Đặc điểm và vai trò của phật giáo việt nam thế kỷ XX

Nhung mat khac, Phat giao d Viet Nam the ky 20 con ddi difn vdi nhung van de cu the noi tai rieng tu, ma muon cach diln dat cua ngudi nao dd, vira cd nhung dac trung chung “hien dai” vdi

V IE N K H O A HOC X A HOI V IET IMAM• a ■ ■

V IE N N G H IEN CljfU TO N G IA O ■

_

BAN TOM TAT

De tai khoa hoc cap Bo nam 1998

DAC DIEM VA VAI TRO

Co quan chu tri: PHONG NGHIEN ClXJ PHAT GlAO

VIEN NGHIEN CLTU TON GlAO

Chu nhiem de tdi: T S N g u y e n Q u o c T u a n

NHAP d£The ky 20 dat ra dau hoi quan trong cho su tdn vong cua Phat giao Viet Nam: lam the nao de co the thich nghi vdi nhung bien dong Ion va sau sac trong pham vi Viet Nam va rong ra, la the gidi? Va thuc su, Phat giao Viet Nam da giai quyet cac van de do kha thanh cong nhu d trong d6 tai nay se chung minh.

Khdng rieng gi Phat giao, cac tdn giao ldn tren th6' gidi cung da, dang

va se phai tu xem xet lai qua trinh ton tai, rut ra nhung bai hoc d l lay lai vi the cua chung Phat giao von chu truong chia tach hoac khe hap vdi nhung van d i ngoai tdn giao (chu nghia xa hoi, chu nghia tu ban, chmh tri, khoa hoc ), nay mong mud'n xay dung nen phat hoc mdi, mong dd'i dai vdi nhung diin bien

the tuc, dac biet la trong viec giai quyet nhirng van de toi thuong cua con

ngudi (cai chet, su dau kho, y nghia dich thuc cua cudc song) Cac van de thuc

te ma Phat giao a Viet Nam phai ddi dien cung cung khuynh hudng chung

tren the gidi la mot mat Nhung mat khac, Phat giao d Viet Nam the ky 20 con ddi difn vdi nhung van de cu the noi tai rieng tu, ma muon cach diln dat cua ngudi nao dd, vira cd nhung dac trung chung “hien dai” vdi Phat giao the gidi, song dong thdi van t6n luu dac trung co truyen hinh thanh trong qua trinh lich sir Phat giao Viet Nam Chung ta nha't thiet phai nghien cun thuc te dd

Ve mat tai lieu, chung tdi chi tan dung nhirng tai lidu cd the tan dung Phai ndi rang tai lieu van dung d day tuy cd nhiiu song cung chua du Ngudi doc cung se ft thay nhung nghien cun nude ngoai dugc trfch dan, trir nhung van de chung can thiet Vi sao vay? Vi cd the ndi chi ndi nhung nghien cun cua cac hoc gia Phat giao Viet Nam cung da cho thay kha rd buc tranh Phat giao nude nha, trong khi ngudi nude ngoai thuc su chi nghien cuu lai lich sir Phat giao Viet Nam d trudc the ky 20 la chu yeu Cung do the, nhirng suy nghi

va lap luan ciia chung tdi d day cd the thay ngay tit bay gid chua hoan toan bao quat het mot dd'i tugng nghien cuu rong ldn dudng ay Nhung chung tdi khdng ngdn ngai tien hanh mot cong viec nhu vay, vi biet rang can phai nd luc to'i da de cd th i nam bat dugc dac dilm va vai trd cua Phat giao Viet Nam trong the ky 20 Su han che ve tai lieu khiS'n chung tdi khdng bao gid nghi rang cdng trinh nay ndi dugc tron ven va rd't rao nhung dac diem cua tdn giao quan trong nhu Phat giao d Viet Nam

Mdt trong nhung nguon tai lieu quan trong khac ma chung tdi sir dung

de vijra bu dap nguon tai lieu thieu thd'n, vira cap nhat nhung suy nghi, nhung quan dilm khac nhau v i hi£n trang Phat giao Viet Nam, nha't la vao giai doan cuo'i the ky 20, la cac trang website tren mang internet Trang website chung

tdi thudng sir dung nha't la w w w quangduc.com, mot trang do cac nha su d

phai ndi rang chung tdi chi sir dung cac bai nao cd thai dd dung dan, du cd thi

di ngirgc voi quan diem chfnh thong cua Giao hoi Phat giao Viet Nam Vi sao vay? Bdi vi khong xem nhung bai nay, chung ta se khong nhin thay mot cach day du tmh cha't phuc tap cua cac loai quan diem cua Phat giao Viet Nam trong the ky day bien dong nhu the ky 20.

