nhan ci!a cac Vuongqu6c Phil Nam, Lam Ap, Cham Pa; tirng ti~p thu va chiu anh huang cua nhiSunSn van minh, nhfrt la van hoa An DQ nen vi~c nghien Clm vS nguai Cham n6ichung, van hoa Cham
Trang 1vr$N KHOA HOCxA HQI VI~T NAMBAo TANG DAN Toe Hoe VI~T NAM
Bao cao tom tat De titi cap BQ
NHA 0 CUA NGUOI CHAM NINH THUAN•
TRUYEN THONG VA BIEN DOl
Chil nhi¢m: TS Le Duy D~i
Thu kj :Th.S Ph~m Van Duong
Ha Nc)i -2009
Trang 3BAo cAo TOM TAT DE TAl:
Nha it cua nguili Cham Ninh Thupn - Truyin th6ng va biin dJi
MODAu
1 Tinh cip thi~t cua d~ tili
La mQt dan tQc thi~u s6, a nu6c ta nguai Cham phan b6 a nhiSu tinh,thanh ph6 a Trung BQ va Nam BQ, trong d6 t~p trung dong nhfrt la a tinhNinh Thu~n Trong lich sir, nguai Cham da tirng la chi! nhan ci!a cac Vuongqu6c Phil Nam, Lam Ap, Cham Pa; tirng ti~p thu va chiu anh huang cua nhiSunSn van minh, nhfrt la van hoa An DQ nen vi~c nghien Clm vS nguai Cham n6ichung, van hoa Cham n6i rieng tru6c day, cling nhu hi~n nay luon dugc nhiSunha nghien Clm trong va ngoai nu6c quan tam
Tuy v~y, khi nghien Clm van hoa Cham, nha a -mQt phuc hgp van hoa,vua la mQt yeu t6 v~t th~, vua th~ hi~n nhfrng mi.itphi v~t th~ l~i rfrt it dugc dSc~p, n~u c6 chi la net chung chung, th~m chi c6 ch6 khong chinh xac Vi v~y,
vi~c chQn dS tai nghien cuu: Nha 0' cua nguiri Cham Ninh Thu(in - Truy€n
thang va biin itai se c6 nhiSu y nghia, ca vS mi.itly lu~, ca vS mi.itth\lc ti~n.
2 Ljch sti' nghien Ctfu vin d~
Trong su6t chiSu dai lich sir phat tri~n tQc nguai, nguai Cham da d~ l~inhiSu dfru frn van minh va van hoa dQc dao tren nhiSu binh di~n Vi v~y, tutru6c d~n na,y, vfrn dS nguai Cham, van hoa Cham, Vuong qu6c Cham Paluon dugc nhiSu hQc gia trong va ngoai nu6c quan tam Tinh d~n nam 2002,
trong cu6n: Cham Pa - T6ng m1:LC11:Lccac cong trinh nghien CUu da th6ng ke
dugc 2.278 cong trinh nghien Clm c6 lien quan d~n van hoa, lich sir cuanguai Cham da dugc cong b6
Tuy nhien, ph~n 160 cac cong trinh nghien Clm tru6c day chi! y~u divao cac nnh V\lCngon ngu, van t\l, khao ct>,ton giao tin nguOng, ngh~ thu~t
Trang 4ki~n truc, dieu kh~c; con v~ khuon vien, nha atruy~n th6ng hau nhu it duQ'cquan tam ho~c n~u co thi cling chi la nhfrng net chung chung va khong th~tchinh xac.
