

ky nay cac qua trlnh hung phan mC;lnhhem cac qua trlnh uc che nen cac emnhi~u khi kh6ng lam chu duqc ban than, kh6 ki~m che cac can xlic d¢ngmC;lnh

• Di~u dang luu y nhat trong sl! phat tri~n sinh ly cua tre b giai dOC;lnnay lahi¢n tuqng d~y thl D6 la sl! ph:it tri~n kha hoan thi~n v~ cau tC;lova chucnang cua cac ca quan n¢i tiet nhu : tuyen thuqng th~n, tuyen giap, tuyenyen va tuyen sinh dl;)c

• M¢t dieu can chli y trong sl! phat tri~n sinh ly a thai ky nay la sl! phattri~n thieu dong b¢ cua m¢t so chuc nang sinh ly dan den sl! mat can b~ngtC;lmthai, gay ra m¢t so kh6 khan trong hOC;ltd¢ng cua tre

• M~t khac, sl! tang trubng mC;lnhva sl! cai t6 v~ m~t sinh ly b lua tu6i nay

con lam cho cac em thay th~t sl! bf1 ngf1va boi roi Th~m chi, m¢t so em

do It duqc chuan bi truac cho vi~c cha d6n nhfrng bien d6i d6 to ra 10

Hlng, hot hoang' Dau giai dOC;lnnay, cac em thuang c6 cam giac nhu "bidanh mat mlllh", ban sitc nhu "bi nhoe di"(Erickson, 1964) va di kern theo

la sl! giam slit cua tl! danh gia ban than ( Harter, 1990, Wigfild va dongnghi~p 1991). cua mlnh tu truac den nay Cac em d~ bien thanh nhfrng

nguai vai nhi~u d~c di~m tuang doi khac vai con nguai cua cac em truac

kia

2 Sl! phat tri~n ve m~t xii h«)i

c-i bra tu6i nay cac quan h¢ xfl h¢i duqc mb r¢ng han, quan h~ vai bC;ln

be dan dan chiem uu the, tuy nhien thieu nien van rat can sl! quan tam sans6c cua gia dlnh Thieu nien muon d¢c l~p nhi~u han, nhung lC;livan phaiphl;) thu¢c nhi~u vai bo my Han nfra, thieu nien cam thay mlnh dfl Ian,trong khi d6 bo my van xem em la be nho Tu d6, c6 th~ n6i, xay ra nhi~u sl!khong an khap, nhi~u khi xung d¢t the h¢ gifra bo my va con cai

3 Ho~t d(mg hQc t~p va giao tiep cita tn\

HOC;ltd¢ng hQc t~p b tu6i thieu nien mang nhfrng sitc thai mai, c6 Sl!phan hocl sllu sitc han Dlly chfnh la nhfrng di~u ki~n tC;lora nhfrng d~c di~mtam ly, nhfrng phuang thuc hOC;ltd¢ng tri tu~ khac ve chat so vai lUa tu6itruac d6

Neu xem giao tiep la m¢t dC;lnghOC;ltd¢ng d~c bi~t - hOC;ltd¢ng vaicon nguai - thl bthieu nien hOC;ltd¢ng giao tiep la hOC;ltd¢ng chu dC;lOva nhat

la giao tiep vai be bC;ln.Vai nhihlg ngmJi bC;ln,cac em khong chi trao d6i vainhau ve cac van de lien quan den hQc t~p, ma con thong bao cho nhaunhfrng tin tuc cling quan Him, thao lu~n nhfrng st! ki¢n xfiy ra trong lap hQC,trong sinh hOC;ltDQi Doi vai nhfrng nguai bC;lnthan, cac em co th~ th6 IQcanhfrng dieu tham kin nhat nhu: uac mo, mong muon trong tuong lai, nhihlgthay d6i cua cO th~ di~n ra trong giai dOC;lnnay, nhihlg tinh cam lang mC;ln,nhfrng nh~n xet cua mInh ve nhfrng nguai xung quanh Nguqc IC;li,qua giaotiep vai b(;lnbe, cac em cling muon nh~n duqc nhfrng danh gia, nh~n xet cuanguai khac ve ban than mInh.

Tuy nhien, nhu cau giao tiep vai b6 my van rat n6i trQi Khi ban dennhfrng van de nghiem ttIC hay nhfrng van de can den St! hi~u biet sau rQng,kinh nghi¢m tung trai thl cac em thuang huang den bo my nhieu hon, nhat

la my M~c dau khong g~n bo vai b6 my nhu khi con tu6i tho nhung 6 luatu6i nay cac em van quan h¢ rat ch~t che khang khit vai bo my va gia dmh.Cac em van can st! nang do ch6 che cua hQ M~t khac, 6lua tu6i nay, cac

em da bM dau co khuynh huang thich duqc dQc I~p, duqc tt! kh~ng dinh, th~hi¢n qua vi¢c cac em thich tt! It!a chQn cho mInh ki~u an m~c, dau toc, cachnoi nfmg, di dUng, dl' chi theo lua tu6i va so thich rieng VI the gifra cac em

va bo my b~t dau co khoang cach

4 S., phat tri~n nhan cach cua thieu ni(~n

• Phat triin j thuc tl! danh gia ban than:

Phat tri~n tt! y thuc la mQt trang nhihlg d~c di~m nhan cach n6i b~t 6lUa tu6i nay Cac em khong nhfrng co kha nang phan anh the giai tt! nhien,

xa hQi mQt cach day du, khon kheo, ma con biet xem xet chinh ban thanmInh, cling nhu moi ,quan h¢ gifra ban than va moi truang mQt cach toandi¢n Cac em da y thuc duqc r~ng mInh la mQt nhan cach dQc I~p, co quyenduqc tin c~y, duqc ton trQng nhu mQi nguai Ian

6 lUa tu6i nay, cac em rat mu6n hi~u biet nhihlg d~c di~m cua banthan, suy nghi ve chinh mlnh va W danh gia ban than mInh Cac em thuangphan tich nhan cach cua mInh va xem do nhu la phuong ti¢n can thiet d~dieu chinh mInh, dieu chinh va xay dt!ng cac moi quan h¢ vai cac hOC;ltdQng, vai b(;lnbe va vai nhfrng nguai Ian Cac em cling hay so sanh mInh vainhfrng nguai bi;lncling tu6i ma no ton trQng va nguang mQ VI the co th~ noid6i vai tre 0 lua tu6i nay nguai bi;lnthan nhu " cai Wi thu hai cua mInh", cac

em nhIn vao bi;lnd~ danh gia va tt! ho~mthi¢n mInh Nhung nhIn chung, cac

em thuang ·co xu huang tt! danh gia mInh cao hon so vai hi¢n tht!c Cac em thuang thich th6i phong nhfrng kha nang, nhfrng uu di~m cua mInh MQt d~c

di~m khac trong tt! danh gia ve mInh cua cac em 6 lua tu6i nay la tinh tt! ky

trung tam Luc nay cac em b~t diiu hi~u biet ve the giai xung quanh mQt

cach day du, sau s~c hon, cac em b~t diiu co cach nhIn mai va cac em

thuang b!(hlm chIm vao cach nhIn cua rieng mInh Cac em thuang qua quan

trQng hoa no va khong thay dmg nhfi'ng nguoi khac co th~ co Iy Ie, co sl!quan tam rieng cua ca nhan hQ M~c dau cac em thay dUQ'cy nghi cua nguaikhac nhung "cac em khong thay duQ'c nhfrng doi tUQ'ng ma y nghi cua nguaikhac huang tai khac vai nhung d6i tUQ'ng ma cacs em quan tam" ( Ekind

1967, trg 184) Nguai ta thuang noi m<)t cach giau hinh anh : "Cac em tl!xem minh nhu cai " ron " cua vU tn(, la nhan v~t co tam quan tf(;mg nhat,mQi nguai phai suy nghi va hanh d<)ng nhu chung

• Danh gia ngum khac.

