Phát triển nông thôn bền vững những vấn đề lý luận và kinh nghiệm thế giới

MQt s6 khai ni~m duQ'c sir d\mg trong nghien Clm 4Lich sir phat tri€n nong nghi~p, nong thon va cac d~c trung co bim 5cua xi:!hQi nong thon.Lich S11phM tri€n nong nghi~p, nong thonCac d~

VIEN KHOA HOC XA Hal VIET NAM

f)~ TAl:

PHAT TRIEN NONG THON BEN VUNG:

HA N(>I,2007

TS Tran NgQc Ngo~n

Ths Nguyen Thi Kim Dung

CN Nguyen Song Tung

MQt s6 khai ni~m duQ'c sir d\mg trong nghien Clm 4Lich sir phat tri€n nong nghi~p, nong thon va cac d~c trung co bim 5cua xi:!hQi nong thon.

Lich S11phM tri€n nong nghi~p, nong thonCac d~c trung co bim cua xi:!hQi nong thon truy€n th6ngPhfm lo~ixi:!hQi nong thon

Cac n€n nong nghi~pNhfrng thach thuc trong SlJphM tri€n nong thonThach thuc sinh thai:

Thach thuc trong SlJphat tri€n cua toan cfiu h6aThach thuc xi:!hQi

Thach thuc moi truOngThach thuc do vAn d€ do thi h6a va phM tri€n khu cong nghi~pThach thuc v€ th€ ch€:

Thach thuc d6i v6'i phat tri€n nong thon:

Cach m~g Xanh va tinh khong b€n vfrng trong phM tri€n

KHUNG KHO LY THUYET LAM co sa PHAT TRIEN BEN 13

VUNG NONG THONM6i quan h~ gifra ly lu~n trong phM tri€n nong thon b€n vfrng va cac 13

truOng phai ly thuy€t phat tri€n chung

Tu tu6ng ton giao va moi truOng tlJ nhien: 14

MQt s6 tu tu6ng ly lu~n v€ quan h~ con nguai va moi truOng 15

Khung kh6 ly thuy€t cho mQt mo hinh phM tri€n b€n vfrng nong 19

thon

Bi€u ki~n cho vi~c thlJc hi~n phuong thuc phM tri€n m6'i 22

SlJma fQng cac ngu6n thu nh~p phi nong nghi~p 24

V~n d€ gi6i trong phat tri~n b€n vung nong thon 26

V~n d€ dan s6 va nang cao nang hJCngu6n nhan Ivc nong thon 27

CO'So' cua vi~c xay d\fllg h~ chi tieu trong phat tri~n va phat tri~n 30b€n vfrng nong thon

KINH NGHI$M Quae TE vA BAI HOC CHO PHAT TRIEN BEN 32VUNG NONG THONaVI$T NAM

Kinh nghi~m th€ gi6i trong phat tri~n nong thon b€n vung 32Xay dVng th~ ch€ qufm1:9 tai nguyen nong thon 32Kinh nghi~m trong vi~c phat tri~n n€n nong nghi~p b€n vfrng 34

.Kinh nghi~m trong sir d\lng d~t b€n vi1'ng 35Phat tri~n cac ngu6n thu nh~p phi nong nghi~p va xoa d6i giam 36ngh~o

Kinh nghi~m trong vi~c phat tri~n cac dich V\l chung anong thon 36

Tham khao H~ chi tieu trong phat tri~n b€n vung nong thon cua cac 38nu6c phat tri~n va ml)t s6 nu6c trong khu V\fC

Ml)t s6 suy nghI d~ phat tri~n b€n vung nong thon Vi~t Nam 39Nhung thach thuc d6i v6'i phat tri~n b€n vung nong thon a Vi~t 39Nam

42M\lc l\lc tai li~u tham khao

Trong su6t hon hai th~p ky qua, con nguai dii b~t dAunh~n ra r~ng chung ta khongthS c6 du<;ycmQtxii hQi hay mQtn~n kinh t~ lanh m~nh trong mQtth~ gi6i c6 qua nhi~u

SlJngheo d6i va suy thm!i moi twang N~n d6i dii la mQtm6i de dQathuang xuyen d6i

v6i nhi~u nguai, va kha nang Hiudai cua trai d~t dap ung nhu du ngay cang tang v~luong thlJc va cac san phAm nong nghi~p khac l~i khong l~y gi lam ch~c ch~n Nangsu~ta cac vung san xu~t luong thlJc Ian dang bi giam di, trong khi nhu du luongthlJc, thlJc phAm va nhien li~u ngay cang tang Tinh tr~ng x6i mon d~t, nhi€m m~m,ung ng~p va mM dQ mau ma cua d~t dang tang len acac nu6c N~n nong nghi~p phaidap lrng cac nhu cAungay mQt tang chu y~u b~ng cach tang nang su~t, bai vi hAuh~tcac vung d~t san xu~t luong thlJc t6t nh~t dii dang du<;ycsu d\lng Nhung SlJphM tri~nkinh t~ khong th~ dimg l~i du<;Yc

Tang twang kinh t~ se lam tang t6ng tai san qu6c gia va thong qua d6 cling lam tang kha nang giam ngheo va giai quy~t cac v~n d~ xii hQi khac Nhung vi~c tang twang

kinh t~ hi~n nay khong di cung v6i bu6c ti~n tuong tlJ trong phM tri~n con nguai.Thay van d6, vi~c d~t du<;yctang twang kinh t~ v6i cai gia phai tra d6 la tinh tr~ng b~t

binh d~ng Ian hon, th~t nghi~p cao hon, n~n dan chu y~u kern, danh m~t ban s~c vanh6a va la tinh tr~ng tieu dung qua muc ngu6n tai nguyen thien nhien dn thi~t cho cacth~ h~ tuong lai Cho nen, cac chuyen gia cho r~ng v6i phuong thuc phat triSn nhuth~, ch~c ch~n se khong b~n vl1ng - c6 nghla la n6 se khong thS ti~p t\lCdi dung duangtrong dai h~n, n6 se di van khung hoang

Tang truang kinh t~ phai lien t\lCdu<;ycnuoi duang thong qua nhung thanh qua phMtriSn con nguai, nhu c6 them nhi~u lac dQngc6 kha nang thich ung v6i cac d6i m6i v~

ky thu~t va quan ly va co hQi su d\lng nhl1ng lao dQng nay mQt cach hi~u qua: congvi~c nhi~u hon va t6t han, c6 di~u ki~n t6t hon cho cac doanh nghi~p m6i phM triSn,

va c6 tinh dan chu cao hon, con phat tri~n con nguai ch~m se lam ch~m dm thai ky

tang twang kinhte nhanh - va nguai ta gQihinh thai tang twang nay la"ng5 C\lt".Phat triSn b~n vl1ng m?c du quan ni~m nay con tuong d6i m6i me va chua c6 SlJth6ng nh~t trong cach di€n giai hi~n la mQtv~n d~ dang du<;ycxii hQiban lu~n nhi~u va

la m\lc tieu cua cac nu6c phM triSn l~n th~ gi6i dang phM trien, cling nhu cua cac nha

tM tr<;yva cac t6 chuc qU6c t~ Do tAm quan trQng cua n6, khai ni~m phM triSn b~nvl1ng v~n dang du<;ycxay dlJllg va dinh nghla v~ thu~t ngu nay lien t\lC du<;ycsua d6i,

ma rQng va sang lQc Tuy nhien n6 phai chuySn huang dS tra nen it pha huy v~ ffi?t

sinh thai nh~t

Trong b6i canh mQt n~n kinh t€ dlJa vao nong nghi~p, vi~c hi€u bi€t khai ni~m PTBV nong thon cAn thi€t phai bao g6m vi~c hi€u ra rang ba 10<;1i hinh phat tri€n t6ng quat C6 th€ coi day 1a cac di~u ki~n tien quy~t d€ d<;1tdugc S\I phat tri~n b~n vfrng toan di~n Ba 10<;1i hinh phat tri€n nay 1a phat tri~n kinh t~ nong thon b~n vfrng; phat tri~n xa hQi nong thon b~n vfrng va an toan moi truemg nong thon va tang cuemg Bao v~ va quan 1y tai nguyen thien nhien SlJ thach thuc 1a phai bi~n nh~n thuc nay thanh hanh dQng, va phai t<;10ra bu6'c qua dQ d€ di t6'i nhung hinh thuc b~n vfrng cua SlJphat tri~n va 16i s6ng.

Phat tri€n b~n vfrng nong thon 1a mQt SlJ ki~n vI d<;1ichua h~ c6 ti~n 1~trong 1ich SUo Nhfrng n6 llJc cua cac nha nghien CUuva cac nha hO<;1t dQng trong lInh VlJCnay 1a mQt phfin quan trQng trong ti~n trinh phat tri€n b~n vfrng tren th~ gi6'i V 6'iY nghIa d6, d~ tai hy vQng se c6 nhfrng d6ng g6p nh~t dinh trong vi~c t6ng hQ'P v~ nhfrng v~n d~ 1y 1u~n va kinh nghi~m th~ gi6'i cho mQt SlJdinh huang phat tri~n m6'i nay.

M~c tieu nghien cu-u cua tlJ tili:

1 Lam ra khung kh6 1y thuy~t cO'ban v~ phat tri~n nong thon b~n vfrng.

2 Neu nhfrng bai hQc kinh nghi~m v~ ph~t tri~n nong thon b~n vfrng cua cac nu6'c trong khu VlJCva cua th~ gi6'i.

3 Nhfrng ggi ma cho Phat tri€n nong thon b~n vung aVi~t Nam;

each tiip c{in:

D€ tra 10'i nhfrng m\lC tieu nghien CUu d~ ra, d~ tai ti~p c~n v~n d~ theo Logic phat

tri€n cua khai ni~m: Phat tri€n - phat tri€n b~n vung - phat tri€n nong thon b~n vung thong qua cac k~t qua nghien CUu cua cac nha khoa hQc tren th€ gi6'i va kinh nghi~m cac nu6'c thlJc hi~n phong trao phat tri€n nong thon b~n vfrng cua hQ nhu th~ nao Cach ti~p c~n phat tri€n b~n vfrng, d6 1a mQt tam giac v6'i ba dinh (Phat tri€n kinh t~, phat tri€n xa hQi va an toan moi truemg).

N9i dung nghien cuu:

K~t du cua bao cao: ngoai 10'in6i dfiu va phfin k~t 1u~n Bao cao g6m ba chuang:

ChlfO'ng I: Phat tri~n nong thon b~n vung - m(}t yeu c§u phat tri~n m6'i ciia cacquac gia tren th~ gi6'i

ChlfO'ng II: Khung khB ly thuy~t lam coosO-cho phat tri~n b~n vfrng nong thon.ChlfO'ng III: Kin.h nghi~m quae t~ va m(}t sa gQ'imo- cho phat tri~n nong thonb~n vfrng 0-Vi~t Nam

Do vi~c phat tri€n nong thon b~n vfrng 1a mQt t6 hQ'P cac v~n d~ phat tri€n kinh t~, phat tri€n xa hQi va bao v~ moi truemg phuc t<;1P,c6 m6i quan h~ ch~t che, ching chit v6'i nhau, han th~ nua am6i khu VlJC,m6i qU6c gia dan tQc vi~c phat tri€n b~n vung

nang than cling d.t da dl;mg.Vi v~y, c6 th~ n6i d~ Utinay chi la kSt qua buac d~u, ch~cch~ con nhi~u di~u dn dm;rcb6 sung, nghien Clm sau han.