Nhfrng nam gan day, trong s6 cac cong trinh nghien Clm ve ngumCham va van hoa Cham dii thfiy xufit hi~n nhfrng cong trinh d~ c~p d~n khuonvien, nha atruy~n th6ng cua nguai Cham Tuy nhien cac cong trinh nay maichi dUng Il;1iamieu ta khai quat, chua di sau nghien Clm, nhfit la cac y~u t6 xiihQi va phong t\lc t~p quan lien quan d~n cac ngoi nha a cua nguai Cham
3 M1}cdich nghien cu-u
- Cung cfip tu li~u mai mQt cach day du va co h~ th6ng v~ nha a cuanguai Cham a tinh Ninh Thu~n tir vi~c chuAn bi nguyen v~t Ii~u, t6 chucd1p1gnha, ky thu~t k~t cfiu, ki~n truc , d~n cac phong t\lC t~p quan lien quand~n cac ngoi nha acua nguai Cham
- Tim hi6u nguyen nhan va xu huang bi~n d6i ca v~ m~t v~t chfit kythu~t tl;10nen ngoi nha; ca nhfrng y~u t6 mang Hnh van hoa, xii hQi lien quand~n cac ngoi nha acua nguai Cham tinh Ninh Thu~n
- Buac dau d~ xufit mQt s6 ki~n nghi nh~m bao t6n va phat tri~n ngoinha atruy~n th6ng nguai Cham phil hQ'Pvai thl)'c t~ a dia phuong va phongtrao xay dl)'ng nong thon mai tren ca nuac hi~n nay £>~cbi~t, qua nghien cuusau cling nhu tu li~u hoa b~ng cac ban ve, anh v~ k~t cfiu, ki~n truc, m~t b~ng,cach bUQc va trat ba vach, dan va trat mai nha, cach danh tranh, cach IQ'Pnha giup Bao tang Dan tQc hQc Vi~t Nam trong vi~c bao v~ cling nhu tait1;10,sua chfra cac ngoi nha Cham dii d1p1gtrong khuon vien cua Bao tang khican thi~t
4 DAi trrQ1lg va ph~m vi nghien cu-u
£>6i tUQ'ngnghien Clm Ia cac ngoi nha atruy~n th6ng co tren duai 100nam nay cua nguai Cham Ninh Thu~n Tfit nhien, d6 tim hi~u nhfrng bi~n d6i,
Trang 5chung toi cling xem xet mQt s6 ngoi nha duqc sua chfra ho~c duqc xay dVngtrong nhfrng nam gAn day.
d tinh Ninh Thu~n, nguai Cham s6ng t~p trung trong 23 lang thuQc6huy~n, thi la Ninh Phu6c, Thu~ B~c, Thu~n Nam, Ninh Hai, Ninh Son vathanh ph6 Phan Rang - Thap Cham, trong do dong nh~t la huy~n Ninh Phu6c
Vi v~y, d~ tai t~p trung nghien cuu nguai Cham tl;lihuy~n Ninh Phu6c
5 Phuong phap nghien Ctfu
Cho d~n nay, nghien cUu ki~n trUc c6 truy~n noi chung, nha (yc6 truy~nnoi rieng, cac hQc gia thuang co 3 cach ti~p c~n
- Thien v~kjJ thugt lugn
- Thien v~vu trlj lugn
- Dung hoa 2 cach ti~p c~ (y tren
Cach ti~p c~n thu ba co nhi~u uu di~m han nen duqc chung toi ap d\lngkhi nghien cuu d~ tai nay Cling nen noi them r~ng, d~ tai: Nha 0'cua nguO'i
Cham Ninh Thugn - TruyJn th6ng va bdn il6i duqc nghien CUudu6i goc dQdan tQc hQc nen phuang phap di~n dil dan tQc hQc luon duqc chung toi chutrQng
Chuong 1KHAI QUAT VE NGUOI CHAM TiNH NINH THU":\N
1.1 Viti net v~ tinh Ninh Thu~n
1.1.1 Ljch su hinh thanh
La mQt tinh n~m (y cvc nam Trung BQ va trong qua trinh lich su, NinhThu~n dil trai qua nhi~u IAnthay d6i ten gQi va dia gi6i hanh chinh Hi~n nay,Hnh Ninh Thu~n co 7 huy~n, thi la thanh ph6 Phan Rang - Thap Cham va cachuy~n Thu~n Nam, Ninh Phu6c, Ninh Hai, Ninh San, Bac Ai va Thu~ B~c
Trang 61.1.2 DiJu ki?n t(t' nhien