Khac vai kha nang tl! danh gia ban than, kha nang danh gia nguaikhac cua cac em day du va chinh xac han

Cac em thuang danh gia nguai bC;}nbe va nhfrng nguai xung quanh

ca v~ n<)i dung Ian hinh thuc ben ngoai Tuy nhien, cung vai sl! phat tri~ncua lUa tu6i sl! danh gia nguai khac cua cac em cang ngay cang di VaGchi~usau N<)i dung danh gia nguai khac cua cac em 0d<) tu6i nay toan di¢n vaphong phu , khong nhu nguai Ian chi chu y danh gia nhung m~t ma hQ quantam

M<)t di~m can lUll y 0 day la, do con it·duQ'c trai nghi¢m, it tiep xuc

xa h<)i nen thuang thuang sl! danh gia nguai khac cua cac em tuang doi kh~tkhe, cU'ng nh~c va th~m chi con mang tinh cl!c doan Han the, ket qua cuanhung nh~n xet do co anh huong rat l6'n tinh cam, thai d<), quan h¢ cua cac

em doi vai nhung nguai duQ'c chung danh gia

• SI!phat triln j chi cua thilu nien.

Cung vai sl! phat tri~n v~ cac linh Vl!c khac, y chi cua cac em 0 luatu6i nay cUng co nhung thay d6i va mang mau s~c maio Cac em thuang n6Il!c co g~ng bat chuac nguai mau Iy tuong ma cac em da tl! chQn cho minh.Chinh sl! phan dau vuan len theo hinh mau Iy tuong giup thieu nien hinhthanh nhung ph~m chat y chi nhu : suc mC;}nh,tinh can dam, long dUngcam, suc chju dl!Og gian kh6, tinh than vuQ't kho khan d~ dC;}tduQ'c ml;lcdich

Phan Ian cac em 0 lUa tu6i nay co y thuc phat tri~n suc mC;}nhvanhung ph&m chat y chi cua minh bang cach luy¢n t~p thuang xuyen theocac man th~ dl;lC,th~ thao ho~c thu suc trong cac hoC;}td<)ng tl! phat, co th~

ph an ngoi thu nhu treo cao, bai I~n , dua xe may, xe dC;}p D6ng thai, cac

em thuang chu y den nhfi'ng ph~m chat y chi cua bC;}nbe va thuang danh giacao long dUng cam, y chi VUQ'tqua mQi thu thach phi thuang d~ dC;}tml;lcdich Tuy nhien, sl! ngu6'ng m<), sung bai cac gia trj nay 0thieu nien khongphai luc nao cUng phat tri~n theo nhi~u huang phu hQ'p vai nhiing gia trj dC;}odu-c tich cl!c, nhung gia trj chu&n ml!c cua xa h<)i Day la hC;}nche do chinhd~c di~m lUa tu6i ma nguai Ian va xa hqi can phai quan tam

Tom IC;}i,sl! phat tri~n nhan cach cua tre a giai doC;}nnay co mqt buactien l6'n Tre da bi€t tl! y thuc kha r6 rang va tuang doi day du v~ ban than

Song 6 giai dOC;lnnay tn~ thuang danh gia ve minh hoi cao hO'n thl!c te,thuang d~t mlnh van V! trf quan tr<;mg,V! tri trung tam cua the gi6'i Cling v6'inhii'ng tien b(>cua tl! y thuc, sl! danh gia nguai khac cua cac em ding mangtinh chat hoan thi~n va phong phil hO'n.Tuy nhien d6i khi SI!danh gia nguaikhac cua cac em con khat khe, CI!Cdoan Dieu d6 anh hu6ng den thai d¢ vaquan h~ cua cac em doi v6'i nguai cac em danh gia Diem n6i b~t trong sl!phat tri~n nhan cach cua cac em trong giai dOC;lnnay la sl! phat tri~n y chi.Cac em rat quan tam den nhii'ng pham chat y chi cua mlnh ding nhu cua bC;ln

be vi the thuang co g~ng ren luy~n de phat tri~n pham chat nay

CHUONG 4 : cAe TON THUONG TAM L Y THUONG G~P

6 TUOI THlEU NIEN

1 Xung d(>t gia dlnh, s., chia Iy va cac t6n thuang tam Iy.

N6i tai xung d<)ttuc Ut n6i tai sl! ba't dong quan di~m, bat dong nh~n thuc,

tu d6 dAntai ch6 c6 cac ung xu khong phu hqp vai nhau, khong hoa dong vainhau Ton t(;linhi~u d(;lngxung d<)tkhac nhau va cac xung d<)tnay xuat ph£it t11cac nguyen nhan khac nhau Cac d(;lngxung d<)tton t(;litrong gia dinh thuang Iaxung d<)t gifra cac the h~, gifra cac thanh vien trong cung m<)t the h~ Cac xung

d<)t nay c6 th~ do die'u ki¢n kinh te' eo Izl!p, tlzieu vi¢c lam; do cac quan ni¢m khac nhau (rang 101song ;do nlziing quan ni¢m klzac nhau trong giao dlfC can caf ; do khong hoa h9'P (rang quan h¢ tinh d~lcho~c Ia do sl! khac bi~t ve' 101

s(/ng, v.v

2 Tac d(>ng tieu c.,c cua xung d(>t b6 m~ len s., phat tri~n nhan cach cua tree

Xung d<)ttrong gia dinh, gifra bo my hay gifra bo my va con cai d~u t(;loranhfrng dmg th~ng, uc che cho tat ca cac thanh vien trong gia dinh, d~c bi~t nhfrngxung d<)t c6 tfnh qui mo va h~ thong (mang tinh b(;loIl!C va keo dai trong thai

gian) Tre khong con cam thay an toan, Iuon song trong tinh tr(;lng sq hai va 10

Hing T6 am khongcon Ia t6 am, ma Ia "t6 nhim"l Tn~0 trong tinh tr(;lnghoang

mango Th~m chi nhi~u nghien cuu con chi ra ding xung d<)tthuang xuyen gifra

vo ca, an ngu that thuang va hQChanh ch~nh mango

3.Chia Iy va imh hUOng cua chi a Iy tOi s., phat tri~n cua tree

Chia ly gifra tre em va cha my chung Ia ca m<)tqua trlnh het suc phuc t(;lp.Quatrlnh nay dien ra nhu the nao c6 m<)ttam quan trQng d~c bi~t doi vai sl! phat tri~ncua tre truac m~t cling nhu v~ sau

Tu di~n Tieng Vi¢t 2 d!nh nghia "ehia ly la S~( ro'i xa nhau, 'm6i ngl1O'imt)t ngii, khong e(JnduC/cchung so'ng vai nhau nua". Bowlby (1969) xern sl! chia ly nhu Iasl! khang vai Wi dU<:JcrnQt cach t(;lrnthai hay v'inh vi~n nguai rna rna rnlnh datung gtm b6 Chung tai d!nh ngh'ia sl! chia Iy, Ia sl! chia rai nhau ra, khang conchung song vai nhau nii'a, xay ra co y hay khang co y, hii'u thuc hay va thuc giii'anhfrng con nguai than thuQc; gtm b6 vai nhau (c6 th~ theo con duang sinh h9Chay tlnh cam dU<:Jcnay sinh trong qua trlnh song, sinh hO(;lt )va h~u qua cua n6thuang keo theo nhii'ng nbi dau buon.

