Lịch sử, hiện trạng và những vấn đề cấp bách của việt ngữ học ở việt nam

phat trien cua Vi~t ngO hQc thai ky cau truc lu~n va h~u C8Utruc lu~n vOi nhOng thanh tvu tieu bieu ij cac cap d¢: ngO am, ngO phap, tlI vvng; va trong cac xu hLIang nghien ctlJ mai : ng

VIltN KHOA HOC XA HQI VIltT NAM

BE TAl KHOA HQC CAP BQ

"LlCH sa, HleN T~NG vA NHUNG VAN DE CAP BAcH

CUA VI~T NGU HQCa VI~T NAM"

Chu nhi~mde tai: TS Nguyen Huy Ciin

Vcii sl/c9ng tac cua:

PGSTS va Kim Bang, PGS.TS va Thj Thanh Hltdng, GS.TS.Nguyen van Lc;1i,PGS.TS Ha Quang Nang, GS.TSKH Ly ToanThang, TS Ph~m Tat Thang, TS Chu Bich Thu va m(>t56 canb(>nghiem CLtuVi~n Thong tin khoa h9Cxa h(>iva Vi~n Ngon nglih9C•

Cd quan chu tri de tai:

VI~N THONG TIN KHOA HQC xA HQI VI~N KHOA HQCxA HQI VI~T NAM

-Glcn Tm~u CHUNG

Detai baa gom nhang n9i dung chinh saUoday:

Trinh bay khai quat sl! phat trien cua Vi~t ngO hQc thai ky cau truc lu~n va h~u C8Utruc lu~n vOi nhOng thanh tvu tieu bieu ij cac cap d¢: ngO am, ngO phap, tlI vvng; va trong cac xu hLIang nghien c(tlJ mai : ngO dl,mg hQc, ngon ngO hQc xa h¢i, ngon ngO hQc tam Iy,ngon ngO hQc tri nh~n; nhOng van de cap bach cua Vi~t ngO hQc trong vi~c bao v~ va phat trien tieng Vi~t thai ky cong nghi~p hoa, hi~n d~i hoa va toan C8U hoa nen kinh te ; vi~c d~y tieng Vi~t cho hQc sinh ngLIai Kinh, d~y Mng Vi~t cho hQc sinh dan t¢c thieu s6, d~y Mng Vi~t cho ngLIai nLIac ngoai; Vi~t ngO hQc vai cong ngh~ thong tin; Vi~t ngO hQc vOi b~nh Iyngon ngO (khOi phl,lc ngon ngO cho b~nh nhan

bj tOn thLIong ho~c r6i lo~n chuc nang thanh quan, d~y tre cam diec va ch~m phat trien tri tu~); ve sl! phat trien cua cac trung tam nghien cCru, giang d~y Vi~t ngO hQc va d¢i ngO Vi~t ngO hQc ij Vi~t Nam hi~n nay.

VOi nhOng n¢i dung nghien cCruneu tren, de tai nay dLIgc chia lam 3 nh6m van de:

1) NhOng van de Iythuyet trong Vi~t ngO hQc.

2) NhOng van de thl!C tien va Crngdl,lng cua Vi~t ngO hQc hi~n nay.

3) Ve sl! phat trien cac trung tam nghien cCru,giang d~y Vi~t ngO hQc va d¢i ngu Vi~t ngO hQc ij Vi~t Nam

Ml;IC Il;IC:

-T6m tat de taL

-Kien nghj

Tr.3 Tr.46

TOM TAT nt TAl KHOA HOC CAP BQ

"LlCH sir m~N TR~NG vA NHlJNG VAN nt CAP BAcH

CUA VI~T NGU 0 VI~T NAM"

PHAN THll NHATNHUNG VAN DE: LV THUYET TRONG VltT NGU HQC

I 81;1' phat tri~n eua Vi~t ngu hQC va nhfrng anh hU'(Yngcua cac Iy thuyetngon ngu hQc hi~n d~i thOi ky diu truc lu~n va h~u cau true lu~n

o day chung Wi trinh bay khai quat s1;lphat tri~n cua ngon ngu hQc hi~nd~i v6i s1;lchuy~n huang ve ml;lc tieu, d6i tuqng nghien CUuva S1;lphat tri~n cuaVi~t ngu hQc truac nhUng anh huang cua cac ly thuyet ngon ngu hQc hi~n d~ithai ky c~u truc lu~n (khoang nhUng nam 50-80 the ky XX) va h~u c~u truc lu~n(khoang tu 1990 den nay) aVi~t nam

Tren co sa do, buac d~u chung toi thu tra 1mcho cac cau hoi sau:

1)Vi~t ngu hQc co theo lqp s1;lphat tri~n ngon ngu hQc hi~n d~i tren thegi6i va S1;lhoa nh~p cua Vi~t ngu hQCaVi~t Nam vao the gi6i co bi "ch~m tr~"hay khong?

2) Ve tinh hi~u l1;lccua cac ly thuyet ngon ngu hQc hi~n d~i v6i Vi~t nguhQc, hay 13 cach t'rng xu cua cac nha Vi~t ngu hQCa Vi~t Nam d6i v6i cac lythuyet ngon ngu hQc hi~n d~i?

3) De c~p m¢t s6 v~n de c~p thiet ve ly lu~n va th1;lcti~n cua Vi~t ngu hQC

aVi~t Nam hi~n nay?

Nhln m¢t cach khai quat Vi~t ngu hQc phat tri~n tren co sa tiep thu cac lythuyet ngon ngu hQc d~i cuang, v6i m¢t h~ th6ng cac quan di~m va cac khaini~m chu yeu cua cac trub'ng phai, khuynh huang cua ngon ngu hQc hi~n d~i m¢tcach co chQn lQc, tu do lam sang to va co nhUng b6 sung nh~t dinh cho cac lythuyet ngon ngu hQc d~i cuang tren co sa nghien CUu nhUng d~c thu cua lo~ihinh dan l~p cua tieng Vi~t va van hoa Vi~t Sau day chung toi tom luqc s1;lphattri~n cua Vi~t ngu hQc trong cac c~p d¢ ngon ngu va anhUng xu huang nghienCUum6i tu khoang nhUng nam 50 the ky truac den nay

1 Cac giai do~n nghien cuu ngu phap tieng Vi~t va 81;1' fmh hUOng cuacac Iy thuyet ngon ngfr hQc hi~n d~i

a) ThUi ky call truc lut)n - nghien cftu phltO'1igdifn "trnh" ngft phap tie'ng

4

Neu khong k~ nhfrng cong trinh nghien cUu truO'cdo (nhu cua NguyenLan,1956), ngu phap tieng Vi~t chu yeu mo phong ngu phap cua cac ngon nguchau Au (chu yeu la tieng Phap) thl vao thai ky nhfrng nam 1950 - 1980, cac hQc

gia b mien Bfic·nhu: Nguyen Lan, Nguyen Kim Than, Hoang Tu~, LUll Van Lang, Nguyen Tai can va cac hQc gia b mien Nam nhu: Le Van LY;·Truong

Van Chlnh, Nguyen Hien Le, Bui Duc Tinh , Tran NgQc Ninh , trong cac congtrinh cua hQ, chu yeu theo xu huang cua chu nghia dlu truc b cac muc d<)khacnhau Co th~ phan ra thanh nhom cac tac gia sau day:

- Nhfrng nguai thien ve nhfrng anh huang cua cau truc lu~n trong cactruOng phai ngon ngu hQc hi~n d~i noi chung va truyen th6ng Dong phuong hQcnhu: Nguyen Kim Than, LUll Van Lang, Hoang Tu~, Nguyen Tai can, Le Van

Ly, H6 Le, Tran NgQc Them, Di~p Quang Ban, Dai Xuan Ninh, Nguyen MinhThuyet, Hoang TrQngPhien, Ly Toan Thfing , Le Xuan Th~i,

- Nhfrng nguai thien ve nhfrng anh huang cua chu nghia mieu ta (cau truc)

My va truang phai t~o sinh nhu: Tran NgQc Ninh , Truang Van Chlnh, NguyenHien Le

Co th~ nh~n thay m<)ttlnh mnh la hau nhu khong co tac gia nao tuan theom<)tcach tri~t d~ quan di~m va cac phuong phap cua m<)ttruOng phai, giro Vi~tngu hQc dff nh~n thuc vi~c mieu ta ngu phap tieng Vi~t khong th~ theo khuonmftu quen thul)c tir cac con dUOngdffdi cua cac ngon ngu chau Au, bbi.d~c di~mdan l~p di~n hlnh cua tieng Vi~t

- Ml)t s6 nha khoa hQc khac co xu huang tiep thu nhl1ng thanh tlJUchungcua ngon ngu hQchi~n d~i d~ xay d\ll1gcho mlnh ml)t ly thuyet rieng Chfingh~nnhu LUllVan Lang xay d\ll1gml)t ly thuyet ngu phap tieng Vi~t "tang b~c co h~tnharr" Trong ly thuyet nay cua ong nguai ta thay bong dang cua ly thuyet nguphap thanh t6 tr1;Ictiep cling nhu ly thuyet phan do~n th1;Ict~i, nhfrng ly thuyetkha ph5 bien thai bay gia Cao Xuan H~o chu yeu tiep thu cac quan di~m saunay cua truOng phai chuc nang cua S.C Dik, M.A.K Halliday d~ xay d\ll1gml)t ly thuyet ngu phap chuc nang tieng Vi~t

Thai ky nay cac nha Vi~t ngu hQc chu yeu nghien CUllphuong di~n hlnh thuc

cu phap hon la m~t ngu nghia - chuc nang cu phap Co th~ nh~n thay tir nhfrng

nam 1980, xu huang nghien cUu ngu nghia cu phap, dung hon la ngu nghla chuc nang cua cau truc cu phap bilt dAuduqc diiy m~nh Trong do, mQt so nghiencUu cua Nguy~n Kim Thlm, Hoang Tu~, LUll van Lang, Ly Toan Thilng Di~pQuang Ban, Tri'inNg<;>cThem athOi ky nay co th~ xem la nhU'ngxuat phat di~m

Huang nay co th~ duqc bilt dAutrr vi~c gim thi~u va nghien CUucu phap

-ngu nghia tieng Vi~t theo cach tiep c~n mm tren ca sa cua cac ly thuyet nhu: Ly

thuyet phan do~n thlJc t~i cau, Ly thuyet ngu phap lien thuQc cua LTesniere, Nguphap van ban va phan tfch di~n ngon V.v

b Thai ky htJ.ueau true lutJ.n- nghien elru phuung di¢n "d~ng" eua ngft phap titng Vi¢t (khodng tit 1990 den nay).