Ve doi tuong dang nghien curu, chung toi khong trinh bay nhung dac diem va vai trd ma Phat giao Viet Nam dang co theo chieu hudng hoac ca ngoi thai qua, hoac chi nhin tha'y nhirng yeu td tieu cuc Lap trudng xuyen suot cua cdng trinh nay la “su thuc” the nao nen duoc trinh bay nhu the, du biit rang khdng phai su kien duoc neu ra d day, tuy chua den ndi xa xoi, song khdng phai la khdng cd nhung “diem md” vi tai lieu de cd dd hoan toan chfnh xac Chung tdi dong y vdi cach nghi cua mot sd nha nghiSn cuu khac da timg neu la su kien duoc neu ra trong diiu kien tai lieu con cd khiem khuyit nhu vay, se khdng tranh khdi mang dau an chu quan, ddi khi vo doan, do vay, ddi hdi se phai b6 sung, cai chfnh khi cd duoc tai lieu mdi chting minh khac di Mat khac, ddi tuong d day la mot tdn giao cd qua khu va hien tai rat phuc tap,

do vay, tot hon het la ta hay nghe va phan doan chfnh nhung gi ma ngudi trong tdn giao (phin ldn la ngudi Viet Nam, khi can cd the lay cua ngudi nude ngoai) nhan dinh Do dd, chung tdi xin bao trudc la nhung quan diem duoc

d in trong de tai nay se nhieu chieu, phong phu, cot sao tha'y duoc tmh da dang

ve quan diem trong the ky 20 cua Phat giao nude nha Dung y cua chung tdi la hay doi dien vdi tmh chat da dang dd de tha'y duoc dien mao Phat giao the ky

20, khdng lam gian luge hoa nhirng gi thuc cd va can quan tam den cai thuc

cd dd

Tren cach dat van d i nhu the, bo cuc cua tong luan gom:

Nhap de

Chuong 1: Diem lai ddi song Phat giao Viet Nam trudc the ky 20

Chuong 2: D iin bien chu yeu d the ky 20

Chuong 3: Binh dan - Dai chung (hay loi song Phat giao) va Vung - Mien - Tdc ngudi

Chuong 4: Phuc hgp va thong nha't

Chuong 5: Vai trd cua Phat giao Viet Nam trong the ky 20

Ket luan va kien nghi

Tai lieu tham khao

Day la cdng trinh tap the cua Phong Nghien ciru Phat giao va cac Tdn giao truyen thong, nhung ban t6ng luan nay la do chu nhiem de tai soan thao

Do vay, nhirng sai sot kho cd th i tranh khdi va chu nhiem d i tai chiu trach nhiem v i ndi dung dugc trinh ra day

- Khong the biet dugc nhung diln bien cua Phat giao trong the ky 20, neu khong biet trudc do, ton giao nay da “song” nhu the nao trong tam thirc ngudi dan Viet Nam.

- Quan trgng hon, neu khong nhin lai Phat giao trudc the ky 20, se

- Do do, se khong the hieu dugc nhung gi dang di6n ra trong Phat giao sau khi da co nhung thay doi d thdi diem 1981, nam thanh lap Giao hoi Phat

Cac tac gia viet sir Phat giao Viet Nam trudc day va gan day thudng dung cum tir “Phat giao Viet Nam”, nhung thuc cha't su phan ky lai chi dua chii yeu vao di6n bien Phat giao 6 ngudi Viet, con cac toe ngudi khac di theo Phat giao da khdng dugc chu y (nhu Cham, Khmer, do la chua tmh den ngudi Hoa) Dieu nay su thuc co nhung “khuc mac” lich sir va hgc thuat, song ra't r5

la khdng the de cap khai niem “Viet Nam” neu khong bao gom trong do noi dung mot quoc gia chinh the g6m nhieu toe ngudi, trong do ngudi Viet la toe chu thi Hon va khac cac the ky trudc dd, Phat giao Viet Nam the ky 20 da hoi tu nhung bo phan, nhung khuynh hudng va nhu cau kha khac nhau trong noi bo Phat giao, va cung hoi tu nhirng khuynh hudng va nhu cau kha khac

