Muc tieu khoa hoc chinh cua tap nay la cung cap mot lircfng kien thtic tuong doi co he thong ve qua trinh xam nhap, banh truefng, thiet lap che do cai tri va khai thac thuoc dia cua phu
Trang 1VIEN KHOA HOC XA HOI VIET NAM
VIEN NGHIEN CtJtJ DONG NAM A
BAN TOM TAT
LICH SLT DONG NAM A
Tap IV
Ddng Nam fftrong thcfi ky thaQc dja
(Tir the ky XVI den nam 1945)
Chu nhiem de tai va chu bien: PGS TSKH Tran Khanh
HA NOl, THANG 2-2011
Trang 2NHtJNG NGITCII THAM GIA NGHIEN CLTU, BIEN SOAN:
Chu nhiem va chu bien: PGS TSKH Tran Khanh
Chtrong I: PGS TSKH Tran Khanh, TS Hoang Anh Tuan, PGS TS
Nguyen Van Kim
Chuong II: PGS TSKH Tr&n Khanh, PGS TS Pham Quang Minh, PGS
TS Nguyin Cong Khanh, Ths Duong Van Huy
Chuong III: PGS TSKH Tran Khanh.
Chuong IV: PGS TSKH Tran Khanh, PGS TS Chuong Thau, NCV Cao
Minh Chong
Chuong V: PGS TSKH Tran Khanh, PGS TS Pham Quang Minh, TS Ho
T6 Luang, Ths Ly Tuong Van PGS TS Nguygn Hoang Giap, PGS TS Chuong Thau
Chuong VI: GS TS D<5 Thanh Binh
Phan Mo dau va Ket luan: PGS TSKH Tran Khanh
Trang 3I g i6 i t h i e u k h a i q u a t
Tap IV vai nhan de “Ddrig Nam A trong thoi ky thuoc dia va phong
hanh bien soan tur thang 12 nam 2007 Muc tieu khoa hoc chinh cua tap nay
la cung cap mot lircfng kien thtic tuong doi co he thong ve qua trinh xam nhap, banh truefng, thiet lap che do cai tri va khai thac thuoc dia cua phuong Tay, quan phiet Nhat va bien doi ( ve kinh te-xa hoi, chmh tri, van hoa, cac
moi quan he quoc l€) cua Dong Nam A cung nhu su phan timg cua dan cu,
cac nu6c trong khu vuc, nhat la su n6i len cua phong trao dan toe, chong thuc dan, de quoc t£r the ky XVI den 1945
Viec bien soan tap lich su nay dua tren cach tiep can he thong,
phuong phap nghien curu lien nganh cua khoa hoc xa hoi va nhan van, trong
do phuong phap nghien cun lich sir ket hop vai logic la tru cot chrnh; Coi D6ng Nam A la mot chinh the thong nhat, la doi tuong chrnh Con doi tuong nudrc va cac van de nghien cun chi la nhung thanh to cau thanh, khong phai la doi tugfng rieng le hay doc lap Chmh vi vay phuong phap “lat
cat” phan ky lich su: va phan loai lich sit duac ket hap va sir dung rong rai
nhat trong cuon lich su nay Dieu nay duac the hien bang viec xem xet qua trinh thuc dan hoa va tac dong cua chung doi vai tirng nuac, nhom nu6c, qua cac giai doan lich su, tren cac mat, va'n d6 khac nhau khac trong chinh thl khu vuc D6ng Nam A.
tiep can, ma con 6 n6i dung nghien cun va bien soan:
- Tru6c het, Tap lich sir nay gop phan xac dinh ro rang han thdi diem thiet lap che do thuc dan phuong Tay tai khu vuc nay, neu len trnh pho quat
va yeu to dac thii, cac dang khac nhau cua che do cai tri thuoc dia va phat triln chu nghia tu ban cf Dong Nam A.
- Lam ro han qua trinh di tru, bien doi dan cu, dan toe va su hinh
A/
thanh cac cong dong dan nhap cu nhu nguai Hoa, ngudi An Do, ngudi lai
A-Au va vai tro cua ho trong phat trien kinh te-xa hoi, chmh tri va van hoa
Trang 4cua D6ng Nam A dudri thoti thu6c dia Van de nay chua duac d£ cap dung mure trong cac tap sir cua Viet Nam cung nhu khong ft bo thong sir tren the gidri.