Nhfmg nguai thvc hi~n d~ tai rftt mong nh~n duQ'cnhfrng d6ng g6p ykiSn cua H9id6ng nghi~m thu, cua b~n dQcd~ cac nghien Clm tiSp then se sau s~c han

CHVdNG 1 PM T TRIEN NONG THON BEN \TUNG - MOT YEU cAu

PM T TRIEN Mal CUA cAc Quac GIA TREN THE GlOl 1.1 MQt sB khai ni~m <lU'Q'c sir d1}.ngtrong nghien Clfll

- Can b&ng sinh thai: h~ th6ng sinh thai la chi trong mot thai gian nhAt dinh, tAt ca cac sinh v~t s6ng trong mot kh6ng gian nhAt dinh cung v6'i m6i truang xung quanh no

t(;10nen mot t6ng th€ hofm chinh Trong t6ng thi h? th8ng sinh thai, nang fU(fYlgkh8ng

ngimg fuu d(mg, wjt chdt kh8ng ngimg tudn hoim va bao dam 6n dinh trong m(Jt thOi gian dai, no nAm trong m(Jt trc;mgthai din bAng d(Jng Trr;mg thai din bAng nay gri fa can bAng sinh thai.

- Da d(;1ngsinh hQc, bao g6m: da d(;1ngloai, da d(;1ngh~ sinh thai va da d(;1ngdi truy~n cAu truc qu~n xa kh6ng chi m6 ta b&ng s6 lUQ11gloai ma con co cac chi tieu khac nhu

dO nhi~u, dO gifm, Uti thS Chi s6 da d(;1ngph\l thuoc rAt nhi~u vaG ySu t6 m6i truang.

- NgO(;1ilffig: anh huang tu cac hO(;1tdong cua mot nguai hay mot hang dSn nguai khac ma kh6ng duQ'c d~n bu Ngo(;1ilffig co th€ lam t6n h(;1iho~c gay lQ'i cho nguai khac - chUng co th€ tich qrc ho~c tieu C\1'C.

- Tai nguyen thien nhien: tAt ca "cac qua t~ng" cua thien nhien - kh6ng khi, dAt, nu6'c, rung, dai s6ng hoang da, khoang san - do con nguai su d\lng trong san xuAt ho~c tieu dung tf\rc tiSp, co th€ tai t(;1oho~c kh6ng tai t(;10duQ'c.

- Tai nguyen co th€ tai t(;1o:Tai nguyen co th€ thay thS ho~c b6 sung nha cac qua trinh 1:lJ nhien ho~c hanh dong cua con nguai Ca va rung la cac 10(;1itai nguyen co th€ tai t(;1o.Cac 10(;1ikhoang san va nhien li~u hoa th(;1chla nhilng tai nguyen kh6ng th€ tai t(;10vi chung chi duQ'c tai t(;10l(;1itheo dia t~ng chu kh6ng phai thang thai gian hay con

nguai. Mot s6 khia C(;1nhm6i truang - chAt lUQ11gdAt, kha nang d6ng hoa, cac h~ th6ng h6 trQ' sinh thai - duQ'c gQi la cac tai nguyen nua tai t(;10vi chung duQ'c tai t(;10l(;1irAt ch~m theo thang thai gian cua con nguai.

- ChAt lUQ11gcuoc s6ng: Phuc lQ'i chung cua nguai dan, ben c(;1nhcac phuc lQ'i v~t chAt, chAt lUQ11gcuoc s6ng con bao g6m nhilng ySu t6 cAu thanh v6 hinh nhu chAt lUQ11gm6i truang, an ninh qu6c gia, an toan ca nhan, va t\1'do v~ kinh tS va chinh trio

- Sinh quy€n: Vung b~ m~t trai dAt va khi quy€n xung quanh no ma trong do tAt ca cac sinh v~t s6ng t6n t(;1itrong m6i quan h~ qua l(;1iv6'i cac sinh v~t s6ng khac va m6i truang phi S\1's6ng cua chung (nhi~t dO, nu6'c, anh sang, 6xi, di6xit cacbon ).

- Phat tri€n b~n vilng: la mot khai ni~m hoan toan m6'i me, xuAt hi~n tren co So' duc rut kinh nghi~m phcit tri€n cua cac qu6c gia tren hanh tinh tu tru6'c dSn nay, phan anh

xu thS cua thai d(;1iva dinh huang tuang lai cua loai nguai Hi~n nay co rAt nhi~u dinh nghla v~ phat tri€n b~n vung noi chung va cac nganh hvp cung co nhilng dinh nghla

rieng Theo dinh nghla c6 di~n cua Uy ban th~ giai v~ M6i truOng va Ph:it tri~n cuaLien hi~p qu6c nam 1987 thi phat tri~n la b~n vung n~u n6 "aap ung aU(lc cac nhu c6u cua hi?n tgi ma kh6ng gay hgi tlYi khd nang aap ung nhu c6u cua cae thi h¢ tuong lai".

- Khai ni~m v~ m6i truOng: M6i truOng vua la tv nhien, vua la xa hQi, c6 lien quanvai nhau va cimg t6n t~i Trong m6i truOng, chung ta c6 rung, con nguai, dAtdai, nui

d6i, nuac, kh6ng khi, dQng V?t tAtca d~u c6 quan h~ tuong h6 M6i quan h~ nay c6

th~ t6t ma cling c6 th~ xAu.N6 la t6t khi con nguai bi~t Slr d\mg th6a dang cac thanh

t6 khac cua m6i truOng nhu nuac, rung va khi trai N6 la xAukhi con nguai huy ho~i

chung (ch~ng h~n pha rung), ho~c khi mQt thi~u s6 nguai chi~m hfru cac ngu6n Ivc,

va do d6, de dQa sv s6ng con va tai sinh cua chung ta

- v~vAnd~ ngheo d6i va m6i wOng: Nhil'ng co hQi muu sinh cua nguai ngheo lienquan ch~t che vai vAn d~ b~n vil'ng m6i truOng Hi~n c6 mQt s6 quan ni~m khac nhauv~ m6i quan h~ nay.MQt s6 nguai l?p lu?n r~ng ngheo kh6 la mQt nguyen nhan quantn;mg cua khung hoang m6i truOng toan d.u; tuy nhien l~i c6 mQt s6 nguai khac c6 l?plu?n nguQ'c l~i hoan toan: r~ng chinh sv xu6ng cAp cua m6i truOng k~t hQ'Pvai svthi~u v~ng nhil'ng quy~n lam chu m6i truOng mai la nguyen nhan chinh cua ngheokh6

- v~khai ni~m sinh k~: theo tv di~n dinh nghla thi sinh k~ la vi~c lam d~ ki~m an, d~muu s6ng Xoay quanh khai ni~m "sinh k~ b~n vung" theo Koos Neefjes "sinhk~"cung duQ'cdiSn dich rQng rai, va chu y~u v~n la sv th~ hi~n cua m6i quan h~ V?tchAt giua cac m6i truOng, con nguai va cac thi~t ch~ xa hQi Ong cho r~ng d~ giaiquy~t cac m6i quan h~ d6 doi h6i phai c6 ki~n thuc v~ sv thay d6i cua khi h?u, v~ cacquan h~ thuong m~i, v~ sv phan h6a xa hQitrong Slr dVngngu6n h,rcva lam cho ngu6nIvc suy giam, v~ quan h~ Slr d\lng dAtdai, v~ vAnd~ dan s6 h9C va nhi~u vAnd~ khac

1.2 Ljch sir ph at tri~n nong nghi~p va nong thon va cac d~c trung cooban ciia xa

hQi nong thon

1.2.1 Lich su phat triin n6ng nghi¢p va n6ng th6n: C6 th~ n6i lich Slr ph:it tri~n n6ngth6n g~n vai lich Slr phat tri~n cua xa hQi loai nguai San phAm tr6ng tr9t, chan nu6idAn dAn chi~m Uti th~ trong ngu6n thuc an cua loai nguai TUng buac phuong thucn6ng nghi~p tv mc trong tUng n6ng hQ duQ'cthay th~ b~ng n6ng nghi~p xa hQi C6ngC\l canh tac duqc cai ti~n, c6ng trinh tuai tieu, Slr d\lng phan b6n, thi truOng n6ngphAm, lang xa, thi trAn, d6 thi, h~ th6ng giao th6ng, v?n tai xuAt hi~n Tac dQng cuacon nguai len m6i truOng ngay cang r5 r~t Cac t6n giao, cac n~n van h6a, h~ th6nggiao d\lC, huAn luy~n tuong ling vai phuong thuc san xuAt va sinh s6ng cua cu dantrong cac xa hQi n6ng nghi~p duQ'chinh thanh

Cach m~ng cong nghi~p dien ra da bi~n d6i mQt s6 xa hQi nong nghi~p thanh xa hQicong nghi~p Trong thai gian sau d6 xu th~ cong nghi~p h6a da dien ra va cung nhanhch6ng, thu hut van quy d~o co khi h6a, di~n khi h6a, h6a hQc h6a Ngay nay da s6 cacqu6c gia tren th~ giai d€u di van cong nghi~p h6a d6ng thai hinh thanh cac n€n vanh6a tuang ung vai xa hQi da cong nghi~p h6a ho(lc dang cong nghi~p h6a Cac h~th6ng giao d\lc va dao t~o phat tri~n mQt cach da d~ng da duQ'c xay d\ffig dap lrngnhfrng yeu du cua SlJphat tri~n kinh t~ va xa hQimai.

Trong qua trinh phat tri~n, nhi€u xa hQida phai d6i m(lt vai nhiing khung hoang tramtrQng v€ tai nguyen va moi truang SlJ phat tri~n ky thu~t san xufit tuy da t~o nen khanang cai thi~n chfit lUQ'llgmoi truang cho con nguai, nhung chinh SlJphat tri~n nay l~i

la nguyen nhan lam suy thoai moi truang Qua trinh nay da dien di dien l~i lien t\lCtirthai thuQ'llgc6 d~n nay Ly do sau s~c cua SlJS\lPd6 va hoang tan cua cac xa hQi nay

la SlJmfit can b~ng giiia tham vQng va cung cua con nguai v€ phat tri~n va SlJc6 h~ncua tai nguyen thien nhien

C6 th~ n6i r~ng mQivfin d€ moi truang d€u b~t ngu6n tir phat tri~n, nhung connguai

cling nhu mQi sinh v~t khac s6ng tren trai d~t khong th~ ch6ng I~i quy lu~t ti~n h6a vangirng SlJphat tri~n cua minh D6 la quy lu~t cua cUQcs6ng, cua t~o h6a ma v~n v~td€u phai tuan theo mQt cach tl)'giac ho(lc khong tl)'giac Con duang d~ giai quy~t mauthu~n giiia moi truang va phat tri~n la phai ch~p nh~n phat tri~n nhung giii san chophat tri~n khong tac dQng tieu ClJCtai moi truang Phat tri~n nhung lam san cho moitruang v~n thlJc hi~n duQ'cnhfrng chilc hang co ban cua n6 la: t~o cho con nguai mQtkhong gian s6ng vai ph~m vi va ch~t IUQ'llgti~n nghi can thi~t; cung dp cho connguai cac tai nguyen can thi~t d~ san xu~t, sinh s6ng; xu Iy, chon vui cac ph~ thai sanxu~t va sinh ho~t, giii khong cho ph~ thai lam a nhiem moi truang'

1.2.2 Oie ili;ietrzmg ea bim eila xii h9i nong thon truyJn th6ng.

Khi xay dlJng Iy lu~n cua minh v€ xa hQi, Mac va Ang - ghen da khai quat mQt quylu~t chung v€ hinh thanh do thi - d6 la k~t qua cua qua trinh phan cong lao dQngxa hQitrong qua khil, nha d6 xa hQi loai nguai tach thanh hai phan h~: do thi va nong than.Theo Mac, SlJphan cong Iao dQngtrong nQi bQcua mQt dan tQc gay ra truac h~t la SlJtach rai giiia lao dQng cong nghi~p vai lao dQng nong nghi~p va do d6 gay ra SlJtachrai giiia thanh thi va nong thanI.