Ninh Thu~ co di~n tich tv nhien han 3.300km2, va vS dia th~ nhu
Nguy~n Dinh Tu trong t~p khao clm Non nuac Ninh Thugn da vi~t: "Nhin
tren bim d6, Ninh Thu~n trong nhu mQt hinh binh hanh, hai goc nh9n (y phiaHiy b~c va dong nam, chiSu dai cac cc;mhg§.n b~ng nhau, khoang tren du6i60km Tren de;tith~, dia th~ Ninh Thu~n gi6ng nhu mQt cai chao Ba phia b~c -tay - nam va mQt mia phia tay - dong bi nui bao b9C ch~n gio, chi con mQt miaphia dong, tir San Hai d~n Ninh Chfr la thong ra bi~n, (y gifra la d6ng b~ngnh6 h~p "
V6i dia th~ do, Ninh Thu~n gi6ng nhu mQt long chao, xung quanh binhfrng day nui cao bao b9C, ch~n cac lu6ng gio mila Dong B~c va Tay Namnen Ninh Thu~n la mQt trong s6 it vilng co luqng mua it nhc1tva kho nongnhc1tca nu6c, Mila mua chi co 3 thang, tir thang 9 d~n thang 11, trong khimila kho keo dai 9 thang, tirthang 12 nam tru6c d~n thang 8 nam sau
1.2 Khai quat v~ ngU'OiCham (yNinh Thu~n
1.2.1 Dan CU', dan sa
Trong qua trinh phcit tri~n, cling nhu nhiSu tQc nguai khac, dan s6nguai Cham nhfrng nam tru6c day co nhiSu bi~n dQng, co thai ky keo dai t6i
15 nam (tir nam 1934 d~n 1949), dan s6 nguai Cham co chiSu hu6ng suygiam
Sau ngay giai phong (1975), nhc1tla trong nhfrng nam g§.n day, duqc svquan tam cua Dang va Nha nu6c, dai s6ng nguai dan, trong do co vc1ndS y t~,cham soc suc khoe cho con nguai duqc cai thi~n lam cho muc sinh cling nhudan s6 cua nguai Cham co sv gia tang Hi~n nay (nam 2007), nguai Cham (y
Ninh Thu~n co khoang 72.000 nguai, chi~m han 11% dan s6 toan tinh, cu trutuang d6i t~p trung (y 23 lang, thuQc 13 xa (y 6/7 huy~n, thi trong tinh (truhuy~n Bac Ai), trong do dong nhc1tla (y huy~n Ninh Phu6c
Trang 71.2.2 HO{lt avng kinh tl
Trong cac hoC:\tdQng kinh t8 truy~n th6ng cua nguoi Cham, nongnghi~p luon dong vai tro chu dC:\ova kha phat tri~n Trong canh tac, nguoiCham da phan chi a ruQng ra nhi~u 10C:\iva m6i 10C:\ico (mg xu rieng phu hqp;bi8t tC:\ora nhi~u gi6ng lua, di~n hinh la gi6ng lua chiem (Cham?) dung ph6bi8n ami~n B~c; co ky thu~t khai muong, d~p d~p h8t suc dQc dao Ngoai ra,
hQ con la cu dan lam vuO'n gi6i va la mQt dan tQc thi~u s6 tir lau da co cacngh~ thu cong n6i ti8ng nhung ti8c rkg nhi~u ngh~ da bi mai mN va hi~n naychi co hai ngh~: ngh~ d~t va ngh~ lam g6m
1.2.3 TJ chirc xii hvi vagia ilinh
H~ th6ng t6 chuc xa hQi truy~n th6ng cua nguoi Cham g6m nhi~u cftpnhung ngay nay chi con thu hyp atrong t6 chuc palei (lang) va thuO'ng trung
hqp vai don vi hanh chinh la thon, ftp ho(lc khu ph6 H~ th6ng t6 chuc trong
palei chi con thfty a trong lInh V\IC t6 chuc dong hQ: tQc hQ, chi tQc va giadinh
Nguoi Cham co nhi~u dong hQ Hnh theo h~ my; m6i dong hQ tho chung
mQt chiit atau; n8u trong dong hQ qua dong, nguoi ta phan ra thanh cac chi hQ
(among/ parol prok) m6i chi cilng co mQt chidt atau T6 chuc gia dinh va hon
nhan mang tinh chftt m§:uh~ d~m net
1.2.4 Tin ngtdJng, ton gitio