- Gop phan lam ro han cac moi quan he quoc te khu vuc, trong do chu trong nhieu han anh huang cua van hoa, luat phap phuong Tay doi v6i
su phat trien va bien doi cua he thong chmh tri va van hoa-xa hoi cua ngucd Dong Nam A ban dia
- Tap su chu y nhieu den phan tfch hai xu huang tu san va vo san trong phong trao da'u tranh giai phong dan toe a Dong Nam A diin ra tut nhung thap nien dau cua the ky XX, nhat la phong trao dan toe chu nghla trong nhung nam 20-40 Dieu nay gop phan ly giai cac con ducmg khac nhau di den doc lap cua cac nu6c Dong Nam A tur 1945 va su lua chon mo hinh phat trien kinh te-xa hoi va chmh tri cua cac nu6c nay sau khi gianh duac doc lap
Tai lieu su: dung de bien soan tap sir nay het sue da dang va phong
phu Trong cac tai lieu bang tieng nude ngoai dang chu y la cuon “Lich sir Dong Nam A cua Dai hoc Cambridge” (The Cambridge History of Southeast Asia) gom 4 tap, trong do Tap 2 va 3 lien quan mat thiet den qua trinh bien doi cua Dong Nam A tCr the ky XVI den trudc chien tranh the gicfi thur II (xuat ban nam 1992 va 1999); “Dong Nam A- Qua khu" va Hien tai” (Southeast Asia- Past and Present) cua D.R Sar Desai (da tai ban lan thur 5); “Lich sir Dong Nam A thoi Hien dai” (A History of Modem Southest Asia” cua J Bastin va H I Benda (xua't ban nam 1968); “Su chuyen doi hien dai cua D6ng A” (East Asian Modem Tranfomation) cua J.K Fairbank, E.O Reischauer va A M Craig (xuat ban nam 1965), trong
do co chuang 6 va chuong 9 viet nhieu ve lich sir Dong Nam A du6i thcri thuoc dia phuong Tay; “ Dong Nam A trong lich sir the gidd” cua Vien Han Lam Lien Xo (bang tieng Nga, xuat ban nam 1977); “Dong Nam A Can Hien dai (1511-1992)” cua nhom tac gia la Luang Chi Minh, Luang Anh Minh, Chau Nam Kinh va Trieu Kinh) (tieng Trung) Tai lieu bang tieng
Trang 5Viet dang chu y la cuon “ Lich su D6ng Nam A” cua Hall D.G.E., nhat la tir phan 2-4 (dich tCr tieng Anh va xuat ban nam 1997); Phan II cua cuon
“Lich sir Dong Nam A” cua Luang Ninh, D6 Thanh Binh va Tran Thi Vinh (xuat ban nam 2005); Quyen III cua cuon “Lich sir Can dai The gidfi” cua Nguy6n Van Hong, Vu Duong Ninh (xua't ban nam 1998); “Lich sir cac Quoc gia Dong Nam A” cua Nguyln The Anh (xua't ban nam 1972) v.v Nhung cong trinh nay vira cung cap dan chumg, cur lieu lich sir, vira giup xay dung khung phan tfch va bien soan cho tap sir nay Ngoai ra co rat nhieu quyen thong sir ve timg nude va cac van de kinh te-xa hoi, chmh tri, van hoa cua Dong Nam A cung duac khai thac va sir dung rong rai
Ngoai cac tai lieu mang tmh han lam tren, trong cong trinh nay con sir dung mot so van ban mang tmh phap quy va tu lieu lich sir nhu cac Hiep udc, Hiep dinh chmh tri-ngoai giao, kinh te duac ky ket giua cac nuac
phuang Tay vdti cac chmh the Dong Nam A, cac ghi chep cua ngudi nuac ngoai co mat tai Dong Nam A trong giai doan thuoc dia cua phuang Tay.
Cau true cua tap nay bao gom hai phan chinh: Phan thur nhat la lam
rd Qua trinh thuoc dia hoa va bien doi kinh te, xd hoi cua Dong Nam A
(gom 3 chuong) va Ph^n thti hai la danh gia su hung khdi cua Phong trao
dan toe, da'u tranh gianh doc lap cua cac nu6c trong khu vuc nay, nhat la
trong nira d£u the ky XX (gom 3 chuong)
II N 0 I DUNG CHINH
Phan thur nhat:
QUA TRINH THUC DAN HOA VA BIEN DOI KINH TE, XA HOI
Chirong I: GIAI DOAN DAU XAM NHAP VA THON TINH THUOC DIA CUA PHUONG TAY 6 DONG NAM A (TlTTHE KY XVI DEN
CUOI THE KY XVIII)
Trang 6Co the noi rang, chau Au, chinh xac han la Tay Au birdc vao the ky XVI-XVII co nhung bien doi lcm ve quan he san xua't, ma dau cho su ra dai cua chu nghla tu ban Nhu cau tich luy tu ban bang con dudng ma rong
buon ban va tucfc doat tai nguyen thien nhien a nhung viing dat giau co a
phuang D6ng va Tay ban cau tra nen buc thiet doi vai tang 16p thuang gia
va the luc cai cach, quy toe mdi dang noi len a Tay Au Vi muc tieu nhanh giau co va co nhieu quyen luc de thong tri chau Au va the gicfi, chinh phu cac nu6c Tay Au tu Bo Dao Nha, Tay Ban Nha cho den Ha Lan, Anh va sau nay la Phap va Due da khuyen khich, giup da cac thuang gia cua ho di ra ben ngoai de tim kie'm lgi nhuan khong chi bang ca che phap ly, ma ca tien bac va quan doi bao ve Them vao do, su truyen ba dtic tin Thien chua giao du6i su bao tra cua Toa thanh Vatincan cung dong gop khong nho trong viec ma rong anh huang cua ho tai phuang Dong
Con Dong Nam A tru6c nguang cira xam nhap va thon tinh thuoc dia cua phuang Tay co buc tranh kinh te-xa h6i nhieu het siic da dang Vai dac trUng bao trum la xa hoi nong nghiep v6i n6n san xua't tieu nong, khep kin,