D~c di~m cua thOi ky nay la dii chu y den phuong di~n nghien cUucau vaphat ngon (1m n6i), t6 chuc van ban theo nhU'ng duang huang cua chunghia chuc nang Nhung cho den cong trlnh "Tieng Vi~t sa thao - ngu phap chucnang" (1991) cua Cao xuan H~o thi khuynh huang nghien cUu chuc nang trongngu phap tieng Vi~t duqc th~ hi~n mQtcach hoan chinh nhat

Cong trinh neu tren cua Cao Xum H~o danh dau mQt moc nghien CUunguphap tieng Vi~t Trong cong trlnh nay tac gia cho rang cach tiep c~n chuc nang

la cach tiep c~n thfch hqp nhat d~ mieu ta ngu phap tieng Vi~t, bm cach tiep c~nnay cho thay mQt "slJ thong hqp cua ba binh di~n nghien cUu cau la ket h<;>c,nghia h<;>cva d1;lngh<;>c,tuy nhien doi hoi ngum nghien cUuphai biet phan bi~t babinh di~n nghien cUu nay m¢t cach tach b~ch, khong duqc Ian lQnnhU'ngslJki~ncuabinh di~n nay sang binh di~n khac"

Vao nhU'ngnam cuoi cua th~p ky truac cho den nay binh di~n giao tiep,nQi dung thong baa cua cau va phm tfch di~n ngon duqc gim Vi~t ngu h<;>cdiiym~nh, Nhu trong cong trinh cua Dao Thanh Lan , Nguy~n Thj Vi~t Thanh,Nguy~n Thj Quy GAnday Hoang Cao Cuong cho rang, neu theo cach tiep c~n

cu phap truyen thong thi nhU'ngvan de sau day chua duqc lam sang to: tinh ma

ho cua cau, cac y djnh tham chieu cua nguOi noi, chu dfch cua ngum tham giagiao tiep, nghia tham chieu, dung Im;mgthong tin ngoai nghia cua cau

2 Cac giai do:;tn ngh.ien cuu ngft am tieng Vi¢t va Sl! anh hUO'ngcua cac If

·thuyet ngon ngft hQc hi¢n d:;ti

Hai xu hu6ng nghien CUungfr ilm tieng Vi~t,d6 Ia:

a) Mieu ta C(J diu ngft am titng Vi~t hi~n dlJi tren phltO'ng di~n dong drJ;i:

Nghien cUu ngfr ilm tieng Vi~t hi~n d~i bao g6m vi~c mieu ta va xac d~nhcau truc ngfr ilm (fun v~ hQc) cua tieng Vi~t HU6ng nghien CUu nay nham timhi~u cac d~c trung cau ilm - ilm hQc v6i Iy thuyet ve cac "net khu bi~t" cua ngonngfr hQc d~i cuong D6i tuqng nghien cUu la cac tieng d~a phuong c\l th~ ho~ccua tieng Vi~t n6i chung

b) N ghien cfru lfch sangft amtitng Vi~t tren phltO'ng di~n itch dlJi:

Nghien cUu I~ch sir ngfr ilm tieng Vi~t trong d6 chu y den slJ dien tien cuah~ th6ng ngfr ilm (ilm vi) tieng Vi~t qua cac thCri.kY D6i tuqng nghien cUu la timhi~u cac chUng tich ngon ngfr - van hoa duQ'c coi la cd trong cac tieng d~aphuong va cac ngon ngfr diln tQc thi~u s6 (nhu tieng MuOng) c6 cung ngu6n g6cv6i tieng Vi~t d~ tUng buO'c ph\lc nguyen "ngfr am I~ch sir tieng Vi~t"

o xu hu6ng nghien cUu thu nhat c6 cac tac gia nhu: Nguyen B~t Tuy,Nguyen Phan Canh, Doan Thi~n Thu~t, Nguyen Ham Duong, Nguyen QuangH6ng, Vuong Hfru Le, Dinh Le Thu, Hoang Tu~, Hoang Minh, Hoang CaoCuong, Hoang Th~ Chilu, Vii Ba Hung, Vii Kim Bang, Nguyen Dang Liem,Nguyen Dinh Hoa, Nguyen Ham Duong,

o xu hu6ng nghien cUu thu hai c6 cac tac gia nhu: Nguyen Tai can,Vuong LQc, Tran Tn D6i, Le Van Quan, Ph~m HfiU Tai, Nguyen Van LQ'i,Nguyen Van Tai, Vii Duc Nghi~u, Nguyen NgQc San, Ph~ Duc Duong, DoanThi~n Thu~t, Hoang Th~ Chilu, Nguyen Van Ai, Le Quan, Bui Khanh The, HfruQuynh, Vuong LQc, Ph~ Van Hao, Dinh Le Thu

o ph~m vi nghien CUuI~ch sir ngfr ilm tieng Vi~t,can phai k~ den cac congtrinh cua Nguyen Tai can, Vuong LQc, Nguy~n Quang Hong nghien cUu vequa trinh hinh thanh va phat trien cua chfr Nom va vi~c phat hi~n nhftng chUngtich ngfrfun hQc lich sir trong cac nghien cUu ve cac ngon ngfr diln tQc cung g6cMon-Khmer v6i tieng Vi~t Nhftng nghien cUu nay da g6p pMln dang k~ cho vi~c

tai l~p di~n me;tova st;r.lien tri~n cua h~ thong am vi tieng Vi~t theo phuO'Ilgphap

ng6n ngii' hQc so sanh- lich su C6 th~ nh~n thay nhii'ng nghien CUu ve phuong

ngii'va cac ng6n ngii' dan tQc thi~u so a Vi~t Nam dff cling cap nhii'ng Cll li~u

m6'i, quan trQng trong vi¢c tim hi~u st;rphat tri~n lich su ngii am tieng Vi~t MQt

trong nhii'ng thanh tt;rU100 nhat cua Vi~t ngu hQCthe ky xx la vi~c nghieri CUu

lich su ngii' am tieng Vi~t giai doe;tntien Vi~t - MuOng Ten tudi cua cac nha

khoa hQc: Nguyen Tai Cfin, VUO'IlgLQc, dff thuang duqc nh~c den trong gi6'inghien cUu Vi¢t ngii' hQCanu6'c ngoai

Nhin chung, cac nha nghien cUu ngii' am tieng Vi¢t dff tiep thu nhii'ng lythuyet ngii' am hi~n de;tiva su d~ng mQt so phuO'Ilgti~n hi~n de;titrong vi~c nghiencUu ngu am tieng Vi~t Tuy v~y, aphuong di~n nghien cUu lich su ngii' am tiengVi~t, do chu yeu can Cll tren nhii'ng "chUng tfch" ng6n ngii' va van hoa, nhu cacdau vet ng6n ngii' cd trong cac tieng dia phuO'Ilg,tieng cac dan tQc thi~u so (nhutieng PQng - Chilt, tieng MuOng ), chua thu th~p duqc nhieu cac chUng Cll ng6nngii' khac Chung c6 th~ con na.madau d6 nhu trong cac chUng tich khao cd hQc,dan tQc hQc Di~u nay ch~c con cha dqi cac nghien CUuva phat hi¢n trong tUO'Ilglai

3 Cac giai do:;tn nghien coo tit vIJDg - ngfr nghia tieng Vi~t va SI! anh huangcua cac Iy thuyet ngon ngfr hQc hi~n d:;ti

Nghien cUu tu Vt;rilg- ngii' nghia hQCaVi~t Nam tu khoang nam 1954 dennay v6'i cac tac gia a mi~n B~c tieu bi~u nhu: Nguyen Van Tu, Nguyen Thi~nGiap , Db Hii'll Chau , Hoang Van Hanh , Hoang Phe , Hoang Tu~, NguyenNgQc Tram, H6 Le, Bui Minh Toan, Nguyen Van Khang, Nguyen Kim Than,Chu Bfch Thu , Le Quang Thiem, Dai xuan Ninh, Phan Kh6i va cac tac gia a

mien Nam tru6'c giro ph6ng (1975) nhu: Tran NgQc Ninh, TruO'IlgVan Chinh, Nguyen Hien Le, Bui Dllc Tinh, v.v

C6 th~ thay vi¢c nghien cUu tu Vt;rilg- ngii' nghia cua tieng· Vi~t theo cacthffi ky sau day:

a) Nghien Cltu tit v'!ng - ngft nghia tren quan dilm cua cau truc [uq.n va truyen thong Dong phuO'ng h{Jc(khoang nhftng ndm 60-80 the' kyXX).