Theo nha xa hQi hQcV.Staroverov "nong than vai tu cach la khach th~ nghien cUu xahQi hQc v€ mQt ph~n h~ xa hQic6 lanh th6 xac dinh da dinh hinh tir lau trong lich suoD(lc trung cua phan h~ xa hQi nay lasu th6ng nhdt ilae biet eila moi truO'ng nhfm tao

khong gian. Va nang than phan bi~t v6'i da thi b6'i trinh dQ phat tri€n kinh t€ - xii hQithfip kern hon, b6'i thua kern hon v~ muc dQphuc lQ'ixii hQi, sinh ho~t.

Nhu v~y c6 th€ khai quat nhfrng d~c trung cerbi'mcua xii hQi nang than truy~n th6ngnhu sau:

- Thu nhfit, nang than phai g~n ch~t v6'i mQt ngh~ laDdQng xii hQi truy~n th6ng, d~ctrung va n6i trQi la hoat dong san xudt nong nghiep. Di~u nay th€ hi~n ra 6' ch6,phuong ti~n san xufit cerban va chu y€u cua nang than la dfit dai Tinh chfit cua ho~tdQng kinh t€: tv cung t1]dp, tv san tv tieu, n~n kinh t€ khep kin, thi truemg kh6 phattri€n Trang cQng d6ng thuemg c6 mQt s6 nguai lam ngh~ phi nang nghi~p nhung didQngngh~ thfip T6n t~i S1]phan bi~t ngh~ chinh va ngh~ ph\!

- Thu hai, trinh dQ phat tri€n cua n~n sim xufit xii hQi 6' nang than do lich sir d~ l~ig6m nhfrng tl,ldi€m qu~n cu thuemg c6 quy ma nh6 v~ m~t s6 lUQ'llg.M~t dQ dan cuthfip

- Thu ba, 6' nang than co mot moi truimg tu nhien uu troi, Can ngum co m6i lien he

- Thu tu, nang than c6 mQt l6i s6ng d~c thu cua minh - 16i s6ng nong thon, 16i s6ng cita cac cong d6ng xCihoi duac hinh thanh chit viu tren ca sa cita mot hoat dong lao

ca nhan bi h~n ch€, tinh cQng d6ng n6i trQitr6' thanh quy lu~t cua cQng d6ng; Van h6amang d~m net dan gian, net truy~n th6ng dan tQc

than

- Quanni~m Mac - xit phan lo~i theo hinh thai kinh t€ - xii hQi

- Quan ni~m cua cac nha theo thuy€t h~u cang nghi~p cho r~ng xii hQi nang thantuong ung v6'i giai do~n phat tri€n n~n san xufit nang nghi~p

- Thuy€t Ian s6ng van minh cho r~ng, hi~n t~i, nang than dang la hi~n than cho vanminh nang nghi~p

Ngoai ra vi~c phan lo~i nang than c6 th~ dva tren nhfrng tieu chi khac nhau Ch~ngh~n nhu can cu vao vung dia ly tv nhien;can cu vao lich d~i;can cu vao tinh chfittruy~n tai gifra cac th€ h~; can cu vao nericu tru, vi tri dia ly cua con nguai

1.3 Cae n~n nong nghi~p

Khi nghien CUu S1]phat tri€n cua xii hQi nang than thi ung v6'i cac xii hQi nang than,nguai ta cling phan ra cac n~n nang nghi~p khac nhau D€ cho cac nghien CUu khoahQc nguai ta dii phan ra cac n~n nang nghi~p thanh thai ky tuong irng v6'i cac n~nnang nghi~p, d6 la:

N€n nong nghi~p hai 1uQ'Illva san b~t, danh ca;

N€n nong nghi~p tr6ng trQtva chan tha;

N€n nong nghi~p cong nghi~p h6a;

N€n nong nghi~p sinh thai hQcva

N€n nong nghi~p phat tri€n b€n vUng

1.4 Nhfrng thach thuc trong s'! ph:it tri~nnong thon

1.4.1 Thach thuc sinh thai: SlJ phat tri€n kinh t€ dlI dfrn den mQt SlJtieu dung qua

muc cac ngu6n 1Q'i,nh~t 1anang 1uQ'llgh6a th~ch, va v6i vi~e xu 1ykhong dung, nh~t1a d6i v6i ngu6n nu6c, d~t, khong khi Trong nhi€u nganh kinh t€, cae phuang thucsan xu~t khong eho phep eac ngu6n 1Q'itlJ nhien tham gia vao eac qua trinh san xu~te6 th€ tai sinh, hay tlJ lam s~ch cae y€u t6 0 nhiSm, tieh liiy mQt caeh nguy hi€m Caekhi phat tan vao khi quy€n gay 1encae hi~u lrng 16ngkinh

1.4.2 Thach thuc trong Sl;( phat tri~n cua toem cdu h6a: Th€ hi~n r5 nh~t a SlJb~tbinh d~ng trong thuang m~i qu6e t€ trong phat tri€n gifra cac nu6e dang phat tri€n vacae nu6e phat tri€n, thlJc eh~t d6 1aSlJb~t binh d~ng gifra hai n€n kinh t€: kinh t€ nongthon eua cae nu6c dang phat tri€n va n€n kinh t€ eong nghi~p eua cae nu6e phat tri€n.Cho den nay, si'm phAm nong nghi~p eua cae nu6e dang phat tri€n vfrn khong th€xam nh~p cae thi truang eua nu6e giau amuc dQtuang Xlrng Di€u d6 dlI de do~ khuvlJe nong tr~i nh6 a cae nu6e ngheo va d~ithQ vao hoaneanh phai d6i m~t v6i e~nhtranh ng~y eang gay g~t

1.4.3 Thach thuc xii h9i: Cae v~n d€ xli hQi e~p bach, ngheo d6i, th~t nghi~p, each

bi~t v€ mue s6ng va thu nh~p ngay cang gia tang t~o nen nguyen nhan sau s~e v€ b~t6n xli hQi,ngheo kh6 1angu6n g6e cua vo van cai ae

1.4.4 Thach thuc moi truirng.

- V~n dS thlJc phAm: Ngay nay khoang 800 tri~u nguai tren the gi6i dang trong di~nngheo d6i va thi€u dinh dU5ng su~t thue an/dan s6 e6 xu huang giam xu6ng tir saunam 1984 va keo theo SlJthoai h6a eua an ninh 1uang thlJe2.

- VS v~n d€ v~ sinh va sue kh6e: Trong nh6m nguai ngheo, ph\! nfr va tn~ em nongthon thi v~n d€ suc kh6e kern dang 1anhUng v~n d€ d~c bi~t quan tam trong phat tri€nnong thon a cae nu6e dang phat tri€n, tY 1~ph\! nfr ch€t trong va sau khi sinh dt cao

qcae vung nong thon Cai thi~n ngu6n nu6e va nang dp h~ th6ng v~ sinh 1a y€u t6quan trQngv6i sue kh6e, d~e bi~t 1aeho ph\! nfr, tn~em nong thon

1.4.5 Thach thuc do vein aJ ao thi h6a va phat triin khu cong nghi¢p: NhUng nam

gAnday, di theo SlJphat tri€n nhanh ch6ng eua cae nganh san xu~t eong nghi~p va do

2 Tuyen ngon: Sinh thai hQc c6 ly do de u.r khang dinh trong the Icy 21 - Ban tin tham khao ve phat trien nong than _ Vi~n KHKT nong nghi~p Vi~t Nam - s6 2 (thang 3+4), nam 2003.

thi h6a, dii xuftt hi~n xu th€ a nhi~m moi truang ill thanh ph6, ill cac khu cong nghi~p Hiy Ian nhanh xu6ng nong than.

xii hQi dan Sl,lcling nhu trong dan cu con rftt nhi~u bftt c~p v~ phat tri~n b~n vfing cling nhu trong quan 1y su d\lng hQ'P ly tai nguyen va bao v~ moi truang D~c bi~t a cac vimg nong than, nang ll,lc thl,lc thi phap lu~t con h<;1nch€, h)'c luQ11gthi€u d~c bi~t trong 11nhVlJCquan 1y moi truang; Y thuc v~ moi truang va quan ly tai nguyen cila dong dao nguai dan nong than con rftt h<;1nch€ dn phai c6 mQt qua trinh d~ nang cao Nhfing thach thuc 100 nhftt la trong th~ ch€ quan ly cac ngu6n tai nguyen thien nhien dang bi suy thoai( quan 1y dftt, quan 1y ngu6n gien, quan ly tai nguyen rung, quan 1y tai nguyen nu6'c,

1.4 7 Thach thuc 86i v6'i phat tridn n6ng th6n: Phat tri~n nong than la mQt t6 hQ'P

cac hO<;1t dQng da d<;1ngc6 SlJ tham gia cila ca nhan, nh6m, t6 chuc dam bao Sl)'phat tri~n cho cQng d6ng nong than Tru6'c day 1y thuy€t va thl)'c ti~n phat tri~n nong than quan tam chil y€u t6'i phat tri~n v~t chftt nhu tang thu nh~p, cila cai xii hQi MQt xu huOOg gAn day 1a nguai ta v~n d\lng mo hinh phat tri~n cila nhfing nu6'c cong nghi~p m6'i (NICs) Song thlJc t€ cho r~ng, mo hinh hi~n d<;1i h6a c6 nhi~u m~t thftt b<;1i.D6 la ngheo d6i va bftt 6n vfin con t6n t<;1ianhi~u nu6'c ngheo cling nhu amQt s6 nu6'c giau, bftt chftp nhfing chuang trinh, chinh sach phat tri~n cila cae chinh phil.

Trong nhung narp 1980 va 1990 dii xay ra vi~c ap d\lng cac chuang trinh di~u chinh cO'cftu va nhfing n6 llJCd~ thlJc hi~n tv do h6a thuang m<;1i.Hai S\f ki~n nay dii c6 anh huang rftt 100 t6'i SlJphat tri~n cila mo hinh cli.

(i) DiJu chinh cO'cdu:

M\lc dich cua cac chuang trinh di~u chinh cO'cftu la nh~m m\lC dich deml<;1inhi~u 1Q'i ich cho xii hQi va kinh t€ nong than Tuy nhien thl)'c t€, cac chuang trinh di~u chinh cO' cftu chua thl)'c SlJ d<;1tduQ'c m\lc tieu cO' ban cila cac n~n kinh t€ d6 la chua h<;1nch€ duQ'c nhfing bftt 6n v~ kinh t€ va chua tai t<;1oduQ'c di~u ki~n cho phat tri~n Va nhung tac dQng tieu ClJCcila Chuang trinh di~u chinh cO' cftu 1en moi truang 1a ra rang vi nhi~u qu6c gia dii khuy€n khich khai thac tai nguyen thien nhien d~ can d6i thu chi hay hoan tra nQ'.

(ii) Tl! do hoa thuang rm;li

Cac nha phat tri~ncho r~ng mQt trong nhfing can tra chinh cila Chuang trinh di~u chinh cO' cftu la moi truang thuang m<;1ith€ gi6'i Nhu chung ta thfty, thanh cong cila Chuang trinh di~u chinh cO'cftu la thuc d~y xuftt kh~u lam cung vuqt qua du, va giam gia thanh san ph~m Cac nha phan tich d~u thua nh~n r~ng th6a thu~n thuang m<;1ith€

gi6i khang hIm tuong lai cua nang dan, cang nhan & nhung nu6c ngheo sang sua hon bao nhieu.

1.4.8 each mqng Xanh va tinh kh6ng bJn vifng trong phat trdn.