tu cung, tu cap la chinh, nhung a Dong Nam A tur the ky XIV-XVI da co nhung bu6c chuyen lan trong su hinh thanh cac trung tarn tam kinh te, do thi thuang nghiep Thuang mai quoc te da tror thanh mot nganh kinh te
manh cua nhieu quoc gia, nhung chua du s\xc de lln at hoat d6ng nong
nghiep va khai thac tai nguyen co phuc vu cho nhu cau noi dia, tu cung, tu cap cua ngudi dan Cac hoat dong thuang mai quoc te ma nhieu quoc gia trong khu vuc khuyen kich phat tri6n chu yeu de thu lai tire thong qua thu thue hay cong nap cua tang lap nha buon (phan lorn la ngudi ngoai quoc), nham thoa man mot phcin nhu cau cung co quyen luc cua gidri c^m quyen, chua co tac dong 16n den phat trien quan he hang hoa-tien te trong nong nghiep va nong thon
Sau cac phat kien dia ly quan trong vao cuoi the ky XV, nguai chau
Trang 7luc xay dung Manila (Philippines) thanh ca sa don tru chinh a phuang
Dong Trong b6'i canh do, su quan tam cua hai the luc tren doi vdi khu vuc Dong Nam A luc dia nhin chung khong that su ro net
Phai den the ky XVII - vcri su xuat hien va hoat dong manh me cua ngudi Ha Lan, ngudi Anh va sau nay la ngudi Phap - khu vuc Dong Nam A luc dia moi thu hut duac nhieu han su quan tam cua ngudi phuang Tay Trong the ky nay, cac the luc hang hai chau Au ldn nhu Ha Lan, Anh, B6 Dao Nha, Tay Ban Nha va Phap d6u tham nhap buon ban va truyen giao a cac quoc gia Dong Nam A luc dia (Xiem, Mien Dien, Cao Mien, Lao va Dai Viet) Su hien dien va hoat dong cua cac cong dong ngudi chau Au da
co nhung tac dong rat dang ke den tinh hinh chmh tri, quan su, kinh te, bang giao cua cac quoc gia nay Phan lan cac trieu dinh phong kien a Dong
Nam A luc dia deu no luc tim kiem nhung hau thuan quan su va kinh te tCr cac the luc phuang Tay trong cong cudc gin gifi va ma rdng cuang giai cua minh Trong khi do, cac the luc thuang mai chau Au thudng co xu the lang tranh cac lien ddi quan su va chi nhiet tinh tham gia khi nhung lien minh do anh huofng true tiep den quyen lgi thuang mai cua ho Ngoai tru’ nhung ke hoach co tinh phieu luu cua nguai Tay Ban Nha d Cao Mien cuoi the ky XVI, nguai Bo Dao Nha d Mien Dien dau the ky XVII va nguai Phap d Xiem a nhung nam 80 cua the ky XVII, cac moi quan he giua cac quoc gia ban dia va cac the' luc chau Au thuang nghieng ve khia canh thuang mai Su khac biet trong cac muc tieu thuang mai, ton giao, chinh tri doi khi da cham ngoi cho nhung xung dot gitfa cac ben trong qua trinh bang giao va buon ban
Budrc sang the ky XVIII, su hien dien va can du cua ngudti phuang
Tay b cac khu vuc thuoc Dong Nam A luc dia giam di m6t cach ro net Ben
canh su thay doi cau true thuang pham trong nen thuang mai A - Au (tur huang lieu va ta lua sang che, ca phe, gom su' ), viec triiu dinh Man Thanh m a cua thi truang phia nam Trung Quoc luc dia (Quang Chau, Macao ) cho ngudi phuang Tay vao buon ban da hut het su quan tam cua cac the luc hang hai chau Au ve mien nam Trung Quoc Nhu mot he qua, khu vuc nay tra nen kem hap dan vai nguai phuang Tay cho den tan nua
Trang 8dau th^ ky XIX - khi ngudi Anh va nguai Phap trien khai nhung chien luge
/
thudc dia mdi ddi vdi cac vung dat thuoc Dong Nam A luc dia
Noi tom lai, su xam nhap va thon tmh thuoc dia cua phuang Tay doi vdi Dong Nam A dugc bat dau tCr the ky XVI, nhung cho mai tcfi cuoi the
ky XVIII, dau the ky XIX ve ca ban chi mod dung lai hinh thirc no dichthuoc dia bang thuang mai Ngudi Ha Lan, ma dai dien cua ho la Cong ty
A/
Dong An v i ca ban kiem soat mat hang xuat khau nhu ca phe, huang lieu va
sau do la dudng mia cua Dong Nam A Ngudi Bo Dao Nha va Tay Ban Nha tuy co mat sdm han, nhung dan dan lep ve trong canh tranh thuang mai vai ngudi Ha Lan, nhung ho lai thanh cong nhieu trong viec truyen giao Tur nira sau the ky XVIII, anh huang thuang mai cua ngudi Anh tang len nhanh, dan dan chiem vi tri noi troi han tai khu vuc vuc nay Ve dai the, anh hudng cua phuang Tay cho tdi tan the ky XVIII-dau the ky XIX chu yeu tai vung duyen hai cac nude hai dao va chi tap trung trong linh vuc
budn ban va truyen dao Thien chua giao 6 mot s6 vung ven bien, cac cang
thi d cac dao nhu Visayas, Luzon cua Philippin, Java, Banda, Sumatra, Moluccas, Dong Timo cua Indonexia da bi thuc dan chiem dat, bien thanh thuoc dia cua ho C5 do ra ddi cac thanh pho chau Au va hinh thanh nen tang ldp ngudi lai Au-A Ben canh do van ton tai cac tieu quoc Hoi giao cua ngudi ban dia, nhat la 6 Indonexia va Ma Lai, tuy rang vi the va uy quyin cua ho da bi phan tan rat nhieu do tac dong cua phuang Tay va cac cuoc chien tranh giGa ho vdi nhau Su xam nhap cua Thien chua giao hau nhu khdng can trd su md rong va phat trien nhanh chong cua Hoi giao tai khu vuc nay