Cac quan di~m ·v~ tit cua Vi~t ngrr hQc chiu anh huang cua cac hQc gia

thu¢c nhi~u khuynh hu6ng khac nhau nhu anh huang ca.c quan di~m cua:A.Smirnisky, R.A Budagov (d6i v6i Nguy~n Van Tu ), L.Bloomfield (d6i v6iTran NgQc Ninh ), A.Meillet (d6i vai Hoang 1\!e ), cling nhu cac quan di~m

19thuyet tit Vl!llg - ngrr nghia trong ngon ngrr hQc d~i cuong D6 la vi~c'coi tit la m¢t don vi co ban cua ngon ngrr, tit c6 th~ duqc "thao rm" ra trong dong ngrr lUll

va t6n t~i trong b¢ 6c cua nguOi sir dl;mg cac tieu chi d~ ph~n lo~i va mieu ta tit

v~ thlJc ch~t cling tuong W nhu slJ mieu ta chum "net khu bi~t", tuc la xac dinh

va ph~n lo~i tit va 9 nghia cu tit theo cac d~c tnrng d6i I~p ki~u nhu trong ~m vi

hQc Nhu cho ket c~u 9nghia cua tit trong tieng Vi~t bao g6m cac lo~i 9nghia: 9

nghia bi~u v~t, 9 nghia bi~u ni~m, va 9nghia ngrr dl;lng (tit khoang 1980 tr6' di) Khi tiep thu va v~n dl;lng khai ni~m tit trong ngon ngfi hQc d~i cuong, cac tac gia

chu 9den d~c thu cua tit tieng Vi~t, VI tit trong tieng Vi~t khong bien d6i v~ m~t

hlnh thai, khac v6i cac ngon ngrr bien hlnh Nhln chung thl tac gia: Nguy~n Van

Tu, Nguy~n Thi~n Giap, Hoang Tu~, D6 Hfiu Ch~u, Le Quang Thiem, HoangVan Hanh, Tran NgQc Ninh, da tiep thu nhfing khai ni~m v~ tu, v~ ranh gi6i

tit, tieu chuan ph~n lo~i tiT, trong cac khuynh hU6ng chi'! nghia c~u truc va cac

quan di~m phuong Dong hQc nh~m phat hi~n ra nhfing d~c di~m cua tit Vl!llg

-ngrr nghia tieng Vi~t, nhfing d~c trung don I~p cua tieng Vi~t

b) Nghien Cltu tit vJ!ng ngft nghia titng Vi~t tren quan diim hoq,t dqng lOi n6i (khoang cuoi the' ky XX den nay)

Tu khoang nhfing nam 80-90 cua the ky truac, nghien cUu tit vlJilg - ngrr

nghia tieng Vi~t con duqc chu 9 trong ph~ vi ngrr dl;lng hQc,19thuyet giao tiep,ngon ngfi hQc xa h¢i, nhu cac cong trlnh cua D6 Hfiu Ch~u, Nguy~n Thi~nGiap, Hoang Phe, Nguy~n Duc D~n, Bui Minh Toan, Nguy~n Van Khang, Nhung duang nhu Vi~t ngfi hQc khong hoan toan thoat Iy chu nghia c~u truc,xem xet cac the d6i I~p v~ ngfi nghia- chuc nang cac thanh t6 ngfi nghia trongcac hoan canh giao tiep Nhu cong trlnh "Tit trong ho~t d¢ng giao tiep tieng

Vi~t", Bui Minh Toan da ph~n Hch slJ ho~t d¢ng cua tit tieng Vi~t trong cac hoan

canh giao tiep v6i cac vai giao tiep khac nhau Co th~ thay d~y la hu6ng tiep c~n

cua ngfr d\lng hQc va tam 19 hQc giao tiep, nhung v~ca ban hie gia v~n di theodUOnghuang cua chu nghla cau truc d~ mo ta va phan lo~i tir tieng Vi~t.

c) Thili ky hi¢n nay:

Thm ky nay nghien CUll ngfr nghla cua tir tieng Vi~t dii khong chi dirng l~i

a m(>t s6 quan di~m c6 tInh truy~n th6ng cua cac tac gia truac kia· nhu:Ch.K.prden va LA.Richards, Gustaf Stem, S.Ullmarn, J.Lyons, Ju.Stepanov

ma c6 xu huang tim kiem m(>t19thuyet c6 tinh da di~n v~ 9 nghla cua tir trongho~t d(>ng1m n6i Chfing h~n nhu Db Hfru Chau vm sa d6 hinh thap ngfr nghladii xem xet cai thl!c th~ la tir trong m6i qu~n h~ vm cac yeu t6 khac nhu: vm tuduy, vm cac Sl!v~t, hi~n tuqng, vm sir d\lng, v~ m6i quan h~ gifra chuc nling tInhi~u hQc vm h~ th6ng ngon ngfr Le Quang Thiem (NN.S.3,2006)cho rang:nghla tin hi~u phiii bao g6m tat ca cac bi~u thuc c6 tinh hai m~t "cai bi~u d~t" va

"cai duqc bi~u d~t" va chi dl!a vao m(>tnhan t6 duy nhat d~ xac dinh "nghla" lachuc nang tin hi~u trong ngon ngfr va 1m n6i: "Nghla" la m(>tSl!t6ng hqp trirutuqng tir chuc nling ngon ngfr hQc ma tin hi~u thl!c hi~n trong ngon ngfr va 1mn6i" Tir do tac gia dua ra cai gQi la sa d6 "nghla chuc nling" Day la m(>tcachnhin bao quat hau het cac ph~ vi ho~t d(>ngcua tir, va la m(>tquan ni~m mmdang chu 9 cua tac gia Nhung van d~ phuc t~p v~ 9 nghla cua tir, neu xem xettrong m(>tkhung canh r(>nghon, theo chung toi c6 Ie can phai duqc nhin nh~ntrong m6i lien quan vm tArn 19ngon ngfr hQc,xii h(>ingon ngfr hQc va d~c bi~t lam6i quan h~ ngon ngfr va tu duy trong vi~c xem xet cai thl!c t~ duqc "co dQng"trong tri 6c cua chu th~ ngon ngfr

4 Sl! phat tri~n cac b<) mon co Hnh lien ngimh cua Vi¢t ngu hQCva AnhhUOngcua Iy thuyet ngon ngu hQc hi¢n d~i

a day chung toi d~ c~p den nhfing b(>mon co tinh lien nganh ma gan dayduqc nhi~u nha Vi~t ngfr hQc quan tam D6 la ngfr d\lng hQc,ngon ngfr hQc xiih(>i,ngonngfr hQctam 19 (tam 19ng6n ngfr hQc),ng6n ngfr hQctri nh~n

Phuong di~n ngfr d\lng hQCaVi~t Nam duqc phat tri~n kha m~nh me vaokhoang nhfing nlim cu6i cua the ky truac, tieu bi~u la cac c6ng trinh nhu: "Ng6nngfr hQc d~i cuong: Ngfr d\lng hQc" (T.l,200l) cua Db Hfru Chau, "Ngfr d\lnghQc"(1998) cua Nguy~n Duc Dan, "D\lng hQc Vi~t Ngfr" cua Nguy~n Thi~n

Giap (2000) , nhung truac do xua't hi~n hang lo~t cac nghien cUu dang chu y cuacac tac gia khac nhu Le Dong, Hoang Phe , v.v tren t~p chi Ngon ngii' tunhii'ng nam 80-90 the ky xx.

PhuO'ng di~n ngii' d1;lnghQc duqc Vi~t ngii' hQc duqc quan tam truac het tuyeu cau th1;fcti~n giang d~y cho sinh vien d~i hQc su ph~m (nhu cong ftinh cuaD6 Hii'll Chau) Nhung mQt 19 do quan trQng hO'nca do 13.Vi~t ngii' hQc dii tiepthu nhii'ng huang nghien cUu m6i cua ngon ngii' hQc tren the gi6i trong cac congtrinh cua cac tac gia: S.C.Dik, M.A.K.Halliday, I.Boas dphuO'ng di~n nghiencUu nay, cac nha Vi~t ngii' hQc dii co gilng mo h'inh hoa cac ki~u lo~i cau (phcitngon) trong tieng Vi~t tren quan di~m "dQng" ,cho nen se khong ng~c nhien khicac nha ngii' d1;lnghQc d~c bi~t chu 9 khao sat cac phuO'ng di~n cua ho~t dQng lOinoi nhu: nghien CUu hQi tho~i, c~u truc thong tin, ti~n gia dinh trong tiengVi~t

PhuO'ng di~n ngon ngii' hQc xii hQi duqc gi6i Vi~t ngii' hQc quan tam tunhii'ng nam 60-70 the ky truac trong cac cong trinh nghien cUu v~ song ngii',tieng dia phuO'ng, chinh sach ngon ngii'va chuan hoa tieng Vi~t, Nhung dencong trinh "Ngon ngii' hQc xii hQi: nhii'ng v~n d~ cO'ban" (1998) va cong trinh sau