Cach M:;mg Xanh b~t dc1uhung thinh tu nhung nam 1960, Cach M:;mg Xanh c6 hai k8t qua vuqt: b~c la: (1)T~o ra dugc gi6ng m6i c6 nang suM cao ma d6i tuqng chinh la cay luong th\lC; (2) Dung t6 hgp cac bi~n phap ky thu~t d€ phat huy h8t kha nang cua gi6ng m6i nhu thuy 19i, phan b6n, thu6c tm sau, thu6c di~t co Cach M~ng Xanh danh d~u thai ky quan trQng thil hai trong lich sir phat tri€n nang nghi~p tien ti8n Tuy nhien, n6 cling bQc lQ nhung h~n ch8, d~c bi~t gc1nday nhfrng lwn ch8 cfmg th~y ra net

vi n6 khang dap Ung dugc nhung yeu cc1ucho chuong trinh phat tri€n b€n vung Cac h~n ch8 d6 hi:

(i) Phan b<5ilia If kh6ng il6ng ilJu

Xet tren phuong di~n dia ly, kha nang ap d\ll1g cua Cach m~ng xanh h~n ch8 va dugc ti8n hanh theo chau h,lc va khu V\lC.Nhfrng viIng di€u ki~n kh6 khan, chiu nhi€u rui

ro, vi~c ap d\mg Cach M~ng Xanh khang th€ d~t milc nang su~t tang vQt nhu nhfrng khu V\lCc6 di€u ki~n t6t Th\lc t8 th~y ra nhung anh huang khang d6ng d€u cua Cach M~ng Xanh v6i tUng viIng mi€n.

Vi~c ap d\lng nhfrng ky thu~t trong Cach M~ng Xanh yeu cc1ukha nang ch~p nh~n nhung rui ro, kha nang ti8p c~n v6i ngu6n v6n trang thi8t bi, tu6i tieu, gi6ng, phan b6n V.V , ti8p c~n d~t dai, va kha nang thue lao dQng Va chinh S\l khang d6ng d€u v€ ngu6n l\lc nay dii dftn t6i nhfrng "xu huang khac nhau trong d6i m6i" d6 la qui ma nho trong san xu~t thuO'ng dftn t6i khang kinh t8.

Nhung anh huang cua ky thu~t tr6ng trQt m6i d6i v6i kinh t8 - xii hQi nang than ph\l thuQc dt nhi€u van cO' du quan h~ fUQng d~t MQt trong nhfrng v~n d€ b~t c~p ma Cach M~ng Xanh bi phe phan chinh la vi~c thi8u d~t tr6ng trQt Di€u nay c6 m6i quan h~ dt Ian v6i S\l chuy€n dich trong phat tri€n san xu~t qui ma Ian nhu xay d~p thuy 19i,cqkhi hoa nang nghi~p qui ma Ian C6 r~t nhi€u nhfrng thay d6i g~n k8t v6i Cach M~ng Xanh, nhung S\l thay d6i 19i ich d6ng vai tro quy8t dinh va n6 l~i chiu anh huang b&i r~t nhi€u nhan t6 nhu nhfrng chinh sach cua chinh phu v€ gia ca va h6 trg,

con ky thu~t tr6ng trQt chi don thuc1nla mQt y8u t6 nho trong d6.

(iii) Lao il(jng va thu nhgp: lao dQng & nang than r~t dong, nhung d~t dai va y8u t6

dc1uvan l~i khan hi8m, xet v€ m~t kinh t8, di€u nay hi€n nhien lam 19i nhu~n cua nhung nguai cung dp dc1uvao tang len, trong khi thu nh~p cua nhfrng nguai sim xu~t thi ngay cang giam xu6ng.

Vi~c ap d\mg lo~i gi6ng c6 t6c dQtang tru6ng nhanh va tu6'i tieu t6t dfi t~o di~u ki~nd~ tang V\llam nhu c&uv~ lao dQng tang cao nhung khong d~u d~c bi~t trong cac V\lthu ho~ch Do d6 cac trang tr~i se d&utu vao ca khi hoa d~ thay th€ lao dQng cua connguoi ea hai di~u nay se dfint6'i vi~c gia ca lao dQngbi ghim sut va d6ng thai l~i tangthu nh~p cho nhung trang r~i c6 di~u ki~n d&uillvao ca khi hoa.

Khi d6, thu nh~p cua nhUng nguai lao dQngnong than c6 nhi~u thay d6i, d~c bi~t thunh~p cua ph\l nu thuang bi giam xu6ng Vi khi ti€n hanh ca gi6'i hoa thi nam gi6i sec6 nhi~u ca hQi t~o d\lIlg nhUng m6i quan h~ lao dQng m6'i con lao dQng nu rAtkh6tim ca hQivi~c lam trong di~u ki~n ca gi6'i h6a

Di kern v6'i Cach m~ng xanh chinh la xung dQt dAu tranh do gia ca thu mua luangth\fc cua chinh phu qua thAp khi nhUng nguai nong dan dang trong canh ng n&n,nhUng nguai nong dan phai chiu d\lIlg nhung ganh n~ng do suc ep v~ gia ca va nhUngbAtc~p trong chinh sach ruQng dAtd6i v6'i nong dan, d~cbi~t nong dan ngheo

(5)An ninh luong th1!c

Cach m~ng xanh khi dugc ti€n hanh dficung dp cho nhUng phuang thuc dn thi€t d~thu 19inhu~n va kha nang giai quy€t vAnd~ an ninh luang th\ICva th\fc phAm, d~c bi~ttrong thi truang, ngii c6c v6'i kh6i lugng 16'0luon luon s~n c6 Tuy nhien, nhung thanhcong nay l~i nay sinh ra nhi~u vAnd~ d~c bi~t la vAnd~ tiCh tm va vi~c chuy~n vai trotich tru illphia chinh phu sang cho khu V\fCillnhan, song khi c6 nhUng S\fc6 nhu h~nhan thi kha ang Ung cuu cua khu V\fCillnhan khong dap Ung kip va tinh tr~ng n~n d6ic6 nguy ca bung n6 d~c bi~t laanong than cua cac khu V\fCsan xuAtnghi~p nhu chauphi.Di~u nay chUng minh r~ng chi c6 Cach m~ng xanh thai thi khong du d~ dam baov~ luang th\fc

(6) Suc khoe

T~i nhUng khu V\fCc6 ti~m nang 16'0,nhUng phuang thuc ap d\lng cua Cach m~ngxanh mang l~i nhUng thanh cong dang k~ cho san xuAtnhung l~i gay ra nhi~u h~u quad6i v6'i suc khoe con nguai va moi truang NhUng vAn d~ nay ngay tir nhUng nam1991dfi dugc nhi~u nha khoa hoc d~ c~p t6i va c6 th~ hi~u r~ng thu6c trir sau dfi gay rab~nh t~t va ch€t ch6c kh~p cac nu6c, d~c bi~t laanhUng nu6'c ngheo

RAt nhi~u qu6c gia dfi nh~n r5 vAn d~ nay va dfi d~ ra cac chinh sach va bi~n phapnghiem dm va ki~m soat vi~c su d\lllg cac chc1thoa hoc Tuy nhien, nhUng qU6c giangheo l~i thi€u ngu6n l\fc thi€t bi d~ ki~m soat hi~u qua vi~c su d\lng thu6c tm sau,giao d\lc ho~cmarQng va t~p huc1nky nang su d\lng thu6c tru sau

(7)M6i truirng

Nong nghi~p hi~n d~i da dem l~i r~t nhi€u h~u qua cho cac the h~ sau: Cach M~ngXanh ham chua nit nhi€u nhung 10 l~ng v€ vi~c nhung t~ng d~t phia tren m~t d~n var~t lau sau m6'i co thS hinh thanh l~i dugc, S\I0 nhi6m d~t, nu6'c va khong khi, rung bitan pha, lam d!) m?n cua d~t tang cao, gay kern hi~u qua cho tr6ng trQt, S\I can thi~pqua sau vao h~ sinh thai chi t~p trung nghien CUuv€ kha nang ch6ng chQi d6i v6'i m!)tlo~i sau bQ C\lthS ma khong phai v6'i t~t ca cac loai d~n den t6n h~i va m~t can b~ng,cac loai th\Ic v~t va v~t nuoi m~t di tinh da d~ng di truy€n gay kho khan cho the h~ sau

dS nghien CUuv€ nhfrng v~n d€ v€ di truy€n Vi~c sir d\lng thu6c tm sau dang tiSp !\Icdem l~i nhfrng h~u qua Ian va nghiem trQng v6'i moi tru<'mgt\I nhien R~t nhi€u loaichim (an cac loai g?m nh~m), ong (giup th\l ph~n cho th\Ic v~t) va m!)t s6 loai d!)ngv~t hoang da khac v~n dang giam d~namuc bao d!)ng Phan hoa hQc lam giam va phahuy S\I s6ng cua r~t nhi€u nhung sinh v~t s6ng trong d~t, nhfrng sinh v~t nay dong vaitro r~t quan trQng giu cho d~t mauma va cung cfip cac ch~t cAnthiSt giup cho cay Ianm~nh Chinh vi v~y, sir d\lng nhi€u cac ch~t hoa hQc cho cay se lam pha huy cac dinhduang tv nhien cho cay va lam tang tinh ph\l thu!)c cua cay vao cac ch~t hoa hQc.N€n nong nghi~p cong nghi~p hoa cling la nguyen nhan gay ra hi~n tugng nong lentoan cAuqua vi~c sir d\lng ngay cang nhi€u cac nhien li~u hoa th~ch Vi~c co gi6'i hoaph\l thu!)c vao nhien li~u hoa th~ch thu<'mgdi kern v6'i Cach m~ng xanh H~u qua cua

o nhi€m nong nghi~p va t6n h~i moi tru<'mgla r~t r5 rang va da anh huang tflJc tiSplam giam suc khoe con nguai, lam phuang h~i dSn ngu6n d~t va lam xU6ng c~p cacmoi tru<'mgs6ng

KlillNG KHO LY THUYET LAM CO sa pHA T TRIEN BEN

VONG NONG THON C6 thS n6i, nen tang cho qua trinh di~n ra t~i Rio da dugc khai d~t tir nam 1972 va khai ni~m ph<it triSn ben viing dugc dua ra va dugc coi la nguyen t~c co ban cua tAt ca cac chinh sach quy ho~ch n6i chung vaquy ho~ch ph<it triSn nong than n6i rieng cling nhu ve bao v~ moi trubng.

V~y vi~c chuySn d6i mo hinh ve phat triSn ben viing nong than hi~n nay c6 lien quan th~ nao to'i ly thuy~t phat triSn? N6 c6 sl;tkhac bi~t nao vO'i ly thuy~t ph6 bi~n ve ph<it triSn ho~c ch~m phat triSn da chi~m uu th~ trong giai do~n 1950-1980 nhu th~ nao? cac ly thuy~t ve hi~n d~i h6a thubng xay dl;tng nhiing quy t~c ve phat triSn va khong quan tam t60ivAn de thai gian va khu vl;tc dia lY Nhfrng hQc thuy~t nay thien ve giai phap vI mo -cho nhieu vAn de khac nhau, nhung cu6i cung thi nha nuO'c v~n la nguai quan ly chinh cac chuong trinh va thl;tc hi~n cac h6 trg ph<it triSn va tren thl;tc t~ khong phai luc nao cling d6i xu binh d~ng vO'itAt ca mQi nguai.