Con d Dong Nam A luc dia, den tan the ky XVIII, dau the ky XIX thi anh hudng thuang mai va truyen giao cua phuang Tay tuy da co, nhung chua co tac dong ro ret Ba trung tam quyen luc cua tieu khu vuc nay la nha nude Ava cua ngudi Mien, Ayutthaya cua ngudi Thai va Dai Viet cua ngudi Viet con ra't manh, dang tren da thong nhat quyen luc va lanh tho Ngay ca khi thuc dan phuang Tay go cua, dung dai bac xam luge cac nude nay thi
bo may hanh chmh nha nude vdi che dd quan chu chuyen che, trung uang
Trang 9tap quyen con kha manh Tuy hoat dong thucfng mai va kinh te hang hoang
da co nhung budc tien dang ke, nhung nhin chung, nen kinh te tu cung tu cap cung voi mot loi song van hoa truyen thong van con ngu tri trong ddi song xa hoi cua khu vuc Dong Nam A luc dia
Xet ve toan cuc, thi no dich thuoc dia bang buon ban va su ra ddi cac the che phuang Tay (thuc chat la cac cum dan cu do thi, thanh pho cua phuang T^y) tai mot so nai a Dong Nam A chua co tac dong nhieu den bien doi ca ca'u xa hoi truyen thong cua toan khu vuc Nhu vay, doi vai Dong Nam A cho tdi tan the ky XVIII ve ca ban mdi chi la thdi ky tien can dai.
Thuang mai giua phuang Tay va Dong Nam A trong thai ky dau xam nhap va thon tmh thuoc dia mang tmh chat bat can xting, nhung dua lai mot nguon lai nhuan khong lo doi vdi phuang Tay Ho chu yeu dua Vang, Bac, cac loai vu khi de doi lay cac nong pham, huang lieu quy cua
vung nhiet ddi Con cac mat hanh khac nhu do gom six, do to lua chi la mat
hang thu: yeu, trong dd Dong Nam A chu yeu dong vai tro trung gian, tram chuyen tiep tren con dudng budn ban giua phuang Tay vdi Trung Quoc, Nhat Ban va An Do
Cung chmh tur giai doan nay, vai tro trung gian, mdi gidi trongthuang mai cua ngudi Hoa duac tang len, tuy rang ho da bi cac cong ty
A/
Dong An cua phuang Tay day xuong vi tri thu” hai trong n£n ngoai thuang
cua Dong Nam A Theo su gia tang hoat dong thuang mai cua phuang Tay,
cac pho chg cua ngudi Hoa l<in luot hinh thanh tai cac dd thi, hai cang va ngay cang dong vai tro quan trong ca trong noi thuang va ngoai thuang cua
khu vuc Su hap tac va canh tranh giua phuang Tay, ngudi ngudi Hoa va
ngudi ban dia cung tang len, va khdng ft diln ra chmh sach phan biet do'i
xu, ke ca nhung hanh dong bao luc
Chiromg II: BANH TRUING lANH THO VA THIET LAP CHE DO
THUOC DIA CUA PHUONG TAY TREN TOAN DONG NAM A (THE
KY XIX, DAU XX)
Trang 10Tur the ky XIX, nhat la tur nura sau the ky XIX, qua trinh xam chiem
va ap dat che do cai tri bang chmh tri, luat phap phuong Tay dugc xuc tien manh me tren toan coi Dong Nam A, tur vung hai dao cho den luc dia
Ve mat quoc gia, tuy Thai Lan la nuac duy nhat trong khu vuc con duy tri mot cach tuong doi ve n6n doc lap cua minh, nhung cung bi ap dat,
no dich bang cac hiep udc bat binh dang, loi keo vao quy dao cua chu nghia
66 quoc, dac biet la bien thanh “vung dem” giua Anh va Phap Con cac
nude con lai roi vao le thuoc va mat nuac
Ve mat lanh tho thi khoang 75% lanh tho cua Dong Nam A bienthanh thuoc dia Tai the gidi Ma Lai A, ngudi Anh bat ep Hoi vuong Kedah
A/
nhucmg lai cho Cong ty Dong An cua ho (EIC) dao Penang vao nam 1786, ha't cang Ha Lan chiem T.P Melaka (Malacca) vao nam 1795, chiem Singapore vao nam 1819 va den 1824 lap nen “Khu dinh cu Eo bien” Tiep den tur nua sau the ky XIX cho den dau the ky XX, ho lan luat bien cac Hoi quoc con lai tren ban dao Malacca va vung dat rong lcm phia Bac dao Borneo (Kalimantan) thanh cac xur bao ho tren danh nghia Sau lan tien hanh xam luge (vao nam 1826, 1852 va 1885), Anh da chinh phuc hoan toan Mien Dien va sau do sap nhap nude nay thanh mdt tmh cua An Do cho tori 1937
Con nguai Phap no sung xam luge Viet Nam, trudc het vao Da Nang nam 1858, thon tmh Nam Ky tu" 1862 den 1867 va bat Campuchia ky hiep udc bao ho vao nam 1864, danh chiem Bac Ky vao nam 1873 va 1883, buoc trieu dinh Hue ky hiep udc bao ho vao nam 1885 va thanh lap Lien bang Dong Duong Duong vao nam 1887 cung nhu sap nhap Lao vao ca che hanh chmh nay vao nam 1893 va cuo'i cung bat Xiem phai tra lai cho ho quyen cai tri hai tinh cua Campuchia la Battambang va Siem Riep vao nam 1904
Ngudi Ha Lan, tuy gianh lai Indonexia tu tay ngudi Anh vao nam
1816 nhung mai sau do gan mot the ky mdi hoan tat viec chmh phuc xu Dong An nay sau khi Bali va mot phan vung phfa Bac cua dao Sumatra- thanh tri chong Ha Lan bi thon tmh
Trang 11Con sot de quoc d cuo'i the ky XIX khong chi lam tang su xau xe thuoc dia giua cac nude tu ban chau Au timg co mat d Ddng Nam A, ma con loi keo ca My tur ben kia ban cau nhay vao khu vuc tranh gianh quyen loi Trudc ngudng cura the ky XX, Tay Ban Nha danh phai nhudng lai Philippin cho de quoc Hoa Ky dang troi day.