Ton t(;lirertnhi~u d(;lngchia Iy, tuy nhien chung tai k~ tai hai d(;lngchfnh : chia

Iy trong cUQc song dai thuang va chia Iy tam IY

Trong cUQc song dai thuang di~n ra rat nhi~u d(;lngchia Iy gay cac h~u quatam Iy rat Ian. C6 th~ k~ tai sl! chi a Iy khang th~ tranh khoi nhu Ia mat nguaithan (b! chet), nguai than di chien truang, Ii han, Ii than

Chia ly tam ly khi dua tre nh~n ra mlnh Ia mQt con nguai khac, Wc Ia h1c tre

buac ra kh6i giai dO(;lncQng sinh vai nguai m~ Cam giac v~ sl! chia Iy naythuang xuat hi¢n 0thang tu6i thu 6 cua tn~, khi ma tre da Ilnh hQi dU<:Jckha nangtr6 nen "rnQt rnlnh" (Winnicot (1957), tuc Ia thai di~rn ket thuc pha cQng sinh(Mahler, 19803) Theo tac gia nay, day cling chinh Iathai di~rn cua qua trlnh chialy-ca th~ h6a, xay ra cho tai Iuc tn~ 2.5-3 tu6i (Marcelli, 1993, 36) Tuy nhienkhai ni¢rn chia ly gan b6 ch~t che vai khai ni¢m gan b6

St! gan b6 dU<:JcBourges d!nh ngh'ia (1981, 2194) : "la mi)t mOl' quan h¢ uu tien nOI giil'a mt)t nglfifi nay tai nglfifi khae ma sif lifa clu;m n6 dliC/edifa tren mi)t

S~( ham muolz hay mt)t nhu edu, No dlf9'e quy dinh boi cae kinh nghi¢m co dlf9'e qua ('(Ie giai do(;uznhC;lyeam '.

Cac tac gia d~u nhat trf cho rang ca hai qua trlnh gan b6 va chia Iy Ia di~uki¢n din va du cho cang vi¢c kien thiet tam IY Thieu di mQt trong hai qua trlnhnay, thl nhan cach khang th~ phat tri~n mQt cach day du, ca th~ khang th~ trothanh con nguai theo dung ngh'ia cua tir nay

Ngu<:JcI(;lichia Iy hay gtm b6 thai qua d~u c6 th~ gay nen nhii'ng hi¢u quanghiem tr9ng

Cac quan sat cua Spitz cho thay r~ng, chia Iy keo dai hon 3 thang tro di, doivai tre nh6 se la mQt chan thuong Xa cach tir 8-18 thang dU<:Jctre song nhu rnQtst! b6 rai, nhu mQt st! mat mat doi tuqng tlnh yeu, nguai rn~, Ia nguon goc chocac cam giac 10 hai va buon ba

_ Nha tam IY.h9C Aubry (1983, 133) qua qua trlnh nghien cOOIau dai cuamlnh v~ h~u qua cua hi¢n tuqng chia Iy, da dua ra cac ket Iu~n v~ cac h~u quacua vi¢c thieu cham s6c truang ky cua nguai m~ :

~Tir dien tieng Viet trung tilm ttr dien hqc, NXB Dil nang, 1998 tr 149

3 Malher (1980) La naissance psychologiqlle de I'etre hllmain.

4 BOllrges, S Approche genetiqlle et psychanalytiqlle de I'enfant La dynamiqlle hllmaine Tome 2 Paris: Delachallx et Niesle, 1981.

- Cac roi nhieu tri tu¢ 0cac tre 0-3 tU6i : ngtrng ph<:ittrien, tri tr¢ tam v~nd¢ng, nhieu tam 10 hai, nhieu tam am "mh va th~m chi ca lo~n tam.

- Cac roi nhieu phan ung: uc che, thl!c the, v~n d¢ng ho~c ngon ngfi'

Cac roi nhieu tam the trong trub'ng hQ'p hay co sl! thay d6i nguai trong tre.Tuy nhien h~u qua nhu the nao phai ke t6'i : tu6i , cac di~u ki~n tn~ co tru6'c

va sau cach bi~t va cac bien so khac

Cac nha nghien cuu nh~n thay ding tre bi t6n thuO'ng nhi~u nhat khi sl! chia

Iy cach bi~t xay ra 0 thang tu6i thu 6 cho t6'i 2 tu6i Bat dau ttr 6 thang tU6i, tU6icua sl! phat trien 10 hai cach bi~t, tre xay dl!ng th~t sl! m¢t moi quan h~ Uti tiendoi v6'i m~ cua mInh, thtra nh~n m~ cua minh la khac v6'i no va no SQ'mat m~

"Chfnh la chi co d tlUJidiem ma dOl tUQ'ngdUQ'chinh thanh vm tu each la bat biel1 va duQ'cnlujp tam ma dua tn! m6'ico 116idau mat mat' ,(Loutre du Pasquier,

1981, 32.Tuy v~y, bi chia Iy 0 du6'i 6 thang tu6i 0 tre cling co nhfi'ng thay d6itrong moi quan h~ v6'i nguai than (Zlotowicz, 1973, 252) Winnicott (trich dfinboi Loutre du Pasquier (1981, 214) cho ding sl! mat m~ trong giai do~n phl;lthu¢c cua tre ngan can sl! ph<:ittrien va sl! t6 chuc cai Wi

Theo VERDIER (1978, 65), m¢t dua tre it hO'n 4 tu6i chiu dl!ilg tot han sl!mat mat cua chia ly neu nhu tru6'c do moi quan h~ cua no v6'i bo m~ xau Thenhung tu 4 tu6i tro di, di~u nay l~i nguQ'c l~i: tre ma co moi quan h~ tot v6'i giadlnh cua no, dua ma da co m¢t sl! an to an tru6'c do I~i chap nh~n va hieu tot hanmot su chia cat nao do

Tom l~i chia ly hay sl! cach bi~t co kha nang gay ra t6n thuO'ng Him ly, neu

no xciyra van :

Vao 6 thang tu6i

Vao thai diem Oedipe (3-5 tu6i), Ilk nay sl! cach bi~t se dUQ'ctre tuongtuQ'ng nhu la no bi trung ph~t boi ham muon lo~n luan cua no v6'i bom~ khac gi6'i

The con chia ly 0 cac giai do~n khac h~u qua se xay ra nhu the nao? Taxem di~u nay dl!a tren m¢t nghien cUu 0cac trub'ng hQ'p Iy hon cua bo m~ khicon h9 0 nhfi'ng lUa tu6i khac nhau

Theo cac ket qua nghien CUu cua cac nu6'c phuang Tay, bo m~ Iy hon khidua con con thO' be (0-3 tu6i) co the gay ra 0dua tre cac roi nhieu tam the va cacroi nhieu nay cang tram tr9ng neu nhu dua con ay khong co sl! chia se va camthong cua nguai nuoi,duBng no a dua tre 16'0 hO'n m¢t chut, Iy hon cua bo m~ co

th~ gay cho no m~ccam t¢i loi (40% tre em co gia dlnh Iy hon 0 Phap 0d¢ tu6i6-9 cho rtmg no la nguyen nhan cua ly hon cua bo m~5) va sl! tl! danh gia thapban than mlnh Tre bi uc che, khong dam duang dau v6'i cac hoan canh va thub'nglam theo y thfch cua nguai 16'0 Den thai ky ti~m an (6-9 tU6i), h~u qua cua Iyhon the hi~n nhi~u qua cac ll'ng xU kern thich nghi cua tre 0 nha trub'ng, ho~c la

cac be tac trong hQc t~p a tU6i d~y thi, Iy hon cua bo m~, nhat la sl! ra di cuanguO'i b6 anh huang t6'i vi~c nhi;lpvai gi6'i tfnh a tre gai (Campbell A., 1990)6.