-? I'f/fd'/y IY9 f (-Hoc fA>tOI yr'r:'!10

nay 'OCeho~ch hoa ng6n ngii''' (2001) cua Nguyen Van Khang th'i bQ mon ngonngii' hQc xii hQi duqc nghien cUu mQt cach h~ thong va toan di~n trong tieng Vi~tngii' Nhii'ng cong trinh nay la mQt d~u moc quan trQng trong Vi~t ngii' hQc hi~nd~i Tac gia dii tiep thu khuynh huang ngon ngii' hQc xii hQi hi~n d~i 0 My, Anh

va nhii'ng thanh tvu ngon ngii' hQc xii hQi cua cac nuac khac, v.v d~ khao satnhii'ng v~n d~ v~ song ngii', da ngii', tiep xuc ngon ngii', gi6i Hnh ngon ngii' ,s1;fbien d6i cua ngon ngii', ke ho~ch hoa ngon ngii' v6i nhii'ng phuO'ng phap vacach tiep c~n m6i (nhu phuO'ng phap di~u tra ) trong tieng Vi~t

PhuO'ng di~n ngon ngii' hQc tam 190 Vi~t Nam, tu khoang nhii'ng nam

80-90 cua the ky truac bilt dau duqc chu 9 trong nhii'ng nghien CUud~ c~p den moiquan h~ giii'a ngon ngii' va tu duy, ngon ngii' va nh~n thuc,ngon ngii' tre em, nhung den cac cong trinh cua Ly Toan Thilng, Nguyen Duc T6n , Nguyen Huycan th'i huang nghien cUu nay duqc phat tri~n 0 Vi~t nam cac mo h'inh th1;ldilcngon ngii', san sinh ngon ngii' 0 tre em duqc khao sat trong cong trinh "Tu ho~t

d<)ng den ngan ngfr tre em" (2001) cua Nguyen Huy C~n 6 day tac gia chu yeuti€p thu cac quan diem cua khuynh hu6ng tam 19 ngan ngfr hQc L.S.Vygotsky, v~tfnh quy dinh xii h<)i- 1ich si'rdoi v6i Sl!phat trien cua cac hlnh thai tu duy va caehO'.ltd<)ng tam 19 cao cap cua con ngum cling nhu quan diem v~ Sl! phat trien trftu~ qua cac giai dO'.ln cua twang phai tam 19 J.Piaget, quan diem v~ hO'.ltd<)ng1m n6i cua A.A.Leontev va A.M.Shakhnarovich de phan tfch nhfrng qua trlnhhlnh thanh va phat trien ngon ngfr cua tn~ em Vi~t Nam cling nhu nhfrng quy 1u~tsan sinh va tiep thu tieng my de cua tre em n6i m<)tthu tieng don l~p dien hlnh 1atieng Vi~t Cang trlnh "TIm hieu d~c trung van hoa dan t<)c cua ngan ngfr va tuduy a ngum Vi~t trong sl! so sanh v6i cac dan t<)c khac" cua Nguyen Duc T6n(2002) l~n d~u tien a Vi~t tt'am nghien CUlltam 1y ngan ngfr hQc t<)c ngum, tacgia xay dlJilg duqc h~ van d~ nghien CUllmoi nay va neu 1en nhfrng d~c trung tuduy - ngon ngfr bi quy dinh bai nhung d~c thli v~ xii h<)i- van hoa cua ngum Vi~tduqc hlnh thanh trong suot chi~u dai 1ich si'r phat trien cua dan t<)c Tac gia tiepthu nhfrng quan diem cua A.A.Leontev, Ju.A.Sorokin, E.F.Tarasov,N.V.Ufimceva v~ sl! quy dinh cua nh~n thuc - van hoa doi voi ngon ngfr cuam6i t<)c ngum va si'r dVng cac phuong phap phan tfch thanh to nghia, phuongphap thong ke va thl!C nghi~m trong ngon ngfr hQc tam 1y hi~n d'.li de xac dinhmuc d<)tuong d6ng va khac bi~t trong ngon ngfr - tu duy cua ngum Vi~t v6i cacdan t<)ckhac Trong "Phan tfch ngfr hQc va tam 1y - ngfr hQc cac nhan to tr~t tl!

tu, dl!a tren tu li~u tieng Vi~t" (1978), Ly Toan Thang tiep thu nhfrng quan diem

ngfr hQc chi phoi tr~t tl! tu trong tieng Vi~t

V~ ngan ngfr hQc tri nh~n, Ly Toan Thang v6i "Ngon ngfr hQc tri nh~n: Tu1y thuyet d'.li cuong den thl!c tien tieng Vi~t" (2004), la cong trlnh d~u tien a

Vi~t Nam trlnh bay m<)t cach c6 h~ thong nhfrng quan diem tieu bieu cua traolUll ngan ngfr hQc tri nh~n tren the gi6i hi~n nay va soi sang cac quan diem 19thuyet d6 VaGtieng Vi~t Tac gia cho thay nhfrng d~c trung cua ma hlnh tri nh~n

- ngan ngfr cua nguai Vi~t khac v6i cac ma hlnh tri nh~n ngan ngfr cua cac dant<)ckhac trong cac ngan ngfr chau Au, d6 la lay cai "Wi" lam trung tam, tu d6 chiphoi cach thuc tri nh~n the gi6i va cau truc hoa hi~n thl!C trong ngan ngfr cua

nguai Vi~t.a cong trlnh nay Ly Toan Thang chju anh huang nhfrng quan di~m

ve moi quan h~ giii'angon ngii'- tu duy - nh~n thuc cua truO'ngphai ngon ngii'hQcHim ly L.S.VygotsktJ va gia thuyet tuong doi cua Sapin:-wOlf' ve moi quan h~giii'a ngon ngii' -van hoa cling nhu nhii'ng quan di~m trong khoa hQc nh~n thuclu~n dang thjnh hanh trong ngon ngii' hQc d~ tien hanh xay dlJllg cac ~o hlnh(buc tranh) ngon ngii' ve the gi6i, ve d~c trung djnh huang khong gian cua ngumVi~t.Cho den nay ngoai cong trlnh neu tren cua Ly Toan Thang, giln day (2007)con xu:ft hi~n cong trlnh"ngon ngii'hQctri nh~n (ghi chep va suy nghi)" cua TrilnVan CO'va hang lo~t cac nghien crru ve ph~m vi nay khac cua ngon ngii' hQctrinh~n cua cac tac gia nhu Nguyen Duc Dan, Di~p Quang Ban, Le Quang Thiem,Nguyen' Hoa

c. Nh~n xet chung va nhfrng van decap bach

Nhln chung, cac quan di~m va cac phuong phap ngon ngii' hQc hi~n d~i,deu duqc cac nha Vi~t ngii' hQc v~n'dVng vao nghien cUu tieng Vi~t Thm giant6i chung ta ciln khac phvc nhii'ng ch~m tre khong chi trong vi¢c gi6i thi~u cac

ly thuyet m6i cua mtac ngoro ciln thiet cho Vi~t ngii' hQc ma con ciln nhanh

chong hon hoa nh~p vao nhii'ng xu huang nghien CUum6i cho dil truac do chung

ta da g~t hai khong it cac vinh quang

Nhii'ng cong trlnh ng6n ngii'hQCthe gi6i duqc djch ra tieng Vi~t la co gangIan cua cac tac gia Nhung d~ hoa nh~p hon nii'avao ngon ngii' hQc hi~n d~i, cilnb6 sung m(>tcach h¢ thong va cO'ban cac tai li~u ngon ngii' hQc quan trQng doiv6i Vi¢t ngii', nhu cong trlnh "La Language" cua Bloomfield, cong trlnh ve lythuyet giao tiep, ve sl! san sinh 1m noi cua A.A Leontev, ly thuyet 3 phuongdi~n cua ngon ngii'

Nhln chung, cac nha Vi¢t ngii' hQc da tiep thu kha toan di~n nhii'ngkhuynh huang va phuong phap cua ngon ngii' hQc hi¢n d~i.Tuy v~y, co nhii'ngphuong di~n kha quan trQng trong sl! phat tri~n cua ngon ngii' hQc hi~n d~ con

it duqc quan tam, va nghien CUuchua co tinh h~ thong, nhu : Khi ngii'phap caibien cua truang phai My da khac phvc nhii'ng nhuqc di~m "hinh thuc hoa" (tunhii'ng nam 60-70 cua the ky truac) d~ den giln v6i hi~n thl!c ngon ngii'va ph<ittri~n thanh m(>tgiai do~n m6i cua ngii' phap t~o sinh (khoang nhii'ng nam 80

cua the ky tnrac), va 'di 1i~n vai no 1a ngfr nghia hQc t~o sinh, t~o ra "cuQc eachm~ng IAn thu hai" trong ngon ngfr hQc, nhung chung ta giai thi~u mQt cachgian dan va thien v~ xem xet nhfrng h~ che cua no