Con Bo Dao Nha, nude co thuoc dia dau tien va ldn nhat d Dong Nam A trong the ky XVI- du da mat hau nhu toan bo anh hudng cua minh d khu vuc nay, nhung cung co' bam giu phan phia Dong cua dao Timor
Nhu vay, den cuo'i the ky XIX, ban do dia chmh tri Dong Nam A da duoc xac lap vdi su phan chia kha ro ve thuoc dia va cac khu vuc anh hudng cua cac cudng quo'c phuong Tay Chinh sir xac lap trat tu tren da thuc day nhanh hem qua trinh khai thac va boc lot thuoc dia, tao ra nhung bien doi ldn ve co ca'u kinh te va xa hoi tai Dong Nam A Tuy nhien, nhung thay doi ldn dd khong mang lai hoa binh lau ben cho khu vuc, ma trai lai lam tang mau thuln giua cac nude de quoc vdi nhau va giua chinh quoc vdi thuoc dia, thuc day phong trao dan toe, dau tranh gianh doc lap cua cac nude Dong Nam A trong the ky XX
Ve che do cai tri, thuc dan phuong Tay ap dung nhieu hinh thirc cai tri khac nhau, tur true tiep den gian tiep, tur mo hinh thuoc dia md den khep kin v.v
Vf du nhu d the gidi Ma Lai, thuc dan Anh chia ra cac loai hinh cai
trj nhu: Khu dinh cuE o bien, gom tinh Wellesley, trong dd co dao Penang,
bang Melaka (Malacca), dao Singapore thuoc vung dat cai tri true tiep cua
Anh vdi che' do Thong doc Doi vdi dao Penang va bang Malacca, che do nay dugc duy tri den tan nam 1946, con ddi vdi Singapore thi den 1959.;
ap dung che do cai tri nit a true tiep, nit a gian tiep Dung dau Lien bang la
Tong Tho'ng su:, (sau 1909 doi thanh Tong thu ky) Nhung tur 1909, quyen luc Tong thu ky bi xoi mon nghiem trong bdi su ra ddi cua Hoi dong Lien bang va chuc danh dd doi thanh Thu ky Lien bang Tren danh nghia, Hoi dong nha nude, dung dau la Tong thu ky dam nhiem chtic nang di£u hanh Lien bang, nhung tren thuc te, tur thdi diem nay, Thong do'c Khu dan cu eo
Trang 12bien da chiem quyen dieu hanh lien bang thong qua Hoi dong Lien bang va cac Thong su" cac bang Tren danh nghia, 4 H6i quoc tren van con duy tri che do vua, nhung quygn hanh nam trong tay Thong doc va Thong su, chi tri* llnh vuc nghi 1§ van hoa va ton giao; Hai vung lanh tho phia Bdc va Tay
Bac dao Borneo (Kalimantan) la Sarawak va Sabah cung co the che cai tri
nghieng ve true tiep han la gian tiep C) do co Thong doc di6u hanh, nhung
khong co nhieu quyin hanh nhu Thong doc Khu dan cu Eo bien Cac
Malacca) va vuong quoc Brunei nam dudi che do ban ho, cai tri gian tiep
thong qua cac Kham sur hay “co van” Anh Cac tieu quoc bao ho nay co tmh doc lap nhieu han so vai cac Hoi quoc nam trong Lien bang, nhung cac van de ldn cua dat nuac nhu ngoai giao, phong thu nam trong tay ngudi Anh The che chmh tri cua cac H6i quoc nay khong thay d6i cho den nam
1946 thuc dan Anh cai to ca cau Lien bang Malai, trong do tat ca cac Hoi quoc, cac bang tren ban dao Malacca d6u tham gia to chuc Lien bang
Doi vdi Mien Dien, sau khi thon tmh xong toan bo lanh tho, nude
A/
nay bi sap nhap thanh mot tinh cua An Do va nam duai su dieu hanh true tiep cua Toan Quydn Anh Thuc dan tien hanh xoa bo ca cau lang truy6n thong, ca'y len no mot mo hinh cai quan mdi kieu dan vi hanh chmh-dan su kieu thuoc dia cua ho d An Dd Thuc dan Anh thuc hien chmh sach “chia de tri”, sir dung ngudi thieu so va theo thien chua giao vao bo may chmh quy£n de tran ap ngudi Mien, dung ngudi an Do de cai tri ngudi Mien