4 Nhfrng t6'n thuO'ng hanh vi va tinh eam eua tre em eo b{f m~ ly h6n.

M<)t trong nhfrng hi;lUqua kho tranh khoi cho tre em co bo m~ Iy hon lavan d~ t6n thuang hanh vi T6n thuang hanh vi theo dinh nghla atren co nghla lanhfrng roi nhi~u v~ hanh vi

Phan 16'n tre em co bo m~ Iy hon b<)c 1<)nhfrng hanh vi nhu hieu chien,choi bo, xam kich, thu minh va nhfrng hanh vi chong doi xa h<)ikhac Cac nghienCUuso sanh cua cac nu6'c phuang Tay cho thay atre co bo m~ Iy hon t6n t(;lity I~cao co y nghla cua nhfrng hanh vi khong phl;lCtung, ngo(;lisinh, chong doi xa h<)i,hau d<)ng, nhfrng kho khan trong quan h~ v6'inguai ngang hang trong hQc ti;lphaytrong qua tdnh thich nghi xa h<)i(Brady et al., 1986~ Dawson, 1991~ Fergusson etaI., 1986; Najman et aI., 1997~ Peterson and Zill, 1986) Tre em co bo m~ Iy hon

va gia dlnh cua chung duang nhu sir dl;lng nhi~u han cac dich Vl;lsuc khoe vaphuc Iqi xii h<)iso v6'i nhfrng gia dinh khong Iy hon (Dawson, 1991~ Wadsworth

et aI., 1983) Di~u do cho thay tre co bo m~ Iy hon mac phai nhi~u roi nhi~u v~m~t tam Iy va bi~u 1<)chung bilng cac tri~u chung b~nh ti;lt

Khac v6'i cac nu6'c phuang tay, cac nu6'c chau A d~c bi~t la a Trung quoc

va Vi~t nam, Iy hon la m<)tSl! cang th~ng nghiem trQng va lau dai cho ca bo m~

va con cai Chi khi nao hai vq ch6ng da xac dinh rilng hQ khong th~ chiu dl!Ognhfrng mau thUiln gia dlnh tram trQng nhu vi;lykhong th~ keo dai han nfra thi hQm6'i quyet dinh cham dlit cu<)c hon nhan cua hQ bilng Iy hon Chinh qua tdnhmau thulin va thu dich gifra bo m~ t(;lOra m<)tbau khong khi ac cam trong nha matre thuang trai nghi~m m<)tcach cang th~ng, khong h(;lnhphuc, va khong an toantrong m<)t thai gian dai do thu tl;lc phuc t';lP d~ d(;ltduqc Iy hon a cac nu6'c nay.Chfnh nhfrng yeu to ay da lam nay sinh cac van d~ t6n thuang hanh vi cua tre emtrong cac gia dinh Iy hon Sau khi cha m~ Iy hon, phan 16'ntn~ nho song cung v6'inhfrng nguai mt: ru<)t (Cheung and Liu,1997) va duqc bo de tra ti~n nuoi dang

h~mg thang hay hang nam cho den khi tre tron 18 tu6i Nhfrng nguai dan ong Iy

hon thuang tai hon nhi~u han nhfrng nguO'iphl;lnfr Iy hon M<)tty I~ 16'nnhfrng ba

mt: khong tai hon trong m<)tthai gian dai, d~c bi~t Ia thai gian nuoi duang concai, I';!icha dqi qua muc vao Sl! thanh d(;ltcua con cai hQ trong lInh Vl!c truanghQc va ngoai dai Chfnh sl!cha dqi qua muc cua cac ba m~ d<)cthan vao con cai

hQ gay suc ep v6'i nhfrng dua tn~ lam chung hoang mang, phan 16'nchung khongdap ung duqc mong dqi cua nguai m~ cho nen chung co m~c cam t<)i16i va d~che di;ly m~c cam nay chung co nhfrng hanh vi nhu da noi den a tren M<)t soIuqng nh6 cac ba mt: ly hon khac b6 m~c hay Iang m';!con cai hQ, co th~ bai VIdo

kh6 khan ve kinh te' hay vi mQt minh phai lam het mQi vi~c trong nha nen khongc6 thai gian Tinh tr£;lngnay d~n den h~u qua la lam cho tn~ trb nen bu6'ng binh,ch6ng d6i hay la thu mlnh l£;li.(Cheung and Liu, 1997; Dunn et aI., 1998; Shawand Emery, 1987; Weisz and Weiss, 1991) M:)t khac lUa tu6i ttr 6 den 15 la lUatu6i con cai bM dau d6ng nhat vai b6 my, chung lay b6 my lam tam guO'ng-d~noi

theo va bM chuac cac hanh vi cua b6 my Sl! thieu viing mQt trong hai nguai lam

tn~ mat h~n di mQt trong hai hlnh m~u 19tubng, d6 la chua n6i den VIIy hon nenhlnh mau cua nguai kia thuang bi meo m6 lam cho tre trb nen hoang mang vakhong con biet tin c~y VaGai va nhin dai vai con miit tieu cl!c Ket qua la tre bit6n thuO'ng trong hanh vi Dang tiec, nhfrng ket qua nghien CUu0' tren deu lay ttrcac ban bao cao cua cha ho:)c my ve tre va dQ tin c~y cua nhfrng bao cao cua b6

my c6 th~ bi anh hubng bbi sl! cang th~ng, 'Sl!10 fiu, Sl!u sau hay sl! l£;lmdl;lng v~tchat (Sanger et aI.,1992; Walker et aI., 1989), tiep theo d6 co th~ phcit tri~n nguycO' cho sl! bao cao qua len cua b6 my ve tfim 19 bu6'ng binh cua con cai hQ(Fergusson et aI., 1993 ; Hall et aI., 1991) Sl! th~t hi~n nhien 0' dfiy la ly hon c6anh hbng tieu cl!C sfiu siic den ngu6n kinh te va xii hQi cua nhfrng gia dlnh nguaicham s6c tre (Wadsworth et aI., 1985), ma thuang xuyen d~n den nhfrng van detlnh cam va hanh vi trong nhfrng tre cua Iy hon (Blum et aI., 1988; Hall et aI.,

1991 ; Xianchen Liu, 2000 ; Nguy~n Thi Minh H~ng, 2000)

Tren dfiy chung Wi trinh bay phan nghien cUu19 lu~n lien quan tai cac du

lu~n ve Iy hon, tinh hlnh Iy hon trong nuac va tren the giOi, mQt s6 d:)c di~m tfim

sinh 19 d:)c tnrng cua lUa tu6i thieu nien cling nhu mQt so t6n thuO'llg tfim 19 n6ichung a tre trong cac gia dlnh co mfiu thu~n, xung dQt Phan tiep sau dfiy chungtoi trinh bay cac ket qua nghien CUuthl!c ti~n cua chung toi ve t6n thuO'llgtfim19

cua tre tir 10-15 tu6i trong cac gia dinh c6 b6 my Iy hon

PHAN THU BA : NGHIEN cUu THVC TIEN

TRE TRONG GIA DINH DO BO M~ LY HON

1 Cae ton thuang nh~n thue

1.1.Phiin tich cac ylu to' nhtj,n thuc gia dinh va cWJCso'ng xii hl)i.