Ngu6n g6c lich su khac nhau cua m6i quan h~ gifra con nguai va tl;t nhien aphuong Nam, phuong Dong va phuong Tay va nhiing ly thuy~t khac nhau ve sl;t thay d6i cua moi trubng dfi t~o nen sl;t da d~ng cua cac trubng phai moi trubng hi~n nay Cac hinh thuc khac nhau ra dai trong nhiing b6i canh khac nhau, chUng dugc ph<it triSn trong giO'i hQc gia, trong nhiing nguai lam cong tac ph<it triSn chuyen nghi~p va trong giO'i chinh tri

Trong chuong II, Bao cao t6ng hgp cua de tai xin neu tu tuang cua mot s6 ly thuy~t, ho~c cac trubng phai trong ph<it triSn va nghien CUu m6i lien h~ cua mot s6 ly thu~t ph<it triSn ve sinh thai, chinh tri va xfi hoi nhan van truO'c d6 lam khung kh6 cho vi~c thl;tc hi~n phuong thuc ph<it triSn nong than ben viing.

11.1 MAi quan h~ gifra Iy Iu~n trong phat tri~n nong thon b~n vii'ng va cactrrrimg phai Iy thuy~t ph at tri~n chung

Ly lu~n ve phat triSn ben viing c6 thS tin thAy trong tinh hoa cua van minh c6 d~i, n6 cling chua dvng ca trong thl;tc ti~n hi~n d~i qua ho~t dong cua 10ai nguai N6 dl;ta vao hai co sa 16n la m6i quan h~ gifra con nguai vO'i tv nhien, quan h~ gifra nguai vO'i nguai dS nghien cUu, tir d6 tim ra nhiing chuAn ml;tc ve h~ th6ng khong gian ho~t dong cua 10ai nguai, muc dO ly tri cua ho~t dong d6, phan tich hi~u qua Igi ich cua ho~t d9ng, thl;tc chAt tac dong cua con nguai va tv nhien, sl;t dieu khiSn va cai t~o moi trubng cua con nguai, quan h~ gifra con nguai vO'i nhau, cu6i cung di d~n th6ng nhAt cao gifra nguai vO'i nguai Cac tri~t gia va nhiing b~c hi en tai trong lich su deu nghien CUu va tim d~n "Tl;t nhien quan" vO'i co sa lanh m~nh a nhfrng khia c~nh va muc do

khac nhau, song d~u g~p nhau va hu6ng t6'i sv van minh cua nhan lo~i Cac hQc gian6i ti~ng ca phuong Dong va phuong Tay cling d~u dua ra nhfmg tu tu6ng va quandi~m tinh hoa trong ly lu~n v~ m6i quan h~ giua con ngU<Jiva tv nhien Nghien Clm

m6i quan h~ giua moi trubng tv nhien v6'i ho~t dQng cua con nguO'i,tir do tim ra svhai hoa giua con nguO'iva thien nhien, do la ly lu~n quan h~ thien nhien va con nguO'ibi~n hoa sinh dQng g~n li~n v6'i trinh dQva giai do~n phat tri~n khac nhau No ti~p succho "ly lu~n phat tri~n" sau nay, co anh hu6ng sau s~c d6i v6'i vi~c xay dvng ly lu~nv~ moi trubng va phat tri~n, nhiin lo~i va phat tri~n, hoa binh va phat tri~n

II 1 l.TU' tU'Ongton ghio va moi trU'Ongt'! nhien:

D6i v6'i Nhfmg nguO'iHindu, "DAt,nu6'c, lua, khong khi, bAutrO'i,tinh thAn,tri tu~

va cai toi - nhung thu do lam nen tv nhien Do la cai Tv nhien ben du6'i, khac v6'i cai

Tv nhien ben tren - la nguyen t~c s6ng giup t6n t~i cac th~ gi6'i" Ong chUng minhr~ng con nguO'i va cac moi trubng cua hQ, suc m~nh cua cUQcs6ng va sv bi~u hi~nhu6ng ngo~i cua no duQ'ccoi nhu la mQt bQ ph~n cua cung mQt t6ng th~, duQ'cgQi laThugng d~ hay TV nhien3• Va cac phong trao sinh thai anong thon hi~n nay vin ch\lianh hu6ng cua tu tu6ng Gandhi v€ cUQcs6ng thon dii, binh di va tv cung tv dp, vaphuong phap phan khang phi b~o Ivc ch6ng sv th6ng tri ngo~i bang cua ong

Ph~t giao co hQc thuy~t nghi~p chu6ng (karma) v€ quan h~ giua con nguO'i v6'i tvnhien va ban chAt cUQcs6ng, do la mQt lu~t tv nhien co lien quan d~n hanh vi connguO'i Ph~t giao tin r~ng "mQi sinh v~t d€u co quan h~ tuong tac", va vi cUQcdAutranh luan h6i la d·~ki~p sau khong phai chiu nghi~p chu6ng n~ng n€ nen phai tu thantich duc, "Ph~t giao chu truong khoan dung va thu~n hoa v6'i gi6'i tv nhien,,4

Cac tOn giao Ian cua Trung Hoa dubng nhu d~u gi6ng nhau trong vi~c nhAn m~nhnhfmg lQ'iich thvc t~ cua phat tri~n con nguO'i va xii hQi, d~u khuy~n khich khiemnhubng, dn min, th~t tha va nhung gia tri d~o duc khac

D6i v6'i H6i giao, nhfmg hi~n tugng thien nhien nen duQ'cxem la dAuhi~u gQ'ilen svhi~n di~n cua Thugng d~ quy€n uy Theo H6i giao, Thugng d~ t~o ra suc v~t d~ ph\lcV\lcon nguO'i,nhung cling yeu du con nguO'id6i xu tu t~ v6'i loai v~t Cac giao phaicua H6i giao cling yeu cAuphai duy duang dAtva nu6'c, thira nh~n cac quy€n sa huu

tu nhan -.v6'i di€u ki~n la phai su d\lng t6t cac ngu6n Ivc5•

Nhi€u ton giao truy€n th6ng co th~ duQ'cxem nhu ton thO'tv nhien Nhfmg tin d6 cuacac ton giao nay co quan h~ ch~t che v6'i tv nhien va thubng duQ'chi~u la bi~t s6ng haihoa v6'i cac hi~n tugng thien nhien Cac duc tin nay va cac thi~t ch~ xii hQi do hQ l~pnen hi~m khi thira nh~n quy~n tu hiiu dAtdai, nhung thuong thao v6'i nhau v~ cach su

3Gandhi, Mahatma K (1980) The Bhagvadgita, (Gandhi's lectures from 1926) New Delhi: Orient Paperbacks.

4 Holm, Jean with John Bowker (eds) (1994), Attitudes to Nature, London! New York: Pinter page 26.

Martin Foward va Mohamed Alam, Rbi" trong Holm (1994)

d\mg d.1t dai cho nhung ngub'i c6 sinh k~ khac nhau, ch~ng hf;tn, cho phep ngub'i du rn\lc t6n tf;ticling ngub'i tr6ng tn;>tdinh cu arnQt s6 nai thuQc chau Phi.

L6i hanh su va quan di€rn chu luu d6i v6'i tv nhien cua phuang Tay thi coi "con ngub'i dUng tren tv nhien" Sl,Ican thi~p cua con ngub'i d6i v6'i tv nhien duqc xern nhu

la "cai tf;tO"tv nhien, gAn nhu b.1t k€ lam nhung gi, va la chinh ph\lc tl,I nhien: t\1'nhien

la ngu6n ll,Ic cho con ngum su d\lllg d6ng thb'i la rnQt rn6i de dQa chl,Ic chb' c6 suc tan pha.

11.1.2. M(}ts6tU' tU'Ong ly lu~n v~quan h~ con ngU'O'iva moi trU'O'ng

Sl,Iphan ung ch6ng If;ticac quan di€rn chu luu va thub'ng v~n d\lng tu tuang truySn th6ng n~rn ben ngoai dong chu luu Vao cu6i th~ leY XIX va dAu th~ ky thu XX, nhung tu tuang lang rnf;tnvS ve dyp cua tv nhien bitt dAu len ti~ng, tuang phan v6'i cac quan di€rn chu luu tru6'c d6 vS Sl,Ikhitc nghi~t va hoang da cua tl,I nhien Narn 1962 tf;ti Hoa Ky, Rachel Carson xu.1t ban cu6n sach "Mlia xuan carn li;ing" canh bao tac hf;ti cua cac h6a ch.1t nhu DDT d6i v6'i db'i s6ng hoang da va con ngub'i.

MQt tri~t gia Na Uy (Arne Naess) dua ra khai ni~rn "Sinh thai tharn sau" (deep ecology) va duqc phM tri€n thanh rnQt trub'ng phai rn6i trub'ng aHoa Ky va chau Au H~ phai Hoa Ky c6 4 di;ictrung: (i) coi sinh hQc la trung tam, coi tv nhien c6 gia tri cO'

hfru, dQc l~p v6'i gia tq cua n6 d6i v6'i con ngub'i; (ii) c6xu huang t~p trung vao th~ gi6'i hoang da sa khai va kh6ng bi can thi~p, bao t6n Cl,ICdoan; (iii) vi~n dfin truySn th6ng va cac h~ th6ng duc tin cua phuong Dong d€ h6 tf<;>' cho quan di€rn sinh hQc la trung tam; (iv) hQ cho r~ng hQ dang atuy~n dAu cua phong trao rn6i trub'ng Cac quan di€rn Cl,ICdoan vS Sl,IcAn thi~t phai bao t6n thien nhien va ca nhfrng tu tuang kern c.1p ti~n han, t.1t ca dSu dl,Ia vao y ki~n cho r~ng dn c6 nhfrng "gi6'i hf;tn d6i v6'i tang truang kinh t~", danh d6ng vi~c bao v~ rnoi trub'ng v6'i bao t6n hoang da Naess keu gQi thay d&i l6i s6ng k~t hqp v6'i nhfrng thay d&i vS chinh trio Nhi€u nha rn6i trub'ng chau Au va Hoa Ky giai thich S\1'tan pha rnoi trub'ng chu y~u trong cac b6i canh xa hQi va lich su, tren cac rni;itnhu b.1t binh d~ng xa hQi, va keu gQi giarn rnuc tieu th\l tai nguyen cua cac tAl1glap thuqng luu toan du

Ly thuy~t rn6i trub'ng va cac trub'ng phai cua n6 duqc can cu vao cac du li~u thl,Ic nghi~rn, di;ic bi~t ill cac khoa hQc sinh hQc, dia ly, th& nhuOng, thuy lqi, khi h~u Lovelock (1979) phat tri€n gia thuy~t Gaia 6 d€ thu dua ra tu tuang Trai d.1t nhu rnQt sieu - t& chuc bao g6rn "t.1t ca th€ s6ng tren Trai d.1t va rnoi trub'ng cua n6", v6'i khong khi, cac d?i duang, tAng sinh quy€n va d.1t dai, t.1t ca la thanh t6 cua rnQt h~ th6ng

phuc hqp S\l r6i 10l;lncua m9t b9 ph~n se imh hu6ng d~n cac b9 ph~n khac va co thS gay nen "nhUng dao d9ng giua hai ho~c nhi~u hon nhUng trl;lng thai kh6ng mong mu6n", -co nghla la S\l khac nhau tuong d6i nh6 hi~n nay giua nam nong va nam ll;lnh, giua nam kh6 hl;ln va nam mua lvt co thS d9t nhien tra nen 100 hon nhi~u Lovelock nghien CUu imh hu6ng cua hanh d9ng con nguai v6'i m6i truang toan du, d?c bi~t la kh6ng khi va sinh quySn Tu tu6ng cua 6ng, d\la tren S\l phan tich khoa hQc, dfin t6'i k~t lu~n loai nguai phai h~t suc th~ trQng, bai nhUng y~u t6 ti~m An lu6n co anh hu6ng d~n nhUng h~ th6ng cvc b9 cua trai dAt: cac h~ th6ng do qua phuc tl;lPdS co thS tien li~u bAt cu hanh d9ng nao Lovelock cho r&ng khang duQ'c phep tac d9ng qua 100 d~n h~ th6ng - Trai dAt, bai nhUng "tinh hu6ng di thuang khang mong mu6n" co thS phuong hl;lid~n con nguai cling nhu bAt cu cai gi khac Phai dS cho W nhien giu duQ'c gia tri co htru cua no, va kh6ng thS thay th~ b&ng bAt cu gi khac M9t trong nhUng h~ th6ng cvc b9 quan trQng nhAt cua "hanh tinh trai dAt" la khi quySn, va S\l nong len toan

du chi la m9t phAn minh chUng r&ng con nguai co Ie da di qua xa trong vi~c tac d9ng d~n Wnhien 7•

- Nh6m sinh thai h9C chinh tri: nganh sinh thai hQc chinh tri duQ'c xay d\fllg d\la tren

S\l phe phan m9t phuong thuc phiit triSn c6ng ngh~; la m9t c6 g~ng dS phat triSn m9t

ly thuy~t v~ S\l thay d6i cua m6i truang trong b6i canh xa h9i, kinh t~ va chinh trio No duQ'c phiit triSn tit nghien CUu va kinh nghi~m cua nhung vung n6ng than khac nhau thu9C th~ gi6'i dang phat triSn.