Con d Dong Duong, Phap chia xu: thuoc dia nay thanh 6 chu the, don
vi hanh chinh co dia vi chmh tri-phap ly tuong ddi khac nhau (ft nhat la tren
danh nghia), trong do Nam Ky thuoc dat “thuoc dia” nam dudi su cai tri true tiep cua Phap vdi su dieu hanh cua mot vien Thong doc Quan dao Trudng Sa thuoc khu vuc quan ly hanh chrnh cua chmh quy£n Nam Ky; Con Trung Ky, Bdc Ky, Camphuchia va Lao thuoc xu “bao ho” cai tri gian tiep vdi su di6u hanh cua Thong su hay Kham six Cac dao thuoc khu vuc Hoang Sa nam dudi su quan ly cua chmh quyen Phap tai Trung Ky Lanh tho Quang Chau Loan thuoc “lanh dia thue”, nhung ngudi Phap khdng quan tam nhieu lam den thiet lap bo may cai tri d vung nay, ma chi dung no nhu
Trang 13mot ben dau de canh tranh vdi Anh, xam nhap d6 dang han vao noi dia Trung Quoc Dung dau Lien bang la mot vien Toan quy6n do Tong thong Phap bo nhiem Vu Kiem tra thuoc dia dugc Thu tudng giao quy6n dinh ky den xu: thuoc dia kiem tra viec cai tri cua Toan quy6n Mdi dan vi hanh chmh trong Lien bang co to chuc hanh chmh va ngan sach rieng Chmh quyen nganh doc cua chmh phu Lien bang luc mai thanh lap gom 5 bo phan dat dudi quy£n cua Tu lenh Luc quan, Tu lenh Hai quan, Tong thu ky , Giam doc Sa Tu phap va Giam doc Sa Hai quan Chmh phu Lien bang co d6ng tien chung va la co quan phu trach chung Thu do cua Lien bang dat tai Ha Noi De giup Toan quyen co mot Hoi dong tu van bao gom cac quan chtic cao cap cua Phap va Dong Duong cung vai Hoi dong thuoc dia va Phong Thuang mai-Nong nghiep Nam Ky
Cung tuong tu giong nhu a cac thuoc dia Anh d Lien bang Ma Lai, d cac xu" bao ho cua Phap nhu Trung Ky, Campuchia va Lao, cac vua va he thong chmh quyen quan lai dia phuang cua ho tiep tuc ton tai, nhung chi tren danh nghia, va chi giu vai tro phu ben canh cac vien Kham sir ngudi Phap Giup vien quan lan nay cac phu ta, Ban hay goi Nha chuyen trach, phu trach cac linh vuc nhu hanh chinh, nhan su, canh sat, quan su, ke toan- tai chmh w CJ cap tinh thi chiu su quan ly cua cac vien Cong sur do Kham sur hay Thong sir bo nhiem Con a cap huyen, thi xa, thi thudng co cac quan quan su va dan su Phap cung vdi lrnh don tru cua ho khong chi dam nhiem chtic nang duy tri trat tu va phap luat, ma con kiem tra, giam sat cac cong viec cua cac quan chtic dia phuang, tur viec thu thue cho den cac tu phap dan su Che do “ludng the v6 chmh tri-hanh chmh” hay “chmh quySn ludng the” ma ngudi Phap ap dung cho cac xu bao ho 6 nhat la a Trung Ky, Lao
va Campuchia tren thuc te chi hien thuc mot phan nao do 6 thdi ky dau khi mdi thiet lap bo may cai tri cua ho Tu: nhung thap nien dau cua the ky XX, tmh chat “bao ho” dSn dan thay the bang cai tri true tiep nhieu han Cac ong vua va quan lai ngudi dia phuang tur cap trung uong den tan huyen, thi tran deu trd thanh bu nhin, hudng bong loc cua ngudi Phap ban tang Nhu vay v6 thuc chat day la chmh quyen cua ngudi Phap d cac xur bao ho khdng phai la chmh quyen cua ngudi ban dia, nhung so vdi kieu cai tri d xu: Nam
Trang 14Ky (Cochinchina) thi ft chiu true tiep han mot it, nhat la tur cap tong xa tro xuong.