Ben cC:\nhtin nguang dan gian tuong d6i phong phu va da dC:\llg,hi~ncon chi ph6i sau s~c trong xa hQi, nguoi Cham con chiu fmh huang cua nhi~uton giao khac tu ben ngoai nhu Ba-Ia-mon giao, H6i giao Tuy hi~n nay can
cu vao ton giao, nguoi Cham duQ'c chia thanh 3 nhom: Cham Ba-Ia-mon,Cham H6i giao Ba-ni (H6i giao cil) va Cham H6i giao Islam (H6i giao mai)nhung th\lc ra khong co gi gi6ng vai cac ton giao th~ giai do Cho d8n nay,nguoi Cham khong bao gia tv gQi la Cham Ba-Ia-mon ho(lc Cham H6i giao
Trang 81m! chi gQi theo cach gQi truySn th6ng tir xa xua la Cham Ahier - chi nh6m Cham anh hUOng Ba-la-mon giao va Cham Awai hay Cham Bi-ni (Ba-ni) -
nh6m Cham anh huang H6i giao
Nguai Cham cu tfll t~p trung thanh tUng lang (paid, piei) va tir Hiu,lang la t6 chuc kinh tS - xa hQi cO'sa duy nh~t Hi~n nay nguai Cham aNinhThu~n s6ng trong 23 lang
M6i lang Cham co nhiSu ten gQi nhu ten gQi Han - Vi~t do triSu dinh
phong kiSn truac day d~t, ten do nguai Vi~t trong vung gQi, ten mai do chinh
quySn d~t trong nhfrng nam gftn day , trong do ten gQi c6 truySn theo ti~ngCham d6i vai nguai dan la thieng lieng va than thiSt nh~t vi no duQ'c "thienghoa" Ten gQi c6 truySn thuang duQ'c d~t theo d~c di~m lich su hinh thanhlang, d~c di~m dia hinh cua lang
Nguai Cham r~t th~n trQng trong vi~c tim d~t l~p lang Theo hQ, d~t c6
phong thuy t6t la: nui phia nam, song phia bftc; cao phia tay, th~p phia dong;cao phia nam, th~p phia bftc; d~t c6 cay co xanh quanh nam
Trong lang, cac khuon vien duQ'c sftp x~p liSn nhau theo tfl)C nam - bftc
va c6 mQt s6 con dUO'ngchinh, con dUO'ngph\), t~t ca dSu theo huang nam bftC va dong - tay Lang nguai Cham c6 quy mo dan s6 trung binh 2.000-3.000 nguai, nhung c6 lang 100 tai 5.000-6.000 nguai, co lang nho khoang
-1.000 nguai Phftn Ian lang Cham thuftn dan tQc (chi nguai Cham), thuftn tongiao (chi Cham Ba-la-mon ho~c Cham Ba-ni) va g6m nhiSu tQc hQ Cll tru.Qmin ly lang Cham illtruac dSn nay dang chu y la vai tro cua h~ th6ng chucsftc ton giao, nh~t la thfty ca Ngoai ra, trong qmin ly xa hQi c6 truySn, conphai k~ d~n mQt s6 chuc sftc mang tinh dan gian la ong Cai L~, ong Cai D~p
va lu~t t\)c
Trang 9ChU'oug 2NGOI NHA (J - NHUNG YEU TO VAT CHAT vA KY THUAT.
2.1 Nhii'ng y~u t8 v~t chit
2.1.1 Nguyen vq.t lifU
Nguyen v~t li~u him nha cua ngub'i Cham co nhi~u loe;ti,nhu g6, tre, 16
0, d~t, tranh sang, re;t,d~t set, ram, cat, day may , trong do g6 (ka yau) languyen v~t li~u quan trQng nh~t
Trir g6 mun, g6 ke,san da va g6 huang, con le;ticac loe;tig6 khac d~u
duQ'c ngub'i Cham sir d\mg Rieng cQt lam nha t\lC (thang yo) -nha xay d\Ing
Co' nghi~p phai la cay tram b6u nui Cac tram bfru do ly tUOng nh~t la cung
mQt c\lm (b\li) co 9 cay d6 lam 9 cQt (3 cQt chinh, 6 cQt ph\l)
Khai thac g6, tre, 111lavao cac thang 6, 7, 8 (Cham lich), tuc la cacthang 9, 10, 11 (Duang lich) - nhfrng thang hanh kho, cay c6i r\lng la, ki~tnu6c, it bi m6i mQt