MQt s6 1inh vt;Ccnghien CUlltrong thOi ky d6i m6'i cua dat nuac ciln diiym~nh nhung dub'ng nhu it duqc chu y, nhu ph~m vi dan tQc hQc - ng6n J1gfrhaynhan chung hQc - ngon ngfr M~c du chung ta da d~t duqc khong It thanh tt!Utrong vi~c nghien CUll1ich sir tieng Vi~t v~ cac ngon ngfr dan tQc thi~u s6 aVi~tNam, (nhu cac cong trinh cua Ph~ Duc Duang, Phan NgQc, Nguy~n Tai Ciin,Hoang Thi Chau, Nguy~n Van Lqi, Bui Khanh The, Hoang Van Ma, Triln TnDoL ), nhung den nay chua thay co nhfrng huang tri~n khai m6'i va di sau hand~ co nhfrng phat hi~n m6'i Vi~c tim kiem tu li~u ngon ngfr tren phuong di~n 1ichd~i 1a mQt huang tim toi quan trQng ciln duqc tri~n khai sau va rQng them Vi~csir d1;lngcac phuong phap va phuong ti~n ky thu~t hi~n d~i d~ nghien CUll1ich sirtieng Vi~t hi~n nay con h~n che

ll Vi~t ngiI hQc v6i cac xu hU6ng nghien coo m6i

Philn nay trinh bay nhfrng yeu t6 tac dQng den st;Chinh thanh va phat tri~ncua cac xu huang nghien CUllmai, cac d~c di~m chung, cac ph~m vi nghiencUll, nhfrng thanh tt;rlitrong 19 thuyet va ll'ng d1;lng

1 lJ~c di~m cua cac xu hU6ng nghien coo m6i trong Vi~t ngiI hQc

Nhfrng phat tri~n cua ngon ngfr hQc hi~n d~ v~ st;Cchuy~n huang m1;lctieu

va d6i tuqng nghien CUlltren the gi6'i da mc dQng den Vi~t ngfr hQc va thuc diiycho st;Chinh thanh cac xu huang nghien CUllm6'i Tuy co nhiing trQng tam chu ykhac nhau nhung co th~ nh~ thay rnQt d~c di~rn chung cua cac huang nghienCUllm6'i trong Vi~t ngfr hQc 1aacach tiep c~n lien nganh, nhfun phat hi~n nhiingd~c trung cua ngon ngfi' trong m6i quan h~ v6'i chu th~, nguOi sir d1;lngngon ngfr

va v6'i xa h¢i, van hoa, b6i canh sir d1;lngngon ngfr, ma neu chi thuiln tuy theocac phuang phap va cach tiep c~n truy~n th6ng cua chu nghia cau truc thi conhi~u phuong di~n cua Vi~t ngfr se chua duqc lam sang to V Oi st;Cchuy~n huangnghien CUllnay thi co th~ cho ra.ng Vi~t ngfr hQc ngay cang tiep c~n duqc vOi cac

xu huang nghien CUllhi~n d~i tren the gi6'i tuy bi ch~ khoang hon mQt th~p kY.Nhu v~y, nhiing huang nghien CUllrn6'i cua Vi~t ngfr hQc da duqc xu athi~n truac het do yeu cilu cua tht;Ccti~n aVi~t Nam Ben c~nh vi~c giOi thi~u rnQt

cach co h~ thong nhfrng Iy thuyet mai cua ngfr d\lng hQc, ngon ngfr hQc xa hQi,ngon ngu hQc tam Iy, ngon ngu hQc tri nh~n, cac nha Vi~t ngu hQc theo cackhuynh huang nay con hy vQng tim kiem nhfrng ban chat mO'i cua tieng Vi~t,m~c du nhfrng huang nghien crru thien v~ chu nghia c~u truc truac do da d~t

duCJc khong ft cac thanh t1;lUquan trQng, nhat la trong nghien crru cac cap"dQ cua

tieng Vi~t va lich sir tieng Vi~t

2) Khai quat nhUng ph~m vi nghien CUu va nhUng thanh t'!U cua cac b<)

mon co Hnh lien nganh cua Vi~t ngfr hQc

cac khuynh huang mO'i trong Vi~t ngu hQc tit nhfrng th~p ky cuoi the ky

xx ma chung Wi trinh bay a tren c6 mQt d~c di~m chung la mang tfnh liennganh, tuc Ia cac nha Vi~t ngu hQc khong chi sir d\lng thuan tuy b<) may khaini~m cua ngon ngu hQc cau truc, mang tfnh bi~t I~p vO'icac nganh khoa hQc khac

ma da sir d\lng nhfrng phuang phap, cac khai ni~m, va tri thuc cua cac nganh

khoa hQc nhu: tam Iy hQc, xa hQi hQc, dan tQc hQc, van hoa hQC,nh~n thuc lu~,

thong ke hQc, nhat la binh di~n van hoa -xii hQi trong vi~c tim hi~u d~c trungcua tieng Vi~t va ngum Vi~t Chfing h~n nhu trong xa hQi ngon ngu hQc cac nhanghien crru chu y den cac yeu t6 thu<)cv~ xa h<)itac d<)ng den slJ hanh chuc va SlJtien tri~n cua ngon ngu trong cac c<)ng d6ng cua m6i ngon ngfi'; trong tam Iyngon ngu hQc cac nha nghien crru chu y den nhiing yeu to xa h<)i-lich sir tac d<)ngden qua trinh hinh thanh va phat tri~n tu duy- ngon ngii' cua t<)cngum, d6 cling

la cN ngu6n cua slJ th\l dac va san sinh phat ngon (1m n6i) cua m6i ca th~ trongqua trinh hinh thanh va phat tri~n ngon ngu; trong ngon ngu hQc tri nh~n, ngum

ta cling chu y den ph~ tru nh~ thuc - tu duy, nhiing d~c di~m cau truc hoahi~n thlJC khach quan bang cac phuang ti~n ngon ngii' - la cai bi quy dinh bbitfnh d~c thu (van hoa- xii h<)i) va tfnh ph6 quat trong tu duy-ngon ngii' cua loaingum; con ngu d\lng hQc trong khi chu trQng den ho~t d<)ng 1m n6i, t6 chuc cuah<)itho~i, cac ki~u lo~ phat ngon thi d6ng thm cling giai thfch nhfrng d~c trungcua ngon ngii' dlJa vao boi canh giao tiep r<)ng (tuc la xa h<)iva van hoa cua m6ic<)ng d6ng) va hyp (tuc la nhiing nhan to tac d<)ng trt;rc tiep den hanh vi giaotiep)

Nhii'ng di~u chung toi k~ ra a tren chUng to v~ tlnh hlnh nghien cUu cotinh lien nganh gifra cac bQ mon do ci'Ia Vi~t ngii' hqc Trong nhii'ng giai do<;tnsap

tm, theo chung toi mQt trong cac nhi~m VlJ ci'Ia cac bQ mon neu tren a Vi~t Nam

la c~n thiet khoanh nhii'ng vimg trqng tam va c~n lam sang to hon nhii'ng d~ctnmg ci'Ia tieng Vi~t, nhat la a nhii'ng ph<;tmvi "giao cat va tU<1I1gd6ngOt v~ d6ituqng nghien cUu.Chiing h(;ln nhu c~n nghien CUu sau v~ giao tiep tieng Vi~ttrong m6i quan h~ vm chii th~, nguOi sir dVng ngon ngii' va b6i canh xii hQi ci'IahO(;ltdQng ngon ngii'

Tit goc dQ Vi~t ngii' ci'Ia cac bQ mon mm do, cac nha khoa hqc dii g~t haiduqc khong itcac ket qua, do la vi~c xac dinh nhii'ng d~c trung ci'Ia tieng Vi~t, biquy dinh bm nhiing di~u ki~n van hoa-xii hQi va Itch sir cv th~ ci'Ia Vi~t nam,trong cac ph<;tmvi nhu :c~u truc ci'Ia phat ngon, c~u truc hQi tho<;ti,v~ cac bienth~ ngon ngii' trong cac cQng d6ng noi nang ci'Ia ngum Vi~t, tlnh tr<;tngsong ngii'

va da ngii'aVi~t Nam; v~ sl;Tsan sinh va tiep thu ngon ngii' atn~ em, nhii'ng d~ctrung ngon ngii' - van hoa trong tu duy - ngon ngii' ngum Vi~t, cach nguOi.Vi~t trinh~ va 9 ni~m hoa the gi6i khach quan, nhiing van d~ v~ t6 chuc phat ngon, vanban tieng Vi~t, v.v Ngoai ra c~n phai k~ den nhiing ket qua Ung dvng co gia tqthl;Tcti~n cao ci'Ia cac bQ mon lien nganh trong Vi~t ngu Nhu xay dl;Tllgchfnhsach ngon ngu aVi~t Nam, neu len nhiing co sa19 Iu~n va thl;Tcti~n ci'Ia vi~c d(;ly

va hqc tieng Vi~t v6i tu cach Ia tieng my de, la song ngu, cling nhu v6i tu cach lango<;tingii' Nhiing ket qua nghien CUutren con duqc Ung dVng trong giao tiep,cong ngh~ thong tin, chan tq cac chUng b~nh lien quan den sl;Tch~m phat tri~n vacac b~nh 19 ngon ngu v.v R6 rang la Vi~t ngii' hqc a Vi~t Nam bfing Sl;TlaodQng mi~t mai ci'Ia cac nha khoa hqc atat ca cac ph<;tmvi dii gop ph~n giii' gIn vaphat tri~n mQt thu '''ci'Ia cai vo cling Ia.u dm va vo cling qu9 bau ci'Ia dan tQc"

Tom l(;li,cac bQ mon mm aVi~t Nam dii d(;ltduqc mQt s6 thanh tl;TUdang k~,nhung chua dua I<;tinhi~u ket qua nhu mong dqi, co ch6 con thien v~ lam sang tomQt van d~ nao do h<1I1la khai quat va phat hi~n trong tieng Vi~t.Co Ie do tlnhhlnh chung, cac bQ mon do tren the gim dang tren ducmg hlnh thanh va phattri~n, m~t khac Ia cac nha Vi~t ngu hqc con dang trong giai dO(;lntlm toi d~khiing dtnh cho mQt 19 thuyet ma mlnh theo du6i

3.MQt sovan de cap bach trong cac xu hU6ng nghien Clru moo.