Cung giong nhu xu" thudc dia cua Anh tai Mien Dien va Ma Lai, ngudi Phap d Dong Duong cung thuc hien chmh sach chia de tri, chi re dan toe bang viec dua mot bo phan cong chur la ngudi Viet sang Lao va Campuchia tham gia vao bo may cai tri cua ho, trong khi do lai tumg budc xoa bo bo may quan lai cu, dua ngudi cua ho vao thay the Ngoai ra, ho con sir dung bo phan giau co, co the luc trong gidi ngudi Hoa, cho ho nhieu quyen, tham chi han la ngudi ban dia, nhat la trong llnh vuc thuang mai va lao dich Day la cach lam truyen thong cua thuc dan, de quoc, muon tao ra chd dua chmh tri-xa hoi cung nhu tang cudng khai thac va boc lot thuoc dia, nha't la ddi vdi dan cu ban dia
Tai xti Dong An cua Ha Lan cung dugc chia ra thanh Cac vung dat
thuoc nha nuac Trung uang va Cac vung dat thuoc nha nuac dia phuang hay ban dia Tai vung dat thuoc nha nude Trung uang hay co khi goi la Dat thuoc Hoang gia Ha Lan, ngudi dan 6 dd dugc hudng quy6n lgi va co trach
nhiem g£n nhu cong dan cua Ha Lan, chiu su quan ly true tiep cua chmh quy£n thuoc dia Trung uang Con cac nha nude ban dia thi d dd ngudi dan phai trung thanh vdi cac Hoi vuong hay ngudi dung dau cac khu vuc tu tri, cac toe ngudi khac nhau, nhung cac nha cai tri dia ban dia nay phai cha'p thuan su thong tri cua Ha Lan Day la dang cai tri gian tiep Tuy nhien, cung giong cac xuf thuoc dia Phap thuoc che do bao ho d Dong Duong,
ngudi Ha Lan cu cac Kham sur cua hg ben canh cac Hoi vuong C) cac tinh cung thudng co cac vien Cong su ngudi Ha Lan lam co van giup chmh
quyen ban dia cai tri trgng dia hat cua ho Dieu nay cung noi len rang, su cai tri tuc tiep hay gian tiep, bao ho hay thuoc dia Hoang gia cung chi mang tinh van ban, giay td nhieu han la trong thuc tiin
V i ly thuyet, cac vung dat trudc day chiu su cai quan true tiep cua
A/
nhung thiet che chmh tri Ha Lan (nhu Cdng ty Dong An (VOC) hay cac vien Thong doc do chinh phu hoang gia bo nhiem) thi tiep tuc la thuoc dia Hoang gia, do ngudi Ha Lan true tiep dieu hanh, trong khi cac vung lanh tho mdi thon tinh va thanh lap sau nay thi hinh thuc cai tri gian tiep thang
Trang 15the Tuy nhien, trong thuc te co su khac biet dang ke, sur dan xen cac hinh thiic cai tri true tiep va gian tiep, phu thuoc vao tam quan trong kinh te va chinh tri cua xti thuoc dia C3 mot so don vi hanh chmh thuoc nha nude trung uang quan ly thi quyen hanh cai tri of do thuoc ve quan chuc ngudi ban dia, trong khi do mot vai Nha nuac ban dia thi ngudi cai tri a do lai dat duai su giam sat true tiep cua cac quan chu'c Ha Lan Nhin chung, mac du
co nhung ngoai le, nhung su gan gui ve mat dia ly cua cac vung lanh tho vdi trung tam Batavia da tac dong sau sac den muc do hieu qua va quyen luc true tiep ma chmh quyen va cac quan chuc Ha Lan thuc thi Cang gan trung tam quyen luc nay thi muc do cai tri true tiep cua ngudi Ha Lan tra nen ro rang han Tren thuc te ho muon ap dung mo hinh cai tri true tiep d dao Java cho cac lanh tho nho va xa han, nhung luc bat tong tam
Can luu y rang, ngudi Ha Lan cung giong nhu ngudi Anh, ngudi Phap cai tri thuoc dia a Dong Nam A luon dung thu doan chia de trj, trong
do co viec dung ngudi dia phuang nay de tri ngudi dia phuang, uu dai vdi dan toe nay chia re dan toe khac Vf du nhu trong hang ngu quan doi cua
Ha Lan tai Indonexia, thi chu yeu la ngudi Ambon theo thien chua giao Ho khong thfch lay ngudi gia va hoac cac nhom cdng dong khac theo Hoi giao vao quan doi va canh sat Trong kinh te ho thich hap tac vdi ngudi Hoa han ngudi ban xu*
CJ Philippin tur 1901 My bat dau ap dat ca'u chinh tri-hanh chmh giong kieu My Do di san cua lich sir la rat ldn, nen ngudi My trong thdi ky chuyen doi nay quyet dinh duy tri luat dan su cua Tay Ban Nha Cac phong tuc truyen thong cua ngudi Phlippin va cua ngudi Tay Ban Nha vln dugc duy tri Tuy nhien, mot so thay doi da diin ra lien quan den dac quyin cua nha thd va gidi chu dat Nam 1902, chmh quyen My ban hanh Dao luat Co ca'u nham tach nha thd khoi nha nude, d6ng thdi tuyen bo cong huu hoa cung nhu quyen mua ban ruong dat cua nha thd D iiu nay gop phan cung
co bo may hanh chmh tu phap dan su, han che su lam quyen cua nha thd
Ve co cau hanh chmh, chmh quyen My ve ca ban van gifia nguyen cac tinh thanh vdi cach to chuc va dieu hanh theo loi tu quan giong nhu thdi thong tri cua Tay Ban Nha, nhung cac tran, dia phuong tu tri