Truang phai sinh thai chinh tri da duQ'c chu y va duQ'c phiit triSn trathanh m9t khung

ly thuy~t cho vi~c phan tich S\l thay d6i cua m6i truang DiSn hinh cua truang phai nay co cac c6ng trinh cua Blaikie va Brookfield (1987), Peet va Watts (1996).

Nhu v~y, v~ co ban, kinh t~ hQc sinh thai lAy sinh thai lam trQng tam, c6ng nh~n va nhAn ml;lnh S\l phuc tl;lP,S\l phv thu9c va phan h6i, S\l thay d6i gian dOl;lnva t§.m quan trQng cua phl;lm vi tac d9ng, d6ng thai d~ c~p t6'i quan diSm tri~t hQc khi danh gia cac h~ th6ng gia trio HQ cho r&ng con nguai la nhUng c6ng dan tren trai dAt nhung cling la sinh v~t tieu thv nen pha.i xem xet ca v~ m~t dl;lOly, nhan van va ban than lQ'iich kinh t~ S\l khac nhau nay thS hi~n aquan diSm v~ m6i tuong tac kinh t~ - sinh thai, cling nhu quan diSm v~ h~ th6ng gia trio

tl;lOnen nam 1974 cho r&ng phV nu g§.n v6'i thien nhien hon nam gi6'i, va co lien quan giua nam gi6'i th6ng tri W nhien va th6ng tri nu gi6'i Quan diSm nay cho r&ng ki~n thuc cua nguai ban xu - va d~c bi~t la ki~n thuc cua phv nu - v~ gi6'i W nhien dn

duqc ton vinh hon, ki€n thuc va kinh nghi~m cua hQuu vi~t hon dS xuc ti€n cac xii hQicong b~ng va hai haa v6'i tv nhien.

Vandana Shiva cho r~ng nhfrng gia tri duqc coi la nu quy€n c6 vi tri trung tam trongcac phong trao cua nhan dan, nhu phong trao Chipko ch6ng t~ n~m pha rimg a

Garhwal a Tay B~c An DQ, t?i d6 ph\l nu d6ng vai tra quan trQng dS ngan nhung

nguai thq rimg ch~t cay, pha rung

D~c bi~t trong truang phai nay, khai ni~m "gi6'i, m6i truang va phat tri€n" chu y d€nnhfrng chu d€ nhu: S\f phan cong lao dQng va trach nhi~m mang tinh ch~t gi6'i anhhuang d€n quan h~ cua ph\l nu d6i v6'i S\fthay d6i cua m6i truang; Quy€n sa hfru taisan lien quan d€n gi6'i nhu mQty€u t6 di€u chinh trong m6i quan h~ gi6'i - m6i truang;

vi tri gi6'i trong hQ gia dinh, cQng d6ng va cac thi€t ch€ khac; anh huang cua cac quanh~ v€ gi6'i va nhfrng m6i lien h~ v€ gi6'i - m6i truang d6i v6'i phuong di~n rQng 16'nhon v€ kinh t€ chinh tri; va nhfrng d~c trung sinh thai chi ph6i cac qua trinh thay d6imoi tfuang va gi6'i Tuy nhien, gi6'i, moi truang va phat triSn va nu quy€n dii di saubarn r€ vao sinh k€, cac quan h~ v€ gi6'i va quan h~ con nguai, va moi truang anongth6n

m6i truang, la mQt S\fphat triSn cua kinh t€ hQc va khoa hQc m6i truang, n6 d\fa trennguyen Iy co ban cua nganh kinh t€ hQc nhung n6 diima'rQngph?m vi hon nhi€u v6'imQt s6 phuong phap phan tich m6'i Theo kinh t€ hQc m6i truang, kh6 khan chinhtrong sir d\lng kinh t€ hQc dS giai quy€t cac v~n d€ m6i truang la ph?m vi qua hypoMQt s6 tac dQngm6i truang n~m ngoai anh huang cua thi truang ho~c thi truang phananh khong trung th\fc D~c bi~t la cac v~n d€ 0 nhi€m va S\f c6 moi truang dii anhhuang t6'i "chi phi phuc Iqi" nhfrng quy lu~t cac chi phi nay, d~c bi~t 6 nhi€m I?ikh6ng phan anh duqc b~ng gia thi truang

MQt di€u phuc t?P khac ma cac nha kinh t€ hQc m6i truang neu ra (1989) la nhungrlii ro b~t dinh, ruc la nhfrng b~t tr~c cua m6i truang bi t6n h?i ma th€ h~ hi~n t?ikh6ng nh~n bi€t va th€ h~ tuong lai phai giai quy€t Cac tac gia cling phe phan nhfrng

tu tuang tru6'c day cho r~ng tang truang kinh t€, thuang duqc luqng gia b~ng S\ftangtruang cua GNP se kh6ng tranh kh6i bi anh huang b6'i chinh sach m6i truang tienli~u HQ chi trich vi~c sir d\lng GNP nhu mQtchi bao cua vi~c t?O nen phuc Iqi va tangtruang kinh t€ HQ I~p lu~n r~ng vi~c tang GNP ham nghla nang cao muc s6ng, m~cdil n6 c6 thS la do tang chi tieu y t€ cho v~n d€ ch6ng 0 nhi€m moi truang, trong lucd6 ngu6n v6n m6i truang suy giam I?i kh6ng duqc tinh d€n

Cac phan tich cua truang phai kinh t€ hQc m6i truang d~n t6'i k€t lu~n r~ng di€u quantrQng nhu nhau d6i v6'i cac nu6'c c6ng nghi~p va cac nu6'c dang phtit triSn la phai bao

dam r~ng dimg d~ qm ki~t v6n tv nhien do t6n te;ticac hoe;ttdQng kinh t~, va khong nen gian don tieu th\l n6 trir phi S\I s6ng con bi de dQa f)i~u quan trQng 1a cac nuac dang

phM.tri~n phai dinh gia cac ngu6n 1\Ic moi truOng, bai n6 phai d6i di~n vai wong 1ai,

va mu6n tranh nhiing phi t6n v~ thu6c thang, ca sahe;ttAng va hIm se;tchmoi truOng c6 th~ lam cho nhung nuac nay bi tl,lt h~u sau nhiing ti~n bQ ban dAu Phat tri~n kinh t~ quan trQng nhung khong duQ'c buong long tang truang kinh t~.

Kinh t~ hQc moi truOng ra dai nh~m tim ra nhiing gia tri dung cua dich V\l moi truOng duQ'c phi'm anh vao gia ca ma cac hoe;ttdQng kinh t~ phai tnl d~ cai thi~n cac v~n d~ moi truOng Tu nhiing nam 1920, A C Pigou dli dua ra y tuang v~ thu~ san phAm hang h6a gay 0 nhiSm d~ fIchu quan h6a" chi phi xli hQi cua 0 nhiSm, sau nay gQi 1a thu~ Pigovian GAn day v~n d~ "ngoe;tiling"g duQ'c giai quy~t thong qua mQt giai phap duQ'c gQi 1a "quy~n sahfru" Nguyen 1y nay duQ'c gQi la "nguai gay 0 nhi~m phai tra ti~n,,9.

- TruOng phai moi truOng hi?n a(li

f)~n giua th~p kY 70 - 80 cua th~ ky 20, cac nghien Clm v~ S\I phat tri~n diI trinh bay

toan di~n S\I th6ng nh~t nQi te;ticua hai cai hai hoa Ian trong quan h~ phuc te;tptv nhien

va kinh t~, xii hQi He;ttnhan ben trong cua ly 1u~n nhan loe;tiva S\I phM tri~n diI duQ'c

ma rQng wong ling, c6 nghla 1a tim ki~m S\I hai hoa trong quan h~ "nguai va tv nhien" Trong cu6n sach "Tuong 1ai chung cua chung ta" diI trinh bay toan di~n S\I th6ng nhM nQi te;ticua S\I hai hoa giua con nguai va t\I nhien, tu d6 dua cong tac nghien Clm loai nguai vai S\I phM tri~n sang mQt giai doe;tnhoan toan mai. N6 d6ng nghla vai S\I ra doi phuong thuc phM tri~n kinh t~mai -Phat tri~n b~n vung.

Tu dAu th~ ky XX hang loe;tthi~p dinh va cong uac qu6c t~ vS moi truOng diI duQ'c ky k~t, tu nhiing hi~p dinh di~u chinh vi~c su d\lng cac dong song qu6c t~ va hanh trinh Nam qrc d~n nhung cong uac v~ san b~t ca voi, bao v~ cac nha may, tai ne;tnhe;ttnhan,

o nhiSm bi~n va cac cong uac di~u chinh 0 nhi~m khong khi.

HQi nghi thi~t l~p Chuong trinh moi truOng cua Lien hi~p qu6c (UNEP) ngay trong nam d6 a Nairobi, Kenya Cling trong nam 1972, t6 chuc gQi 1a "Cau 1e;tcbQ Rome" phM hanh bao cao "Nhiing giai he;tncua tang truang". Tai 1i~u nay d\I bao mQt tham hQa toan cAu cua mQt th~ giai khong th~ t6n te;tidoi s6ng a nhip dQ tang truang, tieu dung va 0 nhiSm nhu hi~n nay Nam 1984, Lien Hi~p Qu6c thi~t l~p Uy ban th~ giai

vS moi truOng va phat tri~n (WCED), con duQ'c bi~t 1a Uy ban Brundtland, duQ'c giao trach nhi~m di~u tra cac v~n d~ vS moi truOng va phM tri~n va d~ xu~t cac chi~n 1uQ'c quan 1y trong wong 1ai Uy ban cong b6 bao cao "Tuong 1ai chung cua chung ta"

8 Cae hi~u (rng moi trubng n~m ngoai tae dQng eua thjtruang thiduge gOi la "ngo~i (rng" N6 t6n t~i khi mQt nhan t6 tae dQng len phue Igi eua nguai tieu dung ho(le Igi ich euanguai san xu§t do nhlin t6 tM ba Ute dQng.

Pigou, A.C. (1920) The Economics of Welfare,London: Macmillan

(1987) va dua ra dinh nghTa n6i ti~ng v~ phM tri~n b~n vung Bao cao cling khuy~n nghi t6 chuc mQt hQi nghi th~ gi6'i v~ mai truemg va phat tri~n, HQi nghi Lien hi~p qu6c v~ mai truemg va phM tri~n (UNCED) hay con gQi la HQi nghi thuqng dinh v~ Trai dAta Rio de Janeiro, Braxin, ni'im 1992 H9i nghi nay da nhAt tri nhtl'ng di~u khoim cua Nghi trinh 21, mQt chuang trinh xuc ti~n phM tri€n b~n vtl'ng ill ni'im 1992 xuyen qua th~ ky XXI.