Sau khi Slr dl;lng phuong phap phan tich yeu to chung t6i thay r6 trong nh~nthuc v~ cac gia tri gia dlnh, xa h(>in6i Ien Ia 5 yeu to cO ban: G 1 - Gia tri va vaitro chung cua gia dlnh; G2- Gia tri va vai tro cua nguai cha trong gia dlnh; G3 -Nh~n thuc v~ cu(>csong xa h(>i;G4 - Gia dinh nhu m(>tyeu to can tro den sl! phcittri~n cua con nguai; G5 - Gia tri va vai tro cua nguai my trong gia dlnh (so d6 1)

Sa do 1 : Cae ylu ttInlu;'1nflute gia fri gia dinh dfre

Xet theo gfa tri trung blnh cua cac yeu to, tn~ em trong gia dinh binh thuangIan tre em trong gia dlnh ly h6n d~u c6 st! danh gia rat cao vai tro cua gia dlnh(vai mean = 4.44 va mean = 4.26 cua ca hai nh6m va cho di~m thap 0 yeu to giadlnh nhu m(>tdi~u can tro den st! phcit tri~n (vai mean = 3.39 va mean =3.46)

1.2 So sanh nh~n th{I'Cve'gia trf gia dinh va cuqc song xii hqi giiia tre gia dinh Iy hon va tre gia dinh binh thuO'ng.

han nhan 2 4.26 3.46 3.79 3.46 3.95

t 2.31 4.98 0.65 0.90 0.92

P

.02 00 51 36 35

Bang 1:Sl! klulc bi¢t trong nluJn thuc vi?'gia trt gia dinh va cu¢c song giiia tre

trong gia dinh binh thuiJng va trong cac gia dinh ly hon

Tre em trong gia dlnh ly han danh gia gia tri gia dlnh (t=3.29; p=O,OO)vavai tro cua nguoi bo thap han m¢t cach co y nghia so vai tre em gia dlnh blnhthuong va cling theo cach nhu the, tre em gia dlnh ly han danh gia thap han vaitro cua nguoi bo (t=4.57; p=O.OO)so vai tre em gia dlnh blnh thubng

a SI! khtic bi¢t theo dq tudi

(; tU6i duai 13 tU6i, cac em gia dlnh ly han danh gia thap r6 r~t gia tri giadinh (t=3.92; p=.OOO)so vai cac em gia dinh binh thubng, nhung di~u nay li;likhang th~ hi~n 6 lUa tU6i cao han (13-15) vai t= 3.20 p =.749) Nhiing em (1hIatu6i nay (duai 13) nhin nh~n fling gia dlnh tro thanh m¢t yeu to dm tro vai t=0.23; p= 023 Nhu v~y ly han cua cha m~ da tro thanh m¢t nguyen nhan gay ranhi1ng hi~u biet va nh~n thuc sai l~ch v~ gia dlnh, v~ cu¢c song doi vai cac emduai 13 tu6i Di~u nay phil hqp vai nh~n xet cua m¢t tac gia nguoi My Judith S.Wetherstein (2000)

(; d¢ tu6i Ian han (tll' 13-15) sl! nhin nh~n v~ gia tri cua gia dinh va cu¢csong xa h¢i cua cac em qua so di~m thu duqc d~u thap han di~m danh gia v~ giatr! v~ gia dinh va cu¢c song xa h¢i so vai cac em 0d¢ tu6i be han, nhung cac eml(;litiep tl;lcdanh gia gia dlnh nhu m¢t yeu to can tro den sl! phat tri~n vai so di~mtrung blnh 100 han Sl! khac bi~t giiia cac em trong gia dlnh co hoan canh blnhthuong va gia dinh ly han cling co sl! khac bi~t nhung l(;lichi t~p trung 0 hai yeu

to 02: Vai tro gia tr! cua nguoi bo (vai p = 001 *) va 03 : Nh~n thuc v~ cu¢csong xa h¢i (vai P=.OOO*).Nhu the Sl!khac bi~t trong danh gia gia trL vai tro cuanguoi bo khang nhiing di~n ra 0lUa tU6i duai 12 giiia cac tre co bo m~ ly han vacac tre co gia dinh binh thuong, 0lUa tu6i 13 no van ton ti;lidai d~ng theo cilngmOtIagfch: vai tro cua nguoi bo duqc danh gia thap han 0 tre bo m~ ly han so vaitre bo m~ binh thUbng tuy muc d¢ khac bi~t 0 day co chi~u diu di (p=0.019 0 tu6itren 13 so vai p=O.OOOso vai tre 0 tu6i duai 13) Vi~c tiep tl;lcdanh gia thap han

vai tr6 cua nguai bo 0 dua tn~ c6 bo m~ ly han so v6'i tre binh thuang cho thaynhilng h(;lnche cua vi~c nh~n thuc v~ gia tri cua nguai bo 0 tre c6 bo m~ ly han.

Ok em trong gia dinh ly han c6 nh~n thuc tfch cl!c hem v~ cu¢c song xii h¢i(mean = 3.72 va mean = 3.53)

Cac em c6 bo m~ ly han 0 tu6i ttr 13 tro len nh~n thuc cu¢c song xii h¢i tfchqIc hcJ'nso v6i cac em nh6 tu6i han (t=1.74; p= 0.08)

Cac em nam (1) trang gia dinh ly han danh gia thap hem ba yeu to G 1 - giatri chung cua gia dlnh v6i p = 001; G2 - Gia tri nguai bo v6'i p=.OOOva G5 -Gia tri nguai m~ v6i p=.003 so v6'i cac em nam gia dlnh binh thuang Va cac emnam trong gia dlnh ly han dIng danh gia yeu to gia dlnh dm tro cao hem cac emnam trong nh6m doi chung Trang khi d6, sl! khac bi~t giUa cac em nG'0 gia dinh

ly han va gia dlnh blnh thuang l(;lith~ hi~n 0 hai yeu to G2 - Gia tri cua nguai m~

va G5 - Gia tr~cua nguai bo Cac em nG'gia dlnh ly han danh gia thap hem v~ giatri cua nguai bo so v6i cac em nG'trong gia dlnh blnh thuang ( t=3.24; p= 001)nhung l(;lidanh gia cao han v~ vai tr6 va gia tri cua nguai m~ (t=-1.78; p=.077).Doi v6i cac em nam thl sl! khac bi~t c6 ve thu~n chi~u han, c6 nghia la cac

em trong gia dlnh binh thuang thl sl! danh gia v~ nguai bo, nguai m~ cao hem sov6i cac em nam trong gia dlnh ly han. Nhung cac em nG'trong gia dinh ly han l(;lidanh gia v~ gia tr~ cua nguai m~ cao hem va gia tri cua nguai bo thap hem so v6inh6m doi chung

1.3 S" khac bi¢t v~ nh~n thuc v~ gia trj gia dinh va cUQcsong xii hQi trongnhom tre co bo me Iy hon

• T/zeo gi6'i tfnlz:

Sl! danh gia giG'a hai nh6m tre trai va gai trong gia dlnh c6 hoan canh lyhan c6 sl! khac bi~t Cl;l th~ nhu sau: Cac em trai danh gia gia tri cua nguai bo(G2) va "Nh~n thuc v~ cu¢c song xii h¢i" ( G3) cao han so v6i cac em gai (t

=1.27; p=.206); (t=1.59; p=.1l2).Trong khi d6 cac em gai danh gia v~ gia trichung cua gia dlnh cao han so v6i cac em trai Doi v6i hai gia tri G4 - gia dlnhcan tro va G5 - gia tri cua nguai m~ thl cac em c6 sl! danh gia giln giong nhau

• T/zeo de;tu6'i hi¢n nay clfa tre:

Nhln m¢t cach chung nhat chung tai nh~n thay hilu nhu 0 tat ca cac yeu tothl nhG'ng tre em 0 d¢ tu6i nh6 hem (du6i 13 tu6i) d~u danh gia cao han so v6inhG'ng em 6 lUa tu6i lOn han (tren 13 tu6i) Sl! khac bi~t th~ hi~n r6 0 tat ca cacyeu to c6 y nghia tfch cl!c, kh~ng dinh: G 1 - Gia tri gia dinh, G2- Gia tri nguaibo; G3 - Nh:;tnthuc v~ cu¢c song xii h¢i; G5- Gia tri nguai illy, trong khi d6 v6'iyeu to c6 y nghia tieu cl!c -G4 - Gia dinh dm tro thi cac em 0 d¢ tu6i lOn hem l(;lidanh gia v6i so di~m cao hem

• Theo hoan canh m6i truiJng win hoa-xd h¢i.