Trang 16(municipalities) co nhieu quyen hanh hem Toan Philippin luc nay dugc chia
thanh 40 tinh vdi 600 chmh quyen municipalities Dumg dau tinh la Thong doc co nhiem ky hai nam, dugc bau thong qua hoi nghi cua cac thanh vien hoi d6ng d cac tran tu tri thuoc tinh do Ngoai ra con co cac quan chu*c giam sat va giam doc sd giu ngan kho tinh dugc Uy ban Philippin do ngudi
My bo nhiem Chmh quyen tinh co quyen thu thue, quan ly cac cong trinh cong cong va giam sat chmh quydn cac tran tu tri
Tren thuc te, ngudi My cung giong nhu ngudi Tay Ban Nha trudc day chua kiem soat mot cach chat chi ddi vai khu vuc cac dao phfa Nam nhu Sulu va Mindanao, noi co dong ngudi Moro theo Hoi giao sinh song Ngugc lai, ngudi dan xti dao nay cung chua bao gid xem ho bi ngudi phuang Tay thong tri, va do do ho cung coi thudng su co mat cua ngudi My den binh dinh khu vuc nay Chmh yeu to nay lam cho My kho khan han trong viec xay dung bo may cai tri cua ho d phia Nam Philippin Tren thuc te chmh quyin dia phuang con nam trong tay gidi chtic sac phong kien ngudi Hoi giao Cu dan vung nay dudng nhu dumg ngoai anh hudng cua luat phap phuang Tay, du rang lanh tho vung nay tren giay td thuoc su cai quan cua My
De tang cudng va hoan thien bo may cai tri d cap cao han, chinh quyen My vao nam 1907 da tien hanh lap Quoc hoi Philippin gom 80 thanh vien thong qua bau cu han che Quoc hoi luc do dong vai tro la Ha vien lap phap; Con thugng vien do Uy ban Philippin dam nhiem Uy ban nay do Tong thong bo nhiem Quyen luc cua quoc hoi bi han che va cac luat le dua
ra chu yeu ap dung cho da so dan theo Cong giao; Con Uy ban Philippin do ngudi My kiem soat co churc nang nhu Thugng vien vdi quyin han bao trum len ca so cu dan thidu so khdng theo Thien chua giao Trong qua trinh cai tri, ngudi My din dan dua ngudi dia phuang vao Uy ban va den 1916, tien hanh cai td Uy ban nay thay bang Thugng vien va cac thanh vien cua no thong qua con dudng bo phieu Tuy nhien, quy6n phu quyet ddi vdi cac van ban phap luat vln do Chu tjch Thugng vien va Toan quyen ngudi My nam giu Con cac van ban phap luat lien quan den thue, khai mo va dat dai phai dugc su phe chuan cua Tong thong My
Trang 17Tur nhung nam 30, trudc sure ep cua phong trao doi doc lap cua Philippin va tac ddng cua trao luu dan chu the gidi, My buoc phai ndi long
su kiem soat cua ho, trao quyen tu tri rong rai hon cho Philippin Dao luat
mod cua My dua ra vao nam 1934 cho phep thanh lap Lien bang Philippin,
dong thdi trao tra doc lap hoan toan cho nuac nay sau do 10 nam (tire 1946), nhung nam trong Khoi thinh vuong chung Cung theo Dao luat thi
co quan lap phap cua nude nay co quyin soan thao va thong qua Hien phap Trong qua trinh chuyen doi, tien tori doc lap hoan toan, thi ngudi My co
quy6n kiem soat ddi ngoai, quoc phong va quan thue Nam 1935, Hien
phap Philippin tu tri dugc tong thong My phe chuan Cung nam do, lan
dau tien trong lich sir Phlippin, chuc Tong thong va Pho Tong thong khong phai do bo nhiem, ma do bau cir len
Mot yeu td nua phai ke den trong viec thiet lap va cung co bo may cai tri thuoc dia cua My tai Philippin la xay dung va truyen ba van hoa, loi song kieu My, trong do co viec du nhap va ap dung che do hgc dudng, nhat
la he thong giao due cong Mat phai cua van de nay la gop phan phat trien
he thong giao due von yeu kern cua Phlippin, dao tao nen nhung ngudi vira
am hieu chuyen mon, lai trung thanh vdi che do My
Con a Xiem tuy khong bi mdt thuc dan phuong Tay nao bien thanh
thuoc dia, nhung thuc dan kiem che bang cac hiep udc bat binh dang Cai gia phai tra cua nude Xiem la chi cat nhung vung dat ma nude nay da chiem dugc cua cac nude lang gieng, chur khdng phai vung lanh thd von co cua vuong quoc minh, noi toe ngudi Thai thuc su sinh song Cac hiep udc bat binh dang ma phuong Tay bat Xiem phai ky tu giua the ky XIX - dau the ky
XX la mot bieu hien cua chu nghia de quoc, nham no dich nude Xiem The nhung, ca Mongkut cung nhu Chulalongkon da biet khai thac mau thuSn giua cac cuong quoc phuong Tay, dac biet la y muon bien nude Xiem thanh
“vung dem” giua Anh va Phap, tien hanh ngoai giao khon kheo, dung Anh
de kim che Phap, dong thdi hy sinh mot phan lanh thd ngoai vi cho ca hai, nen da duy tri dugc nen doc lap tuong ddi ve chmh trj va toan ven lanh thd von co cua ho Dieu nay da dat nen mong quan trgng cho nhung cai cach tiep theo trong nude cung nhu dau tranh xoa bo dan cac hiep udc bat binh