1I.2.Khung kh6 cho fiQt fiO hinh ph at tri~n b~n viing nong thon.

11.2.1 MQt khung kh6 chung cho s\f phat tri~n.

Tuyen b6 Rio da dua ra hai ban th6a thu~n mang tinh qu6c t~, hai bim tuyen b6 nhtl'ng nguyen t~c va mQt chuang trinh hanh dQng 16n v~ S\f phcit tri~n b~n vung tren toan th~ gi6'i Nhtl'ng nQi dung co ban cua Chuang trinh hanh dQng 21, va cling co th~ noi do lrrkhung co ban cho mQt S\f phlit tri~n b~n vtl'ng nang than MQt s6 nQi dung co ban cua chuang trinh do lam khung kh6 cho mQt ma hinh phlit tri~n b~n vtl'ng nang than dola:

- DAu tranh v6'i ngheo kho, m\lc tieu tru6'c tien cua S\f phcit tri~n la nh~m lam giam b6't S\f ngheo kho, dam bao sinh k~, S1)' lanh m~nh va chAt IUQ11gt6t cua cUQc s6ng M\lc dich cua Chuang trinh ch6ng ngheo kho la lam cho mQi nguai co kha ni'ing t6t han d~ co mQt cUQc s6ng theo 16i b~n vtl'ng, hQ tv dam bao cUQcs6ng cho ban than.

- Thay d6i cac m§:u hinh tieu th\l, nguyen nhan chinh d§:n d~n S\f suy thoai khang ngimg cua mai truemg toan d.u la do cac nhu d.u qua 16n va cac 16i s6ng thi~u tinh b~n vtl'ng trong tfing lap nhtl'ng nguai giau Mfiu hinh nay v6n dTlam trfim trQng them cho S\f ngheo kho tren th~ gi6'i Di~u c6t y~u la phai co duQ'c m§:u hinh tieu th\l mang tinh lau b~n D~ d~t duQ'c S\f phat tri~n b~n vtl'ng se doi h6i phai co hi~u suAt trong san xuAt va phai co nhtl'ng thay d6i va phai dinh hu6ng l~i cac m§:u hinh san xuAt va tieu th\l hi~n t~i da phat tri~n a cac xa hQi cang nghi~p va dang ch~y dua anhi~u noi tren th~ gi6'i d~c bi~t la acac nu6'c dang cang nghi~p hoa.

D~ thay d6i trong cac m§:u hinh tieu th\l va san xuAt cfin co cac chinh sach khuy~n khich vi~c sir dl)llg cac tin hi~u thi truang nhu l~ phi va thu~ mai truang, cac h~ th6ng d~t CQCva hoan v6n Tuy nhien, di~u quan trQng trong cac chinh sach la h~ th6ng tuyen truy~n cho mQi nguai phai co trach nhi~m v~ cac dich V\l va hang hoa tieu dung mQt cach lau b~n; Cac chuang trinh giao d\lc, nang cao nh~n thuc cho cang chung va quang cao lanh m~nh v~ cac san phfim va dich V\l nh~m vao vi~c khuy~n khich tinh b~n vtl'ng trong san xuAt nang nghi~p.

- Dan s6 la mQt trong nhtl'ng vAn d~ dang gay suc ep ngay dmg 16n d~n khang khi, dAt, nu6'c, nang luqng va cac ngu6n tai nguyen quan trQng khac anang than Do do

cac chi€n luQ'cphat tri€n phai nh~m van giai quy€t t6ng hQ'Pcac v~n d€ v€ gia tang

dan s6, th€ ch~t cua h~ sinh thai, cong ngh~ va co hQi su dVng cac ngu6n tai nguyen.

- Bao v~ va nang cao suc kh6e cua con nguai, suc kh6e cua con nguai phVthuQcvanmoi truang trong lanh, d6 la ngu6n nu6c s~ch, vi~c thai b6 ch~t thai hQ'Pv~ sinh, thuc

an dAydu va s~ch se

- Quan ly lau b€n d~t, nhu du ngay cang tang cua con nguai v€ d~t va cac ngu6n tainguyen thien nhien khac dang lam nay sinh nhfrng c~nh tranh va mau thu~n Chinhsach su dVng d~t b€n vfrng la phai nh~m van cong tac quy ho~ch tren mQtph~m vi durQngd~ duy tri cho cac h~ sinh thai khu VlJC d~c bi~t la cac vting dAungu6n

- RUng d6ng vai tro quan trQng trong bao v~ nu6c, duy tri cho bAu khi quy€n tronglanh va duy tri tinh da d~ng sinh hQc cua cac loai dQng th\Ic v~t Hi~n nay rUng trentoim th€ gi6i dang bi de dQa bai S\I suy thoai va S\I chuy~n h6a sang cac mvc dich sudVng khac va khong ki€m soat duQ'cbai suc ep dan s6 va ma mang cong nghi~p 8\It6n t~i cua rimg phV thuQc van nh~n thuc cua con nguai va S\Ibao v~ cac gia tri cuarimg v€ sinh thai, ki~m soat khi h~u, xii hQiva kinh t€ Mu6n quan ly t6t, cAnphai xayd\l'llg cac chuang trinh hanh dQng qUfrcgia v€ phat tri€n lam nghi~p b€n vfrng, sud\lllg c6 hi~u qua nh~t cay rimg va cac san phAm rimg khac, c6 cac bi~n phap kienquy€t v6i vi~c pha rimg.

- D~u tranh d6i v6i hoang m~c h6a va h~n han, hoang ni~c h6a dang tac dQng m~nhd6i v6i cac n€n san xu~t nong nghi~p,cac vung d~t kho h~n va v€ sinh thai diI bi sungy€u, va k€t qua cua n6 la S\Ingheo kh6 va d6i kern D€ ngan ch~n nhung nguai s6nga

nong thon phai duQ'chu~n luy~n v€ vi~c bao v~ d~t va nu6c, khai thac nu6c, nong lamk~t hQ'Pva tu6i tieu thuy lQ'iquy mo nh6 va v€ cac I6i sinh s6ng thay th~;

- Mi€n nlii Ia ngu6n quan trQng cung ciip nling Iuqng, khoang san, rung va cac sanphAmnong nghi~p, Ia kho chua tai nguyen v€ da d~ng sinh hQc, Ia nha acua cac Ioai

bi de dQa nguy hi€m va la mQt phAn C\ICky quan trQng cua h~ sinh thai toan duo 86ph~n cua cac h~ sinh thai mi€n nlii c6 anh huang d~n mQt nua dan s6 th~ gi6i Cac h~sinh thai mi€n nlii d~ bi tac dQng v€ m~t x6i mon d~t, truQ'td~t va m~t nhanh tinh dad~ng sinh hQc va da d~ng moi truang sinh s6ng Trong s6 nhfrng nguai dan sinh s6ng

ami€n nlii, tinh tr~ng thi~u vi~c lam, ngheo kh6, y t~ ngheo nan va v~ sinh moi truangkern la d.t ph6 bi~n HAu h~t cae vung ami€n nlii dang bi suy thoai v€ moi truang.Phat tri€n b€n vung mi€n nlii yeu du dn phai c6 nhung hanh dQng dp bach trongvi~c qufm Iy dUng d~n cac ngu6n tai nguyen mi€n nlii, d~c bi~t Ia vi~c quan Iy va quyho~ch su d\lllg d~t d6i v6i cac vimg dAu ngu6n do rUng nlii nuoi duang; V€ m~t xiihQi, phat tri~n cac dich V\l nhu giao dvc, cham s6c y t~, t~o nhi€u co hQi han d~ ki~m

s6ng tu cac ho~t dQng nhu du Iich b€n vfrng, ngu nghi~p, khai thac va ch~ bi~n cac

IOl;lith\Ic v~t cho duQ'c li~u va dAu thom ill rung va cung d.p nang IUQ'llgcho cac cong d6ng dia phuang va nhan dan ban xu

- Sir d\lng an toan cac 10l;lih6a ch!t: H6a ch!t duQ'c sir d\lng d~ dl;ltduQ'c cac m\lc tieu v~ xa hoi va kinh te, song cAn tien hanh t6t han vi~c giam cac tac d(mg cua h6a ch!t

den suc kh6e va moi truang MQt s6 vling nong nghi~p IOn tren the giai dang bi 0

nhi~m b6'i cac h6a ch!t den muc gay phahuy d6i vai suc kh6e cua con nguai, du truc gien va S\I sinh san.

- Cac hang h6a va dich V\l thiet yeu tren hanh tinh ph\l thuQC vao S\I da dl;lng va bien dong cua cac ngu6n gien, va S\I t6n th!t v~ da dl;lng sinh hQc dang tiep di~n, chu yeu la

do S\I pha huy cac moi truang sinh s6ng, S\I khai thac qua muc, S\I0 nhi~m va do vi~c dua vao nuoi tr6ng cac loai dong va th\Ic v~t nh~p ngol;li mot cach khong thich hQ'P phAn IOn la do con nguai Do d6 yeu cAu cAn c6 nhUng himh dong khAn c!p va mang tinh quySt dinh d~ bao v~ va duy tri cac ngu6n gien, cac loai va cac h~ sinh thai Phat tri~n b~n vilng nong thon yeu cAu phai bao v~ da dl;lng sinh hQc.

- Cong ngh~ sinh hQc hua hyn la mQt d6ng g6p quan trQng cho mQt n~n y t€ t6t han, san xu!t luang th\Ic th\Ic phAm cao han, tai tr6ng rung t6t han Tuy nhien cac ky

thu~t mai phai khong duQ'c lam pha va tinh t6ng hoa v~ moi truang ho~c lam tang

them cac m6i de dQa cho suc kh6e Ngum dan phai nh~n thuc duQ'c nhUng lQ'i ich va nhUng rui ro cua cong ngh~ sinh hQc.

- Dl;li duang, bao g6m ca cac vling bi~n kin va nira kin, la mot bO ph~n thiet yeu cua h~ th6ng duy tri dai s6ng toan cAu; c6 anh huang dSn khi h~u, thai tiet va tinh trl;lng khi quy~n va cung c!p th\Ic phAm va cac ngu6n tai nguyen khac cho s6 dan dang ngay cang tang len H~ sinh thai bi~n dang bi suc ep ngay mot tang vS moi truang do 0 nhi~m, danh b~t qua muc va do S\I suy thoai cua ba bi~n Cac yeu cAu d~t ra la con nguai phai t\I trao cho minh trach nhi~m ki~m soat va lam giam S\I suy thoai moi

truang bi~n d~ lam sac duy tri va nang cao kha nang duy tfi dai s6ng va san xu!t cua

n6 Cac chinh sach bao v~ cac h~ sinh thai bi~n phai b&t dAu b~ng vi~c thay d6i vi~c quan Iy cac ngu6n ch!t thai, cac phuang thuc san xu!t nong nghi~p, ki~m soat va ngan ngira x6i mon ven ba, b6i I~g ven bi6n nay sinh do vi~c sir d\lng d!t va xay dlJIlg tinh trl;lng gia tang v~ danh b~t qua muc, va S\I gia tang ca cac thi€t bi khong thich hQ'Pdanh b~t qua muc cac loai thuy hai san.