MQt so nQi dung cv th~ v~ tinh dip bach cua cac bQ mon mai duQ'c chung

Wi neu trong nhfrng t6ng ket v~ cac thanh tt;ru cua Vi~t ngii' hQc trong d~ tai,nhung bdfiy chung toi muon neu len mQt so v~n d~ c~p bach noi chung trong cac

xu huang nghien cUu mO'ihi~n b Vi~t Nam.

Truac het chung toi muon nh~n m~ rfing: M~c du trong cac bQ mon lien

nganh chung ta dii xfiy dl!llg duQ'c cac h~ v~n d~ nghien CUub m6i phC;lmvi, cac

quan di~m ly thuyet hi~n dC;liduqc t6ng ket b cac muc dQ khac nhau nhung d~u

la nhfrng ngu6n tri thuc b6 ich trong di~u ki~n cua chung ta.Tuy v~y co nhfrngphC;lmvi quan trQng con it duqc quan tfim, chua c~p nh~t va con thieu tinh h~

thong, b mQt so phC;lffivi chung ta con ch~m tr~ hang th~p ky so vO'isl! phat tri~n

hi~n nay cua cac bQ mon nay tren the giO'i Huang quan tfim chu yeu cua chung

ta trong nhfrng thOi.ky vita qua la tlm hi~u nhfrng nguyen ly, cac phuong phap

nhfrng khai ni~m co blm, tit do buac dtlu v~n dvng va soi sang vao Vi~t ngii' Tuy

dC;ltduqc nhfrng thanh cong bphC;lffivi nay khac, nhung chua th~y nhfrng nghienCUukhai quat d~ co th~ xfiy dl!llg nhfrng lu~n thuyet rieng cho Vi~t ngii' hQc, nhuLUll Vfin Lang xfiy dl!llg ly thuyet ngii' phap ttlng b~c co hC;ltnhfin , Cao XufinHC;lOvO'i ly thuyet Am vi hQc phi tuyen tinh Va nh~t la chung ta con thieunhfrng nghien cUu mang tinh don dtlu d~ co nhfrng dl! bao v~ nhfrng phat tri~nmai va nhfrng vi the mO'i cua tieng Vi~t khi nuac ta "co ban la mQt nuac congnghi~p hoa" nhu ngh! quyet Trung uong VIII dii chi ra Phai chang dfiy la mQttrong nhfrng v~n d~ c~p bach cua ly lu~n Vi~t ngii' hQc hi~n dC;li?

MQt v~n d~ khac nii'a ctln phai nh~n mC;lnhIa cac bQ mon lien nganh duQ'crrng dVng r~t mC;lnhme tren the giO'i, nhung b Vi~t Nam phC;lffivi rrng dVng chuaquan tfim nhi~u Chfing hC;lllnhu trong ngon ngii' hQc xii hQi hi~n nay nhi~u nuacdii day mC;lnhv~ nghien cUu phC;lmvi ngon ngii' hQc xii hQi - b~nh hQc, trong d6nguOi ta chu den vi~c nghien cUu tlnh trC;lngb~nh ly ngon ngii' lien quan den cacyeu to cua ngh~ nghi~p - xii hQi.Vi~c mo hlnh hoa c~u truc ngon ngii' trong hOC;ltdQng giao tiep d~ rrng dVng vao vi~c xfiy dl!llg cac h~ thong phtlm m~m lien quanden giao tiep nguOi - may r~t duqc phat tri~n b nhi~u nuac nhung nhfrngnghien cUubVi~t nam con khiem ton.,s~p to'i ctln duqc chu y han.

ill NHUNG THANH TUn NGHIEN CUv0 CAP DO Tir Vl)NG -NGU NGHIA VA NGUPHAp.

A.Nhfmg thanh tt!U trong cftp de) tit v\ffig -ngfr nghia

V ~n de ve tir cac nha Vi¢t ngfr hQc t~p trung nghi~n coo anhieu goc dQ va

da d,~.tdU<Jckhong it thanh t\ffi Trong nhfrng ph~ vi nay cac nha Vi¢t'iigfr daunganh r~t quan t3.m va co nhfrng dong gop cho 19 thuy€t tir VlJIlg-ngfr ngh'ia cuangon ngfr hQc d~i cuong DuOi d3.y chung toi tom luQ'c nhfrng v~n de chu yeutrong cac ph~m vi nghi~n coo sau d3.y:

1 Vftn de ve cac thanh to cftu t~o tit

Cho d€n nay, khai ni¢m don vi cau t~o tir ti€ng Vi¢t can duQ'c tiep t1;1cnghi~n coo, thao lu~n th~m nhung nhin chung cac nha Vi¢t ngfr hQc deu chorang co the v~n dl;lng khai ni¢m hinh vi deph3.n tich cau truc tir tieng Vi¢t Cho

du duQ'c gQi bfing nhfrng t~n gQi khac nhau nhu: hinh vi, tieng, tir t6, thanh t6,nguy~n vi, moneme thi chung van la don vi de cau t~o tir tieng Vi¢t Chung cothe dQc l~p hay khong d<)cl~p ve nghia, co the ho~t d<)ng tV'do hay khong W do.D3.y la m<)ttrong cac d~c diem cua tieng Vi¢t duQ'c cac nha Vi¢t ngfr hQc di s3.ukhao sat v6'i sV'quan t3.m cua hau het cac nha khoa hQc dau nganh trong Vi¢tngfr hQc nhu: M.B Emeneau, (1951), Nguy~n Tai CAn, (1975); LUll V3.n Lang,(1998); Nguy~n Thi¢n Giap,( 1984), Nguy~n Van Tu, (1976), Ho L~, (1976)

2 Vftn de nh~n di~n tit trong tieng Vi~t

Phan 16'n cac nha Vi¢t ngfr hQc quan ni¢m cho rfing trong tieng Vi¢t, tir cothe 16'nhon ho~c bfing 3.m tiet, nghla la tir ti€ng Vi¢t bao gom ca tir don 3.m ti€t

va tir da 3.m ti€t Ti~u bMu cho quan ni¢m nay la cac mc gia Nguy~n Kim Than,Nguy~n Tai CAn, Hoang Tu¢, Dai Xu3.fi Ninh, LUll V3.n Lang, Nguy~n Van Tu,

Ho L~, D6 HUll Chau, Truong Van Chinh, Nguy~n Hien U, Hoang Van Hanh

Di vao nghi~n coo Cl;lthe, gifra cac tac gia nay cling co nhfrng SlJkhac nhau vetieu tiet trong cach tiep c~n van de tir trong tieng Vi¢t

1.Trong v~n de nh~n di¢n tir, nha nghi~n CUllthUCmgdlJa vao ba ti~u chi:

a Tinh nhat the v~ ngfr am

b Tfnh hoan chinh v~ nghia

c Tfnh d<)cl~p ve cu phap (khi ho~t d<)ngtrong 1m noi)

18

2 Phan 16n cac nha nghien cUu nh~n th~y rang: tuy c6 nhfrng kh6 khannli~t dinh, song c6 th~ ch~p nh~n va v~n dl;lng khai ni~m hinh vi trong ngon ngfrhQc d~i cuang d~ phan tich c~u truc cua tir tieng Vi~t.

3 Du con c6 s-gphuc t~p trong s-gphAn dinh ranh gi6i, nhfrng tir v~n IuonIuon Ia mQt th-gc th~, t6n t~i v6i tu cach Ia mQt dan vi CC!ban cua tieng Vi~t, vakhai ni~m tir cling vAn Iuon Iuon Ia mQt khai ni~m trung tAm ci'Ia Vi~t ngfr hQc

4 Xu hu6ng duqc nhi~u nha Vi~t ngfr hQC chap nh~n Ia cho ding trongtieng Vi~t c6 tir dan va tir phuc bao g6m tir lay, tir ghep (Hoang Van Hanh, HaQuang Nang, Nguy~n Van Khang, 1998 ) Nh~ dinh tren dAy ci'Ia cac tac giacong trinh "Tir tieng Vi~t ", to ra Ia thoa dang, phan anh dung da.n han v~ vaitro, chuc nang va vi tri ci'Iakhai ni~m tir trong Vi~t ngil

3 Van de phfm lo:;titir va cae phuong thuc cau t:;to tir

Tir g6c dQ cau t~o, tir trong tieng Vi~t duqc cac nha Vi~t ngil hQc chi athanh cac Io~i khac nhau Can cu d~ phAn lo~i la d-ga vao s6 luqng dan vi cau t~otir va m6i quan h~ gifra cac dan vi cau t~o tir trong nQi bQ tir Tuy con nhfrng khacbi~t trong quan ni~m v~ dan vi cau t~o tir, v~ quan h~ ben trong ci'Ia chung, song

cac nha Vi~t ngfr hQc d~u kha th6ng nhat trong vi~c phAn chia tit tieng Vi~t ra thanh tit dan va tir phuc MQt s6 tac gia l~i phAn chia tir phuc thanh tir ghep va tir lay Khai ni~m tit ghep trong tieng Vi~t, cho den nay m6i chi duqc thira nh~n va

th6ng nhat v~ m~t lythuyet con tren th-gc te, v6i tUng truang hqp Cl;!th~, ranh giaigifra tir ghep v6i cl;!mtir t-gdo van con kh6 xac dinh Clii kh6 xac dinh chlnh la a

v~ muc dQ tir h6a ci'Ia cl;lm tir, c6 Iecan phai nhin nh~ l~i khai ni~m cl;lmtlr?