C6 mQt di~u dang n6i la doi v6i cac em song trong hoan canh thu~n lqi l~idanh gia v~ gia tr~ chung cua gia dInh va gia tri cua nguai mt; khang cao btmgnhii'ng em song trong hoan canh khang thu~n lqi ( t=.46; p=.64 va t=1.53; p=.12)

• Theo thiJi gian cha m~ tre ra toa:

Ket qua thu duqc cho thay hau nhu khang c6 sl! anh hu6ng dang k~ nao cuathai di~m cha mt; ra toa t6i sl! danh gia v~ cac gia tri gia dInh va xa hQi cua cac

em Ngoai nhii'ng tieu chi vila phan tfch, nhii'ng tieu chi can l~i nhu: Muc dQ xungdQt giii'a cha mt; tru6c khi ly han, trinh dQhQcvan va muc song cua nguai mahi¢n nay tre dang acling Sl!danh gia cua tre theo cac tieu chi nay ambi yeu tocling c6 Sl! khac nhau nhat d~nh nhung khang tieu bi~u va c6 y nghla v~ m~tthong ke nhi~u lam

• Yell U/ '0' vOi ai'sau khi ly h6n c6 tac dQng rat 16n den nh~n thuc cua tre v~ cacgia tr~ cua gia dinh va cUQcsong, trong d6 n6i b~t len la ba yeu to chinh d6 la

G I - Nhii'ng gia tri chung cua gia dinh; G2 - Gia tri cua nguai bo va G5 - Giatr~ cua nguai mt;

Yeu to G 1- Gia tr~ gia dinh duqc cac em danh gia cao (mean =4.44) dli cac

em a v6i ai sau Iy han - di~m trung binh nay cao nhat so v6i tat ca cac yeu tokhac Xet theo tieu chi "av6i ai" sau Iy han giii'a cac nh6m c6 sl! khac bi¢t c6 y

nghia (F =3,31; p=.039) Cao nhat la nhii'ng em a v6i bo (mean = 4.41), roi dencac em av6i mt; (mean = 4.35) va cuoi cling la cac em av6i nguai khac (mean

= 4.06) Di6u nay cho thay, khi cac em av6i bo ho~c a v6i mt; sau khi bo mt; da

Iy han thl cac ern c6 xu hU6ng danh gia cao v~ gia tr~ gia dInh so v6i nhii'ng emsau khi bo mt; Iyhan phai a v6i nguai khac (ang, ba, chu, bac ho~c trung tam bllOtrq)

Nhii'ng dua tre duqc a v6i bo thi danh gia v~ vai tra cua nguO'I bo cao hanh~n so v6i nhii'ng dua tre duqc a v6i nguai khac ho~c la a v6i mt; (F=11.81; p=.000)

Trong khi d6 nhii'ng dua tre a v6i mt; thi l~i danh gia thap v6 gia tri cuanguai bo - danh gia thap nhat so v6i cac em "av6i bo" va "v6i nguai khac" Sl!khac bi¢t c6 y nghia thu 3 th~ hi¢n ayeu to G5 - Vai tra va gia tri cua nguai mt;.Qua so li¢u di~u tra chung tai nh~n thay: Sau khi Iy han nhii'ng tn~av6i mt; danhgia v~ gia tr~ cua mt; la cao nhat so v6i nhii'ng tre duqc av6i bo va v6i nguai khac(F=3.54; p= 032)

Xet mQt cach t6ng quat nhat chung tai thay: V6i Cel 5 yeu to thuQc G thl giatr~ v6 gia dinh G 1 duqc tre danh gia cao nhat v6i so di~m trung binh la 4.26, tiepden la yeu to G5 vai tra va gia tri cua nguai mt; duqc, tiep den la yeu to G3 -Nh~n thuc v~ cUQcsong xa hQi; G 1- Gia tr~cua nguai bo va thap nhat la G4 - Giadlnh nhu rnQt yeu to can tra.

Tom lC;li,tre duqc 0 vai bo danh gia cao nhat v~ gia tri cua gia dinh, gia trjcua nguai bo, va vai tro gia dinh trong moi quan h~ vai X3 so vai nhii'ng dua treduqc 0 vai mt; ho~c 0 vai nguai khac Trong khi do chung danh gia thap nhat doivai yeu to 04 - Oia dinh elm tro Nhu v~y chung ta co th~ thay nhii'ng dua treduqc 0 vai bo sau ly hon danh gia tfch Cl!Chon h~n ve cac gia trj cua gia dinh vacua cu9c song so vai nhfrng dua tre 0 vai mt; ho~c vai nguai khac sau ly hon.

Khi tre 0 vai mt; thi gia trj cao nhat ma tre danh gia la v~ nguai mt;, tiep den

la gia trj chung cua gia dinh, gia trj cua nguai bo Trong khi do neu sau khi lyhon ma dua tre khong duqc 0 vai m9t trong hai nguai bo, ho~c mt; de thi chungdanh gia thap v~ gia trj gia dinh, gia trj cua nguai cha, gia trj cua nguai mt;nhung lC;lidanh gia cao gia dinh nhu m9t yeu to elm tro den sl! 'phat tri~n cua connguai

2 Cac t6n thuOllg khac :

2.1.Cdm gitic cua tre co hi]' m'! Iy hon.

e) tre co b6 mt; ly hon carn giac 'buon va that v(;mg'chiem ty l~ cao nhattrong Hit ca cac carn giac rna cac em carn nh~n ve sl! ki~n bo rnt; ly hon : 52%,ngoai ra, cac em to ra dung dung, coi nhu khong phai vi~c cua minh, cho rang sl!vi~c tat yeu phai xay ra nhu v~y, chiem ty l~ 10.7% Cac em choi bo, khong

b9C 19 cam giac cua minh, 10' di, coi nhu khong co chuy~n gi xay ra, ch~ng co

m9t suy nghi nao ca chiem 14 % Cac cam giac khac chiem 10.7%

Su dl;lng phuang phap phan' tfch chi-blnh phuong, chung toikhong Hm thayrn9t phl;l thu9C nao co y nghia, chUng to tre co cac cam giac dau kh6 choangvang; buon va that vQng ; dUng dung; choi bo do vi~c bo mt; chung ly honkhong khac nhau dli tre 0 lUa tu6i nao, O rnoi truang van hoa-X3 h9i nao, dli bo

mt; cac em ly hon 0 thai di~rn nao, dli sau ly hon cac em song vai ai

Xet theo hoan canh moi truang van hoa - X3 h9i, ty l~ rat cao (62, 8%)nhfrng em co hoan canh khong thu~n lqi carn thay "buon va that vQng" vi bo mt;

ly hon Noi nhu v~y, khong co nghia cac em 0 rnoi truang van hoa X3 h9i thu~n

lqi han khong buon vi bo rnt; cua cac em ly hon, tuy nhien ty l~ nay khong cao

bang (37.3%)

omoi truang van hoa X3 h9i khong thu~n lqi, tinh trC;lngmau thu~n gifra

bo mt; truac ly hon la n~ng ne nhat (14 truang hqp trong so 63 truang hqp cac em

buon va that vQng, chiem 58.3 %) Di~u nay duqc kh~ng djnh boi m9t ty l~ rat

100 : 44.8% cac em buon va that vQng do mau thu~n cua bo mt; (26 em tren t6ng

hi~n It han niem tin cua mlnh vao cac gia trt cua con nguO'i, vao nhfrng gl tot d~p cua cu¢c song.