2.1.2 Cong c(llilm nhiJ
Khi lam nha, ngub'i Cham cling sir d\lng cac d\lng C\l gi6ng ngub'i Vi~tnhu: riu, fl,ra, cua, d\lc Rieng cha tay co Ie chi th~y co 6 ngub'i Cham, dung
d~ deo cac mQng
2.1.3 Th{1'
Tru6c day, cac lang cling co mQt s6 thQ' lam nha, nhung mang Hnhkhong chuyen HQ thub'ng d\Illg cac ngoi nha v6i ky thu~t dan giim, khong co
che;tmtf(~hoa van trang tri Rieng thang yov6i nhi~u kieng ky' kh~t khe khong
co vi keo nen 100% thQ' Cham lam Trang khi do, cac ngoi nha co k~t du vicQt, vi keo phuc te;tp,che;tmtr6 cong phu la do ngub'i thQ' Vi~t 6 cac Hnh khaclam Du la thQ' ngub'i Vi~t lam, nhung thub'ng co mQt ngub'i thQ' Cham amhi6u phong t\lC t~p quan theo d5i va chi de;to.Thong thub'ng, d6 ti~t ki~m
Trang 10nguai ta mai ca thQ'nguai Vi~t - lam nhfrng cong vi~c phuc tt;lp,ca thQ'nguai
Cham - lam nhfrng cong vi~c don gian han
2.2 Quy cach dt}'llg nha truy~n thAng
2.2.1 Khuon vien va vj tri cae ngOi nha trong khuon vien
Khuon vien truy~n th6ng cua nguai Cham la khong gian sinh hot;ltcuacac gia dinh co quan h~ chi em trong cling dong m~ va con cai cua hQ - tan ducua dt;ligia dinh m~u h~ Vi th~, khuon vien truy~n th6ng Cham co d~c di~m
la co nhi~u ngoi nha vO'i nhiing chuc nang, kich thuO'c khac nhau, nhung coquan h~ vO'inhau kha ch~t che
Do anh hUOng cua Ba-la-mon giao, xa hOi truy~n th6ng cua nguaiCham ph an thanh 4 t~ng lap va khuon vien giua cac t~ng lap co sv khac nhau
ra rang ca v~ kich thuO'c, ca v~ lot;linha b6 tri trong d6 Vi d\l, khuon vient~ng 1O'pngheo c6 kich thuO'c nh6 nhc1tva a day nha t\lc (thang ya) duQ'c gQi
la nha cai (thang banai), nha k~/nha song (thang muyau) - nha lung (thang
haluh)
M6i khuon vien truy~n th6ng d~y du d~u c6 5 ngoi nha chinh (nha t\lC,nha k~/nha song, nha ngang ho~c nha l~m, nha cao va nha b~p) va theo quanni~m cua hQ, gi6ng nhu mOt ban tay d~y du 5 ngon tay va n~u k~ ca hai ngoinha ph\l (nha d~ c6i xay, c6i gia va nha d~ nong C\l, cong C\l danh b~t thuysan) thi khuon vien se co 7 nha duQ'cnguai ta vi la cai d~u c6 7 16 la 2 16 m~t,
2 16tai, 2 16 mlii va 1 16 mi~ng
Trong mOt nam, nguai Cham chi dVng mOt nha f)~u tien, nguai tadlJllg nha b~p, sau d€n nha t\lC, nha ngang ho~c nha l~m, r6i to'i nha k~/nhasong va cu6i cling 1£1ngoi nha cao Khi du 5 ngoi nha a, n€u co nhu c~u v~ch6 athi khong dlJllg them nha ma dt;ligia dinh phai t\1'tach ra, chi ca tach ratruO'c, sau do d€n chi thu 2, thu 3 va cu6i cling chi con It;linguai con gai lit
a It;lithua hUOng gia tai va cham s6c nuoi duang b6 m~ gia
Trang 11Khi l~p khuon vi en, hQ cling r~t chu y d~n phong thuy va cling nhu khil~p lang, mQt khuon vien "t6t" la nui phia nam - song phia bfic; cao phia namth~p phia bfic Do quan ni~m diy c6i la nO'i fin chua nhfrng dQc dia, nO'itrung\l cua ma quy nen trong lang cling nhu khuon vien nguai Cham it tr6ngdiy M6i khuon vien thuang co mQt hang rao cay kho cO'to b~ng ngon chancai ken day va co mQt c6ng ngo ra vao quay v~ phi a nam (hO'i l~ch v~ tay).Cua duQ'c xem la mi~ng con tran nen khong d~t th~ng vao cac cua nha Khiti~n hanh xay dVng cac ngoi nha trong khuon vien, nguai ta dong 4 CQC(y 4