4 Van de nghia ctia tir

Trong may chl;lCnam qua cac nha Vi~t ngu hQc da t~p trung nghien CUuynghia cac dan vi ngon ngu va da d~t duqc nhihlg ket qua quan trQng Trong mQtthOi gian dai, ngu nghla hQc chi chu trQng nghien CUunghla ci'Ia tir v6i tu cach lanhihlg dan vi co l~p Khi ngon ngu duqc xem xet nhu mQt h~ th6ng c~u truc thi

cac dan vi tir V\IIlg duqc nghien CUutrong nhihlg nh6m tit V\IIlg~ngu nghla, con

nghla ci'Ia tir duqc d~t trong cac truang nghla d~ nghien cUu Di~u nay lam cho vi~c nghien cUu ngu nghia c6 nhihlg tien tri~n nhung nghien cUu nghla tir trongtruang 1?-gunghla vAn Ia cach nghien cUu nghla mQt cach co l~p nhau, tach rOi

nghia tit khoi cac quan h~ trong t6 hqp tit, trong cau, trong cach SITdl;lng Nhfrng

cong trlnh nghien cUu cua GS Hoang Phe v~ ngii' nghla hQc, l~n d~u tien dff d~tvi~c phan tich ngii' nghla m(>t cach toan di~n Do la:"khong chi dirng l~i 0 blnhdi~n h~ th6ng cau trUc ( ), ma phai duQ'c tien hanh ca 0blnh di~n chuc nang,blnh di~n SITdl;lng, 16i noi C~n nghien cUu ngii' nghIa khong nhii'ng cuacac dO'n

vi ngon ngii' (tir, ngii', cau), ma con ca cua cac dO'nvi cua 1m noi (1m, phat ngon,van ban)." (Hoang Phe, 1989) Nhfing van d~ ngii' nghIa co quan h~ tIVc tiep v6i

nh~n thuc, va qua nh~n thuc co quan h~ v6i hi~n thlJc Do do nghla ci'Ia tit la m(>t

cau trUc (hay m(>tco cau), la "m(>t t6 hqp d~c bi~t nhfing thanh t6 ngii' nghla, gQi

la cac net nghfa. Net nghla la nhfrng thanh t6 nghIa chung cho nghIa cua cac tit thu(>c cling m(>t nhom tit ho~c rieng cho nghla cua m(>ttit, d6i l~p v6i nghla cua

nhfrng tir khac trong cling m(>t nhom." (Hoang Phe, 1989) Va tir tu tuang ay Iand~u tien, vi~c phan tich nghla tir ra thanh cac thanh t6 nho hO'n dff duQ'c cac nhanghien cUu cua Vi~n Ngon ngii' hQc v~n d1;1ngtrong nhi~u nghien cUu

Quan ni~m cho rang nghIa duQ'Cthe hi~n trong cach SITdl;lng, khi thlJc hi~nchuc nang ngon ngii' dli duQ'c chu y trong nhfing cong trlnh sau nay Le Quanglhiem tien hanh xac I~p tir cac chu6i chuc nang cua tir Chinh SlJtUO'ngrrng chucnang - nghIa cua tir ma co the xac l~p duQ'c cac t~ng nghIa, cac kieu nghIa tirVlJllgva chi~u kich nghIa

5 Van d~ d~c di~m cae lOptit tieng Vi~t

Gi6i ngii' nghIa hQc dli cho rang nguyen nhan sau xa cua SlJchuyen nghIa laslJ lien tuang theo quan h~ tUO'ngdong (phep an d1;1),hay tuang c~n (phep hoan

d1;1).Nha nhfing nghien cUu theo huang Cl;lthe ma phat hi~n ra ban chat cua an

dl;l, do Ia nghien cUu cua Nguy~n Duc Ton: "Tir dong nghIa trong tieng Vi~t".Day la m(>tdong gop quan trQng trong nghien cUu an d1;10Vi~t Nam

Co the noi may chl;lCnam qua ph~ vi tir VlJllgngii' nghIa tieng Vi~t ngaycang duQ'c nghien cUu m(>t cach toan di~n va thau dao han Nhii'ng d~c diem coban cua tir VlJIlg- ngii' nghIa tieng Vi~t duQ'c cac nha Vi~t ngii' hQc mieu ta, vaphan tich kha sau siic Nhfing thanh tlJU dli d~t duQ'c trong dia h~t nay gop ph~nkhong nho vao IyIu~n tir VlJIlgngii' nghIa cua ng6n ngii' hQCthe gi6i

B NHiJNG THANH Tl)lJ NGHIEN COO TRONG CAP Dc)NGU PHA.P

Cling nhrr trong Hnh Vl!c tit Vl!llg- ngft nghia, trong Hnh Vl!c ngft phap cac

nha Vi¢t ngft hQc dii d~t drrQ'cnhieu thanh t\IU quan trQng trong vi¢c nghien CUll

cac d~c di~m ngft phap cua tieng Vi¢t: tit vi¢c nghien CUlldon vi Rho nh~t cua

ngft phap : hlnh vi ( don vi g6c, chung toi dii neu a phAn tren ) den vi¢cnghien

CUlltit loai, cum tit va cftu.

1 Vande tir lo~i trong tieng Vi~t

Di~m qua nhftng thanh t\IU trong cac khuynh hrr6ng nghien CUll tit lo~i

trong tieng Vi¢t c6 th~ di den mQt s6 nh~n xet t6ng quat sau dfty:

Cae nghien eltu dii dua ra dUf/e nhilng din ell phan lO{li va tieu ehudn phan dinh tit lO{li MQt s6 mc gia phan chia tit lo~i dva vao mQt tieu chuan nhrr

khuynh hrr6ng c~u truc lu~n cua Le Van Ly, Nguy~n Tai can, Hoang Tu¢,Emeneau, TrAn NgQc Ninh hay cua khuynh hrr6ng cu ban vi nhu: Phan Khoi,

Phan NgQc, Nguy~n Lftn Vi¢c phftn dinh tit lo~i dVa vao mQt tieu chuan thuOng khong bao quat het duQ'c cac tit lo~i trong tieng Vi~t nen khong the phan chia het cac tit trong tieng Vi¢t thanh cac tit lo~i Do d6 cac tac gia hAu nhu phai si'rdl;lng them cac tieu chi "h6 trQ''', nhu tieu chuan y nghfa, tieu chuan m¢nh de' Tuy

khong trvc tiep neu ra cac tieu chi b6 sung nhung cach tien hanh phftn chia tit

lo~i cua cac tac gia dii si'r dl;lng den cac tieu chi naXNguy~n Tai can, khi marQngnh~ dinh ve d~c trung phftn b6 cua tit dii dua ra tieu chuan b6 sung d6 la: "tieu

ehudn dl!a vao dodn ngu' Tuy nhien tac gia phai dua them tieu chuan "dl!a vao m¢nh de'"b6 sung thi kef qud mdi dang tin qly"(Nguy~n Tai Can 1975).HAu het

nhftng nha nghien CUlltit lo~i tieng Vi¢t deu chu truong phftn dinh tit lo~i tieng

Vi¢t la cAn si'rdl;lng mQt t~p hQ'Ptieu chuan, d6 la:

a Y nghia khai quat (y nghia ph~m tru) chung cua cac lap tit,la thil y nghianh~ biet duQ'c qua y nghla hay cach si'r dl;lng cua mQt t~p hQ'Ptit nh~t dinh lam thanh mQt lap tit Cl;lth~.

b Kha nang ket hQ'Pci'Ia tit la tieu chuan duQ'c nh1lc tm nhieu nh~t va la

tieu chuan phftn lo~i dUQ'chAu het cac nha nghien CUllsi'r d~ng, ke ca cac tac giachi dVa vao mQt tieu chuan d~ phan dinh tit lo~i nhu Le Van LY

c Kha nang gifr mQt chuc V\lcu phap

2 Van de cl;lmtittrong tieng Vi~t

Nhfrng nghien cUu ngfr phap aVi¢t Nam trong giai dQan dau co quan ni¢mfling: dO'l1vi cu phap tqrc tiep tren tirHi c~ Nhung nhfrng nghien cUu ngfr phaptieng Vi¢t agiai do~n sau dii dua ra them mQt dO'l1vi mm tren tir,vm nhfriig quanni¢m khac nhau ve thanh t6 c~u t~o, m6i quan h¢ gifra chung, ve binh di¢n va vitri c~p b~c cua no trong h¢ th6ng a ph~m vi nay, cling nhu mQt s6 ph~ vi khaccua ngfr phap tieng Vi¢t cac nha nghien cUu dii thu duQ'c nhfrng thanh t1!Udangk«!,v6'i kha nhieu quan ni¢m mm khi dI sfiu vao cfiu truc c\lm tir tieng Vi¢t Nhutrong 19 1u~n "qlm tir 1a trung tfim cua ngfr phap tieng Vi¢t" dii chu truO'l1gduat~t ca cac quan h¢ cu phap vao dO'l1vi c\lm tir MQt s6 tac gia (nhu Nguy~n KimThan, Le Xufin Th~i ) dii neu ra 3 lo~i c\lm tir: chu vi, chlnh ph\l, lien hgp.Nhieu cong trinh nghien CUu chi coi c\lm tir 1a nhUng t6 hgp co quan h¢ chinhph\l nhu cac lo~i t6 hgp dQng thai, dQng tfin, h~n dinh (nhu Hoang Tu¢), doanngfr cua Nguy~n Tai Can, tir ket cua Truong Van Chinh ho~c ngfr trong congtrinh "Ngfr phap tieng Vi¢t"

H~u het cac cong trinh nghien CUu deu coi c\lm tir it nh~t phai co hai tir.