-Ket qua cling cho thay, niem tin cua tn~ co moi tuang quan nghich co y

nghia vai 'Iy do Iy han" cua bo mt{ (p<0.05), co nghia la gifra niem tin ve connguoi, ve cu¢c song cua tre va Iy do Iy han cua bo mt{co moi quan h~ phl;l thu¢cIan nhau Chung tai cling tlm thay wang quan thu~n co y nghia gifra niem tin cuatre vai so con (p<0.05), cho thay trong gia dlnh Iy han so con dmg Ian thl niemtin cua tre ve con nguoi ve cu¢c song dmg cao

2.3.Mltc dtJ /0 liing cua tre co b{f ml! /y hon.

So vai t6ng mau, neu 61.1% tre thuong co muc 10 Hlng thap nhat, thl chi co41.7% cac em co bo mt{ Iy han 10 I~ng a muc nay NguQ'c IC;li,neu chi co 20.6%tre em thuong co muc 10 I~ng cao, thl atre em co bo m~ Iy han ty I~ nay chiem

Wi 32.09 % R6 rang tre em co bo mt{ Iy han b¢c I¢ muc d¢ 10 l~ng cao han tre

em co gia dlnh day duo Ket qua cling cho thay muc d¢ 10 l~ng cua tre em co bomt{ ly han khang phl;l thu¢c vao mai truang van hoa -xa h¢i, giai, tu6i, a vai aisau khi ly han, co a cung anh chi em hay khang, Nhu v~y, co th~ noi, ly hancua bo mt{ban than no m¢t tac nhan to Ian gay nen nhfrng nbi 10 l~ng cho nhfrngdua con bat k~ ly han xay ra adieu ki~n ho~mcanh nao

CHUONG VI : TON THUONG HANH VI CUA TRE

SO' do 1 : Phan b6' cac yell to' cach tlute l(ng Xli'hang ngay cua tre.

Cac yeu to nay bao g6m : Cac hanh vi "X am kfch" ; "hanh vi hieu d¢ng,thieu t~p trung" ; "Hanh vi pho truang suc me;mhche d~y st,t nhut nhat, thieu tt,ttin" ; "Hanh vi klm nen tinh cam cua bim than" ; "Hanh vi xa lanh cac hOC;ltd¢ng

xa h¢i" va "Hanh vi co y chi "

Xet cac yeu to theo di~m trung blnh, chung toi nh~n thay rang, di~m trungblnh cua h~u het cac yeu to hanh vi cua tn~em tren toan mfiu d~u tuong doi thap,thap hon di~m trung blnh (2.35, 2.69, 2,01, 206, 2.73, l~n luqt tuang Ung vai

di~m TB cua hanh vi xam kich, hanh vi hiell d¢ng, thieu ((Jp trung, hanh vi ph6 tn((//lg slfe mgnh ('he deJy .'It! nlult nhat, thiell t~(tin, hanh vi d6n nen tinh cam cua ban than va hanh vi xa lanh cac hogt d¢ng xii h¢i) Do la m¢t dau hi~u dang vui

mung, bai VI muc di~m TB thap nhu v~y noi len rang, co nhiing bi~u hi~n cua cach~mh vi xam kfch , hieu d¢ng, thieu t~p trung; hanh vi pho truang suc m,;mh ched~y Sl!nhut nhM, thieu tl! tin; hanh vi klm nen tinh cam cua ban than; hanh vi xa

Ianh cac hO(;ltd¢mg xa h¢i 0 cac em, tuy nhien nhfrng bi~u hi~n do chi 0 duai mucd¢ trung blnh, chua den muc 10 ng(;li.

Trai I(;li,di~m TB cua h~mh vi co y chi vuQ't tr¢i h~n Ien tren muc trung binh

(3.59) Day cung Ia di~u rat dang vui mUng Tiep theo, xem xet hanh vi va cachung xu cua cac em trai va gai m¢t cach rieng bi~t, chung tai thay co nhfrng khacbi~t dang k~ Hanh vi hieu d¢ng, thieu t~p trung cua cac em trai thap hon cac emgai m¢t cach co y nghia (F = 16, p = 01) Trai IC;li,hanh vi pha truong suc mC;lnh,che d~y sl! nhut nhat, thieu tl! tin CJ cac em trai cao hon CJ cac em gai m¢t cach r6r~t (F = 72 va p = 00) va hanh vi co y chi cling tuang tl! nhu v~y (F = 02 va p =

.05) Co th~ kh~ng dinh dmg, nhfrng bi~u hi~n khac bi~t nay Ia hoan toan phli hqp

vai cac nghien cuu v~ Iy thuyet (A. V Petrovski)l

So sanh h~mh vi cua cac em b cac d¢ tu6i khac nhau, chung tai cling Omthay co sl! khac bi~t Hau het cac yeu to hanh vi cua hai nhom nghi~m th~ CJ haid¢ tu6i khac nhau trong nghien cuu cua chung tai: 11 -12 tu6i va 13 - 15 tu6id~u khac bi~t nhau m¢t cach co y nghia (F = 0,74 va p = 000; F = 5.29 va p =

.06; F = 1 04 va p = 06; F = 1.68 va p = 06; F = 16 va p = 00 Ian IuQ't tuang

ung vai d¢ bien thien va gia tri co Y nghia cua hanh vi xAm kich; hanh vi hieud¢ng, thieu t~p trung; hanh vi klm nen tlnh cam cua ban than va hanh vi co y chigifra hai nhom tu6i) a day, hau het cac yeu to hanh vi (hanh vi xam kich; hanh

vi hieu d¢ng, thieu t~p trung; hanh vi pha truong suc mC;lnhche d~y sl! nhut nhM,thieu tu tin; hanh vi klm nen tlnh cam cua ban than; hanh vi xa lanh cac hoatd¢ng x~ h¢i) cua cac em b d¢ tU6i duai 13 tU6i d~u thap han b cac em co d¢ tu6i

ttr 13 tr0 Ien Nhu v~y, ket qua cua chung tai phli hqp vai nhfrng nghien CUll v~hanh vi 6 tre em vi thanh nien cua a.s ngubi Dc Margot Prior (Margot Prior,

2000)

3 So sanh cac cach thuc ung xU trong CUQC song dOl thuOng cua tn~ co

bo m~ ly hon vOl tre co bo m~ chung song blnh thuOng

• T heo tieu chi moi trUifng WIn hod -xahQi.

Ket qua cho thay, IUlnh vi pho tru(Jng Sitc m(f/zh, che dt;ly st! tlu'eu tt! tin CJ

nhom tre co bo my Ii hem cao hon nhom tre co bo my song hoa thu~n m¢t cach

co y nghia (F = 1.537 va p = 095)

• Theo tieu chi gi6'i tinh cita tre

Xem xet sl! khac bi~t v~ hanh vi b hai nhom tre trai va gai co bo my Ii han

va co bo my cling chung song cho thay, cac em trai co nhfrng bi~u hi~n cua hanh

vipluJ trumzg site nU;l11h,che dt;ly st! thiell tt! tin Ian hon bcac em gai m¢t cach r6

r~t ( nhom Iy han : F= 1.328 va p = 025) va (nhom khang Iy han : F= 5.654 va p

= 066) Nhu v~y sl! khac bi~t gifra tre trai va gai bi quy dinh bbi gi6'i tfnh cua tre

Tuy nhien, sl! khac bi~t v~ di;lc di~m hanh vi cua cac em trai va gai b tre ly han co

I A v Pelrovski Tam Iy hQc SL( pham va lua ludi (djch) Hip II NXB Giao dllc Ha N¢i, Phat trien va giao dllc Dai hoc pham Ha N¢i I NXB Giao duc 1971

-y nghia Ian hem so vai cac em trai va gai bnhom tn~ gia dlnh blnh thuang (p = 0,

025 va p = 0,066) khien chung ta co suy nghi phai chang st! ly han cua bo m~gop phan t~o nen khoang cach gifra trai va gai trong hanh vi va cach ll'ng xu nay.Cl;!th~ cac em trai cang to ra pha truang suc mC;lnhche d~y st! nhut nhcit, thieu tt!tin va nguqc lC;licac em gai cang d~ dang b<)c1<)st! e de, thieu tt! tin cua mlnh ?Dieu nay cling th~ hi~n cach thuc tt! v~ cua cac em trai va cac em gai truac hoanninh kho khan trong cu<)csong hang ngay

• Theo tieu ehi '0 voi ai'.