goc dong bfic, tay nam, dong nam va tay nam; cang 2 SQ'iday theo 2 duangcheo va ch6 giao nhau - trung tam la di~m d~i hoa khong duQ'c c~t nha hay d~tcua; gifra cac ngoi nha t\lC, nha k~ va nha ngang ho~c nha Ifrm d~u co mangnuac d6 v~ di~m nay nhu d~ d~p tfit "rtgQn lira" (yday
2.2.2 Dun vi do luO'ng (chanu chagan)
Cling nhu nhi~u dan tQc khac, khi lam nha nguai Cham cling dungnhfrng bQ ph~n tren cO'th~ con nguai lam thuac do Ben c~nh khuyu tay (hat)
la dO'nvi cO'ban; con co nhfrng dO'nvi Ian han nhu sai tay, buac chan ; vacac dan vi nh6 han nhu gang tay, d6t ngon tay cai ~
2.2.3 Quy trinh film va dlfng nha if
Cling nhu cac dan tQc khac, d~ lam mQt ngoi nha, nguai Cham phai ti~nhanh nhi~u cong vi~c N~u khong k~ nhfrng nghi l~ lien quan d~n vi~c chQnd~t, rao khuon vien , vi~c dc1utien la tim ki~m nguyen v~t li~u, trong do quantrQng nh~t la g6 HQ quan ni~m, hang nam nguai ph\l nfr chi sinh de mQt lc1nnen trong mQt nam hQ chi lam mQt ngoi nha (trir hai ngoi nha b~p va nha t\lCn~u co di~u ki~n thi co th~ lam cung vai nhau) va m6i lc1nvao rung chi khaithac nguyen v~t li~u d\lllg mQt ngoi nha
Sau do nguai ta phat mQc, ch~ tac cac bQ ph~n cua ngoi nha Truac khid\lllg nha, phai dong CQC(y4 goc trong khuon vien, xac dinh di~m d~i hoa d~
Trang 12tranh va xac dinh vi tri cac ng6i nha Khi mai duQ'c lQ'Pxong, hQ mai lam san
va sau d6 d\ffig mim, cQt trI, trat vach
2.3 K~t cAuky thu~t
2.3.1 Kit cau hI) khung nhil
N6i d~n k~t cfru bQ khung nha la n6i d~n k~t cfru cua cac vi keo, CQtvan~u d1)'avao d~c di~m nay, cac ng6i nha 6 cua nguai Cham c6 th~ chia lam 410(;l.isau:
- LO(;l.ivi 3 cQt, kh6ng c6 vi keo: nha tvc
- LO(;l.ivi 3 cQt, nhung tr6n cQt gifra nha: nha d~ c6i xay, c6i gia; nha d~n6ng cv
- LO(;l.ivi keo 4 CQt,nhung tr6n cQt gifra nha: nha b~p, nha cao, nhangang va nha song/nha k~
- LO(;l.ivi keo 6 CQt,nhung tr6n cQt gifra nha: chi c6 nha lfim thuQc 10(;l.inay
2.3.2 Kit cau noc, mtii
Cac ng6i nha d~u c6 4 mai vai 2 mai chinh (mai truac va mai sau),nhung 2 mai phv c6 S1)'khac nhau N~u nhu cac ng6i nha cao, nha b~p, nha d~c6i xay, c6i gia va nha d~ n6ng cv c6 2 mai phv 6 2 diu h6i nh6; nha tvc c6mQt chai diu h6i phia tay kha lan, mQt mai diu h6i phia d6ng nh6; con cacng6i nha khac c6 2 chai 6 2 diu h6i kha Ian nhfrt la nha song/nha k~ va nhalfim
BQ khung n6c cac ng6i nha 6 cua nguai Cham cling g6m c6 don d6ng,don tay, rui, me; trong d6 dang chu y la rui di;it ngu(1C (g6c 6 tren, ngQn 6duai), cac cay don d6ng, don tay thuang la g6 tron va huang d~t khac nhautuy theo tung ng6i nha
Trong cac ng6i nha, chi c6 ng6i nha 1fimmai nha c6 2 lap: lap mai phiatren lQ'Ptranh/ng6i va lap mai phia duai trat dfrt set trQnram. D~ c6 th~ trat