MQt s6 nha Vi¢t ngfr hQc coi c\lm tir g6m hai th\Tc tir (Nguy~n Kim Than,Solnxev, Nguyen Hfru QuYnh ) LUll Vfin Lang l~i cho rfing c\lm tir 1a dO'l1vicua tir Vl!ng hQc, con don vi cu phap tfl!C tiep tren tir phai 1a ngfr No khongnhfrng co d~ng phat tri«!n, ma con co d~g rut gQn chi co mQt tir h~t nhfin, dr.;mg

ngil ht;lt nhan, trung vm tir nong c6t a co c~u ben ngoai khi tir ph\l vtmg het.Quan ni¢m nay duQ'c s\T d6ng tinh cua mQt s6 nha nghien cUu nhu Nguy~n Taican, Dai Xufin Ninh

3 Ve don vidugc gQi 13 m~nh de (hay co) trong tieng Vi~t

eac sach ngfr phap khoang truac nhfrng nam 1960, khi phfin tich cfiu, deu

de c~p den m¢nh de (Tr~n TrQng Kim, Bui Duc Tinh, Nguy~n Lan), nhungkhong xem dfiy la mQt c~p don vi cu phap Vi¢c phfin tich cfiu theo khai ni¢m

"m¢nh de' la khong ro rang va xac dang Nguy~n Kim Than chu truang sapnh~p m¢nh de vao tIT t6, gQi la tir t6 tUCrngthu~t sau d6i 1a c\lm tir chu vi each

Hun nay duqc s1;£d6ng· tinh cua Dai Xuan Ninh va Le Xuan Th<;ti.Nguqc l<;ti,ffi¢ts6 nha nghien coo gQi m~nh de la cau con (Hoang TrQng Phien), cau ph1;1(Buxtrov, Nguy~n Tai Cc1n ).

Truong Van Chinh va Nguy~n Hien Le l<;tithay m~nh de bang cu Dola ffi¢tt6 hqp dung de di~n ta ffi¢t vi~c hay di~n ta ffi¢t s1;£tinh Ngoai ban ell la t6 hqpchi co gia tti m¢t tir ket (nhom tir) ve cong d\lng, cac tac gia nay con noi dentruang hqp tir ket co hinh thuc cau Tuy nhien vOi quan ni~ffi "cu phap g6ffi cocliu t<;tocau va cliu t<;totir ket" tuc tir t6, va khong tan thanh loi phan Hch cau

"chia ra tUng cu", cac tac gia nay khong xem cu la m¢t clip don vi cu phap

VOi ly lu~n ngfi' phap tang b~c co h<;ttnhan, LUll Van Lang xem cu la ngfi'do<;tnthuyet tfnh chua ket thuc, m¢t don vi 0 dip ehuyln tiep, qua d¢ tir ngfi' sangcau Ngoai lo<;tiell ddn co m¢t khau de thuyet, con co ell kep nhie'u tdOngtrong do

co cu con, (cu thanh phan) Ia cu phat trien trong long m¢t cu khac Do do, theoong con co dinh cu, b6 cu, tr<;tngcu, de cu, thuyet cu

4 Van d~Calltrong tieng Vi~t

Cac cong trlnh ngfi' phap 0 giai dO<;tndau thuang chi chu trQng phau tir phap.Sang giai do<;tnsau, don vi cau mOi duQ'c nghien coo ky ca m~t hlnh thuc clingnhu m~t n¢i dung ngfi' nghia, tuy ve m¢t so van de con co ch6 khac nhau TruongVan Chlnh, Nguy~n Hien Le cho rang diu di~n ta m¢t hay nhieu s1;£tlnh; LUllVan Lang l<;ticho cau la ngfi' do<;tnket thuc Nguy~n Kim Than va Le Xuan Th<;til<;ticoi cau khong can den tfnh vi ngfi' Di~p Quang Ban c'fing d6ng tlnh vOi y kiennay va cho rang tfnh vi ngfi' khong phai la thu¢c tinh rieng cua vi ngfi' Nhieu nhanghien coo l<;ticoi tfnh thuyet ngfi' la co so chu yeu cua tfnh thong bao cua cau(Le Van Ly, Dai Xuan Ninh, LUll Van Lang) Hau het cac cong trlnh ngfi' phapdeu cho cau blnh thuang g6m hai b¢ ph~n: de va thuyet Quan h~ gifi'a chungthuang la quan h~ hai chieu, pht;l thu¢c lfin nhau Tuy nhien co nha nghien cool<;ticoi thuyet ngfi' la yeu to chfnh con de ngfi' chi la m¢t lo<;tib6 to trong cau (L.Thompson, Le Van Ly, Dai Xuan Ninh) Trong khi do, LUll Van Lang l<;ticoiquan h~ de - thuyet khong h~n la quan h~ chfnh pht;l, ma la quan h~ tuong hqpgifi'a hai bQ ph~n, trong do thuyet ngfi' la quan trQng nhat, khong the thieu (Vengfi' phap chuc nang trong Vi~t ngfi', chung toi da neu 0 phan l.b.)

23

C KET LU!N CHUNG

Vi~t ngu hQc tit khi trO'thanh mqt nganh khoa hQc 0' nuac ta dii co nhiIngbuac tien vuQ'tb~c trong nghien cUutieng Vi~t 0' t~t ca. cac blnh di~n Trong diah~t tit Vl!llg-ngu nghia tieng Vi~t, cac nha Vi~t ngu hQc dii v~n dl;lngsang t~nhiIng Ii thuyet ngon ngu hQc tien tien tren the gi6'i d~ tien hanh nghien CUuvalam sang ro nhiIng d~c di~m co blm ve c~u truc, d~c di~m lo~ hlnh cua ngon ngu

nay Do Ia nhiIng ket qua nghien CUuve dan vi c~u t~o tit, cac phuang thuc t~o tu , d~c di~m cac lap tit, ve nqi dung 9 nghia cua tit va cac dan vi tuang duang vmtit trong tieng Vi~t a blnh di~n ngu phap do la nhiIng thanh tlJUtrong nghien

cUutit lo~i, cl;lmtit, cau va ngu nghia cua cau cac nha Vi~t ngu hQc dii lam sang

to nhiIng khac bi~t trong co c~u cua tieng Vi~t v6'i cac ngon ngu khac tren thegim

SlJ phat tri~n cua khoa hQc va nhu cliu xii hqi d~t ra cho cac nha Vi~t nguhQcnhiIng dinh huang nghien cUumm Trong dia h~t tit Vl!llg-ngu nghia, trongthai gian tm, clin t~p trung nghien cUutheo huang sau va Cl;lth~ han Truac milt,

co Ie clin t~p trung vao m~y huang sau day:

a Clin dinh ro huang nghien cUu tit Vl!llg- ngtI nghia trong dieu ki~n hi~nnay, tiep Wc tang cuemg nghien CUu19 lu~n, v~n dl;lngnhiIng thanh tlJU19 lu~nngon ngu hQCthe gim vao nghien CUutieng Vi~t, m~t khac, day m~nh nghienCUurrng dl;lngphl;lCVl;l nhiIng yeu cliu cua xii hqi, d~c bi~t la cho slJ nghi~p giaodl;lCva cong cuqc ph6 bien tieng Vi~t tren the gim

b Trong dia h~t tit Vl!llg,tien hanh nhiIng nghien cUu co h~ thong ve cacphuang thuc c~u t~o tit trong vi~c lam giau von tit tieng Vi~t, d~c bi~t la nhiIngphuong thuc t~o tit co kha nang san sinh cao Phat tri~n tit Vl!llgtieng Vi~t daprrng nhu cliu gift gin slJ trong sang va chuan hoa tieng Vi~t trong thai kl congnghi~p hoa hi~n d~i hoa d~t nuac

c Clin tiep tl;lcnghien CUuve vai tro, chuc nang cac lap tit tieng Vi~t trongcac phong cach chuc nang va trong ho~t dqng giao tiep Chl19 nghien CUutoandi~n han ve slJ hinh thanh va phat tri~n h~ thong thu~t ngtI tieng Vi~t trong thai

kl hi~n nay

d Nghien cUu sau han cac lap tu co ban trong h~ thong tu Vl!llgtieng Vi~t