- Nuac ngQt la s6ng con cho nong nghi~p, sinh hOl;lt,chan nuoi, ngu nghi~p, giai tri

va nhi~u hOl;ltdQng khac cua con nguai, d6ng thai nuac ngQt cung C\ICky quan tfQng

cho S\I hOl;ltdQng cua thien nhien Hi~n nay dang di~n ra S\I khan hi€m tran Ian, S\I pha huy khong ngirng va S\I0nhi~m gia tang d6i vai ngu6n tai nguyen nuac ngQt Nguyen nhan, ngoai S\I tac dQng do nuac thai c6ng rang va ch!t thai cong nghi~p, thi con do S\I

t6n thftt cac vung lUll vvc nuac tv nhien, sv pha rUng va cac cach canh tac nongnghi~p khong dung d~n dii th,ii vaa nuac thu6c tm sau va cac h6a chftt khac.

D6i m~t vai hang la~t cac m6i de dQanhu V?y, cc1nphai tim ra cac cach d~ cung cftpcha mQi nguoi c6 dunuac chftt luqng t610D~ lam duQ'cdi~u nay, doi hei vi~c quan ly

bi~t la cac vilng nong than, trang d6 baa g6m ca vi~c quy ha~ch su dl,mgdftt, su dl,mg

tai nguyen rUng va baa v~ cac suan nui va cac bo song

- Cu6i cung d6 la sv ph6i kSt hQ'P,vi~c ra quySt dinh v~ sv phat tri~n b~n vling, phaihi~u duQ'ccac lien quan giua moi truang va phat tri~n d~ c6 duQ'cnhung Iva chQn v~phat tri~n c6 hi~u qua v~ m~t kinh tS, c6 trach nhi~m v~ m~t xii hQi, va dung d~n v~m~t moi truang

11.2.2 Bi~u ki~n cho vi~c th1!c hi~n phuong thu-c phat tri~n mOl

Phat tri~n b~n vling nong than cc1nc6 sv cam kSt va sv quan tam tham gia thvc S\l

cua tftt ca cac nh6m nguoi trang xii hQi nh~m biSn cac ml,lc tieu cua phuang thucthanh hi~n th\lc D~ cha nguoi dan c6 th~ tham gia vaa cac quySt dinh, hQ phai duQ'ctiSp c?n vO'itftt ca cac thong tin v~ cac vftn d~ moi truang va phat tri~n Trang d6 phaik~ dSn cac nh6m d6i tuqng nhu phl,lnu, tre em, thanh nien, nguoi dan ban xu, vai trocua cac t6 chuc phi chinh phu, chinh quy~n cftp dia phuang va cac hi~p hQi

Phuang thuc phat tri~n mO'idoi hei c6 mQt sv danh gia cong b~ng d6i vO'inguoi danban xu HQ la nguoi d~i di~n cha mQtph~n quan trQng cua dan s6 qu6c gia va thS giO'i,chiu S\l phl,lthuQc vaa ngu6n tai nguyen tai sinh va cac h~ sinh thai d~ duy tri S\l t6nt~i cua minh ck c6 nhling phuang thuc kSt hqp g~n kSt ch~t che quy~n lqi va trachnhi~m cua nhan dan ban xu nh~m baa t6n cac cach th\lc hanh thea phang tl,lCt?P quan

va nh~m baa v~ quy~n sa hfru ban xu, baa g6m ca cac tu tu6ng va kiSn thuc D6ngthai phai cung cftp cha nhan dan ban xu nhling cong ngh~ thich hQ'Pd~ lam tang hi~uqua quan ly tai nguyen

11.3 Phat tri~n b~n vfrng nong thon

Phat tri~n b~n vling nong than phai th~ hi~n tren ba tf\l cQt chinh d6 la:(1)Phat tri~nb~n vling kinh tS nong than; (2)Phat tri~n b~n vling xii hQi nong than va (3) tangcuang baa v~ va quan ly moi truang thien nhien

Il3.i.Phat triin bJn vifng kinh Iin6ng th6n

Il3.i.i Huang tm m(jt nJn n6ng nghi?p bJn vfmg.

Chuy~n d6i mo hinh dang di~n ra trang quan ni~m v~ phat tri~n nong nghi~p tren thSgiO'i,mo hinh mO'i,chu ySu d\la tren llnh V\lCxii hQi hQc va nhan chung hQc, d~ caakiSn thuc ban dia, khaa hQc cua nong dan, ton trQng ml,lctieu va quan ni~m cua nongdan, huang to'i giam t6i da S\l phl,lthuQcvaa cac ySu t6d~uvaa illben ngaai, tim kiSm

h~ th6ng canh tac ti€t ki~m nang lUQ'Ilg,c6 g~ng k€t hQ'Pbao t6n v6i phat triSn sanxuk

Ngay tir nam 1991, FAO va Chinh phu Ha Lan dffthong qua tuyen b6 Den Bosch vachuang trinh hanh dQng v~ phat triSn Nong nghi~p va nong than b~n vung Ban tuyenb6 do cling dff bao g6m lai keu gQiv~ nhung thay d6i va di~u chinh co ban, mQtcachti€p c~n m6i v~ phat triSn nong nghi~p a c~p qu6c gia va tam chuang trinh hQ'Ptacqu6c t€ dS th\Ic hi~n cac d~ xu~t da neu Chuang 14 trong chuang trinh nghi S\I21 daneu len mQt s6 bi~n phap lam c6t l5i cho chuang trinh SARD (Ph<ittriSn nong nghi~p

va nong than b~n vung)

Nam 1992, UNDP da dua ra mQttuyen b6 nh~m hinh thanh mQt cach ti€p c~n co Hnhch~t khai ni~m va th\Ic t€ cho S\Iph<ittriSn nong nghi~p va nong than b~n vung Bantuyen b6 nay d~ c~p d€n vi~c "n~m duQ'ccac quan ni~m m6i" va S\I cAnthi€t phai comQt sang ki€n toan cAu dS dao t~o l~i cac dQi ngli chuyen gia v~ nong nghi~p b~nvfrng Ban tuyen b6 dffli~t ke cac d~ xu~t do la:

• S\I tham gia cua nong dan trong vi~c sang t~o cong ngh~;

• Cach ti€p c~n nh~y cam lien quan d€n v~n d~ gi6i tinh trong mQi giai do~n cuachuang trinh;

• Phan c~p trong nghien Clmillcac Trung tam nghien Clm nong nghi~p qu6c t€(lARCs) va vi~c dap ung cac nhu cAucua nong dan, va S\I hQ'Ptac v6i nong dan t6than;

• Da d~ng gien ~i6ng cay tr6ng;

• Phat triSn cac cay tr6ng co san lUQ'Ilgcao v6i ham lUQ'llgdinh dU5ng t6t;

• Quan tam nhi~u han t6i 11nhV\ICnong - sinh hQctrong nu6c;

• Su d\lng sang t~o han cac hinh thuc cong ngh~ nong nghi~p co ban (bao t6n nu6c

va d~t, luan canh nong -lam nghi~p, S\I k€t hQ'Pgiua vi~c tr6ng lua va nuoi gia suc,

);

• Nghien Clmvama rQngh~ th6ng canh tac trong nong nghi~p;

• Phuang phap danh gia nong than co S\Itham gia cua nguai dan;

• Vu tien ph<ittriSn cQng d6ng - giai quy€t cac v~n d~ dp thi€t cho cUQcs6ng cuanguai dan;

• Phan dp hoa, chuySn giao quy~n l\Ic, uy quy~n va tu nhan hoa va da d~ng hoa;

Do la mQt buc tranh t6ng hQ'Pvao thai diSm cua nhfrng nam g~n day Cac t6 chucqU6c t€ 100 duQ'c phan chia 11nhv\Ic ho~t dQng d\Ia tren chinh sach ph<ittri€n nongnghi~p Va FAO cling da phat triSn mN cach ti€p c~n m6i va quan trQng cho vi~cma

rQng va khuy€n khich S\Itham gia cua nong dan vao chuang trinh nghien cuu va th\Icthi chinh sach

Nong nghi~p bSn viing nhu la m9t slJ IlJa chQn dp ti~n, tuy nhien, khai ni?m nay cdn

quan tam nhiSu han t6i vi~c bao v~ va phat tri€n cua cac h~ th6ng ban dia co y nghla

vS m~t sinh thai hQc, va SlJ lien k~t cac h~ th6ng nay v6i cac thi truang th~ gi6i vS vi~c cong nh~n ch~t lUQTIgnhiing san phAm cua hQ san xu~t.

D€ tim ki~m ky thu~t cho cac giai phap nong nghi~p bSn viing cac nha phan tich dua

ra ba b9 nguyen t~c 16n hu6ng d~n Thu nh6t la SlJ 10<;1ib6 cac phuang phap san xu~t cong nghi~p va tim ki~m cac h~ th6ng y~u t6 dAu vao ben ngoai thftp, hi~u qua, nang

su~t va co tinh kinh t~; Thu hai la co SlJ tham gia nhiSu han cua chinh nhiing ngum

nong dan va vi~c sir d\lng nhiing hi€u bi~t vS ki~n thuc ban xu trong quan ly nong

nghi~p va sir d\lng cac ngu6n IlJc tlJ nhien; Thu ba la yeu cAu co SlJ 16ng ghep vi~c bao

t6n va tang cuang ngu6n IlJc san xu~t.

Ba nguyen t~c 'ky thu~t' nay d~n d~n cac nguyen t~c the ch~ C\l the: do la SlJ phat tri€n cong ngh~ hQ'P tac, SlJ phat tri€n the ch~ trong nu6c du6i SlJ ki€m soat cua cac ngu6n IlJc tl)' nhien va cac ngu6n IlJc khac, va cac cach ti~p c~n da nganh vS cong tac phat tri€n

Tuy nhien, hi~n co m9t xu hu6ng khuy~n khich nen dua cac y~u t6 "ben ngoai" vao cac h~ th6ng san xu~t nong nghi~p hi~n hanh, han la cai t6 toan b9 h~ th6ng do Co

the k€ d~n do la bi~n phap Quan If sau b?nh t6ng h9P(IPM).

Nguyen t~c cua IPM la nh&m t6i thi€u hoa vi~c sir d\lng thu6c tru sau b&ng vi~c gia tang SlJ da d<;1ng,va cai thi~n SlJ can b&ng giiia cac hinh thuc sinh s6ng trong m9t h~ th6ng canh taco Nguyen t~c nay nh~n m<;1nht6i cac ky thu~t canh tac nhu luan canh va g6i V\l, tr6ng cac 10<;1i cay co tac d\lng tm sau, sir d\lng cac hang rao tl)' nhien, cac bi~n phap ph6ng sau b~nh, bi~n phap tr6ng xen V\l, va m9t 10<;1t cac t~p quan canh tac C\lthe d€ h<;1nch~ moi truang sinh s6ng cua sau b~nh 8lJ phat tri€n h~ th6ng khang sau b~nh

- va hinh thuc nghien CUllnay dii d<;1t dugc nhiing 19i ich to 16n.

11.3.1.2 Sv ma r9ng cac ngu6n thu nhgp phi n6ng nghi?p.

NSn kinh t~ phi nong nghi~p co m9t tAm quan trQng r~t 16n d6i v6i kinh t~ cua ngum dan nong thon, nguai ngheo trong dgi vao thi truang lao d9ng, vao cac ngu6n IlJc chung va hO<;1t d9ng kinh doanh phi nong nghi~p.

ThlJc t~ cho thfty, trong phat tri€n nong thon thi SlJ thinh VUQTIg6 nong thon va SlJ thinh VUQTIgtrong nganh nong nghi~p thuang co m6i lien quan t6i SlJ phat tri€n kinh t~ phi nong nghi~p Va vi~c tang thu nh~p 6 khu VlJCphi nong nghi~p se thuc dAy thu nh~p 6 khu VlJCnong nghi~p.

Vai tro quan trQng nh~t cua cong nghi~p nong thon la t<;10them vi~c lam cho lao d9ng nhan r6i trong nong thon, t<;10thu nh~p va t<;10nen nhu cAu cao va thi truang 6n