Ket qua cho thay, nhom tn~ song vai m~ (ca trai va gai) hanh vi ph6 truo'ng site m~lI1h,ehe d~IY S~( nllllt nluit, thitu tif tin thap han m<)tcach dang k~ so vai b

nhom tre khang duqc song vai bo cling nhu khang duqc song vai m~ ma do hoancanh d~c bi~t phai song vai ang ba ho~c nhiing nguai than khac, th~m chi phaisong <1cac trC;litre m6 cai (F = 2.531 va p = 080)

Ket qua cling chi ra dmg, nhom tre trai song vai bo, hanh vi ph6 truo'ng site m~lllh ehe dljy sif nlllit nhdt, thiell tif tin Ian han m<)tcach co y nghla so vai

nhfrng em trai b vai m~ (F = 7.519, P = 0.063) Ket qua nay phil hqp vai cacnghien cuu truac day ve tre ly han (Nguy~n Thi Kim Oanh, 19972; J S.Wallerstein, 20003).

Tiep tl;!cso sanh st! khac bi~t ve m~t hanh vi cua cac nhom tn~ trai, tn~ gai(m<)t cach rieng bi~t) trong cac hoan canh khac nhau sau khi bo m~ chia tay,chung Wi nh~n thay, so v6i nhom cac em trai b v6i m~, nhom cac em trai b v6i

bo cling nhu nhom cac em trai b v6i nhfrng nguai khac bi~u hi~n hanh vi hieu d¢ng, thiell tljp trung 19n han m<)tcach ro r~t (F = 7.519 va p =.001).

Nhom cac em gai khang duqc song v6i bo ho~c m~ ma phai song v6i

nhfrng nguai khac co hanh vi hieu d¢ng, thiell tljp trung Ian han h~n so v6i nhfrng

em <1vai m~ (F = 4.204, p = 019)

• Theo tieu chi 'bo tai han", "m~ tai han"

Ket qua nghien cuu cho thay, vi~c m~ tai han khang anh hubng ro r~t denhanh vi ling xu hang ngay cua con cai hQ

Tuy nhien, vi~c bo tai han co nhfrng anh hubng nhat dinh den d~c di~mtam ly nay cua nhiing dua con Cac em co bo tai han It co hanh vi hieu d<)ng,thieu t~p trung han cac em ma bo khang tai han m<)tcach ro r~t; d6ng thai, hanh

vi xa lanh cac hOC;ltd<)ng xa h<)icua cac em b nhom dau tien cling thap han hanh

vi nay <1cac em thu<)cnhom thu hai m<)tcach co y nghla (F = 575 va p = 097, F

= ,90 va p = 038 Jan luqt wang ll'ng v6i d<)bien thien va muc d<)co y nghla cuahanh vi hieu d<)ng, thieu t~p trung va hanh vi xa lanh cac hOC;ltd<)ng xa h<)icuacac em co bo tai han va cac em bo co khang tai han) Do la nhiing dau hi~u anh

2 Nguy~n TIli Kim Oanh: Tim hieu SL( phat trien nhAn each eua trt~mau giao trang cae gia dlnh khong holl.n thi~n Luan van thae si khoa hge giao due man non 1997

Wallerstein 1 S Ly dj noi dau va co may sau 10 nam NXb PhI,!nil', 2000.

huang tot cua vi~c bo tai han doi voi cac em co bo my Iy han Ket qua a nghien

Clru nay cho thay, m¢t so yeu to hanh vi va cach ll'ng xu cua cac em co bo tai han

tot han so voi nhi1'ngem co bo khang tai han la m¢t dieu kha moi IC;l va b~t nga

thu v~doi voi chung tai

• Alzh hudng CLla S~( kef hqp cac bie!z s6~

Ket qua cua chung tai cho thay, chi co himh vi pho tru(fng sitc m{lnh che dcJy S~( nlulf nhaf, thitu t~(tin chiu anh huang cua st! ket hQ'pgifra cac bien so do

m¢t cach co y nghia (p = 0.073) D~c bi~t, hanh vi nay chiu anh huang rat Iancua St!ket hQ'phai bien so avoi va gi6i tinh (p = 004)

• Khd nang d¥ bao cua cac yell to' dOl voi cac yell to' himh vi, itng xU himg ngay.

Ly do Iy han cua bo my co kha nang dt! bao cao ve hanh vi xam kfch cuatre : 17% (p = 0.07 va R2 = 0.17)

St! ket hQ'p gifra cac bien so tU6i, gi6i tfnh, Iy do Iy han va a voi co khanang dt! bao 6.5 % hanh vi pha truang suc mC;lnhche d~y st! nhut nhM, thieu tt!tin (p = 016 va R2= 065)

Rieng bien so gioi co kha nang dt! bao ve hanh vi nay la 22,1% (p = 016

va R2 = 221)

Doi voi hanh vi co y chi, tu6i cua cae em co kha nang dt! baa kha Ian, 20%(p= 028 va R2 = 20)

3 Kef luau:

Qua phan tfch ket qua nghien cUu chung tai co m¢t so nh~n xet ve hanh vi

va cach ung xu cua tre em atu6i vi thanh nien co bo my Iy han nhu sau:

I) Ket qua nghien cuu hi~n tC;licua chung tai cho thay vi~c Iy han cua bo

my co anh huang den cach bi~u hi~n hanh vi va ll'ng xu cua con cai hQ So voi tre

em trong cac gia dlnh bo my chung song blnh thuang a cac tre em co bo my Iyhan, h~mh vi pha truang SUemC;lnhche d~y St!nhut nhM, thieu tt! tin duQ'cth~ hi~nr6 han m¢t cach co y nghia

2) Hoan canh song voi ai sau khi bo my Iy han, co anh huang khac nhauden cac em Phan 16n cac em a voi my van gifr duQ'c cu¢c song can bang va 6ndinh, ve rnQi rn~t, d~c bi~t la ve rn~t tlnh carn nen hanh vi va cach ll'ng xu cua cac

em it b! t6n thuang han so voi cac em avoi bo ho~c'avoi nhfrng nguai khac Trailai, cac em a voi nhi1'ng nguai khac, dai song tam Iy thay d6i qua Ian, cac emk'h9ng tranh kh6i hoang rnang, 10 I~ng, mat di tfnh mC;lnhdC;ln,tt! tin VI the cac'

em thuang co nhfrng bi~u hi~n hanh vi truang suc mC;lnhche d~y st! nhut nhM,thieu tt! tin cua mlnh Ket qua cua chung tai con cho thay, hanh vi va cach ung

xu cua cac em gai avoi bo it b! t6n thuang han cac em trai.

3) Xet ve moi tuang quan gifra cac hanh vi, ket qua nghien cuu cua chung

Wi dIng phu hQ'p voi nh~n d!nh cua nhieu nghien cUu truoc day (Margot Prior,

2000, Gerald Pattersqn, 1992): nhfrng dua tre co tfnh xarn kfch a d¢ tu6i nay