1.1.1 Thoi ky trade Cong nguyen den Cong nguyen

1.1.2 Thdi ky tir the ky 1 den the ky 4

1.1.3 Thoi ky tir the ky 4 den the ky 10

1.1.4 Thoi ky tir the ky 11 den the ky 14

1.1.5 Thdi ky tir the ky 15 den the ky 19

1.2 MOT SO VAN d £' TRONG GIAO LY

Qua nhung gi biet dugc, chung ta co the tom luge tu tuong Phat giao Viet Nam trudc the ky 20 vao mot so noi dung, du biet rang diem nhu vay se

bo sot kha nhieu chi tilt

1.2.1 Tir tirdng hoa tron cac tdng phai

Nhu da nhac tren day, su hoa tron cac tong phai Phat giao d ngudi Viet

la mot van d l nghien curu thuc su thu hut nhilu tam stic cua cac hgc gia Viet Nam Ndi cach khac, sir hoa tron dd cho thay mot lan ranh md nhat v l tu tudng ca nhan cua cac nhan vat Phat giao trudc the ky 20 Ngudi ta da tung cho rang, va den nay van vay, su noi troi cua tu tudng Phat giao Viet Nam la Thiln tong Su thuc, vi do dira chu yeu vao mot sd thu tich con sot lai, nen mot nhan dinh nhu the cd the xem la du Nhirng neu chung ta bo sung them vao dd mot sd tai lieu khac, du gi£n tiep, thi dudng nhu su hoa tron cac tong phai khdng han da lam tieu bien su doc lap cua tung tong phai trong ba tong phai dd Chung ta cd the trong cay vao nguon tai lieu dien da thuc dia de lam cdng viec nhu vay

Nhan day cung phai ndi lai mot chuyen ma bay lau nay, cac hoc gia van thien vl nhan dinh Thien tdng uu thang trong sd cac tong phai Phat giao d thdi

ky Dai Viet Dd la viec can cu: vao cuon Thien Uyin Tap Anh, cac hgc gia

nghiSn cuu lich sir Phat giao cho rang cuon nay chi ndi ve cac ddng truyen thira Thiln tdng tai Viet Nam luc dau cho den thdi diem cuon sach ra ddi Su thuc, ba ddng Thien dugc lift ke trong cuon sach thi theo chung tdi, trir ddng Thao Dudng la khdng ro phap mon tdng phai, chi cd ddng Thien Vo Ngon Thdng la dung thuc chat Thien tdng, con ddng Ti Ni Da Luu Chi la chu yeu tu hanh theo Mat tdng Hanh trang cua cac vi cao tang thuoc ddng truyln thua nay cho tha'y hg la'y cac kinh Mat tong lam kinh can ban, ma trong dd cd the

dgc ngay ra ten cua kinh Dd La Ni, Kim Cuong Du cd su dung mot vai thoai

dau ggi md, song tmh cha't Mat tdng la khdng the tranh cai

Thuc ra, cac vi dugc goi la Thiln su thdi Ly vira dan khdng dot ngot xuat hien, bdi nhu da de cap tren kia, cac tdng phai Phat giao Trung Hoa va

An Do da tdn tai vdi tu cach tdng phai tir da lau roi Neu ta loai trir Phat giao d ngudi Khmer nhu la mot bo phai Tieu thua - Thugng tga bo - Nguyen thuy

“thuSn khiet”, thi d ngudi Viet, vdi van he pali, ma theo hoc gia Le Manh That, da tha'y cd khoang Cdng nguyen de mot so ban kinh da dugc dich va liru

truyen theo tieng Viet va ve sau dugc chuyen ngu sang tieng Han dudi ten Luc

do tap kinh, C m tap thi du kinh, Tap thi du kinh Nhu the, vdi nguon tu lieu

mdi dugc phan tich, ta cd the ndi den mot tu tudng nguyen thuy da xuat hien 0

ngay thdi ky dau Phat giao du nhap Viet Nam Va phai chang chfnh tfnh chat

do da lam cho su doc lap cua t£mg tong phai vl sau khong thuc su ro net nhu d Trung Hoa, Nhat Ban

Ne'u xet theo goc do ban tfnh toe ngudi, dudng nhu da co ldi giai khac

ve su hoa tron tong phai Do la do ban tfnh ngudi Viet khdng phai la toe ngudi

co su uu ai doi vai nhung van de trim tuong, sieu hinh, phan lap Cho nen, co the su chia cat giua cac tong phai chi co y nghia trong chung muc timg ca nhan ngudi tu hanh chang, khong tao nen nhung tdng phai (hay trudng phai) vdi nhung nhan vat rieng co giong nhu Trung Hoa va Nhat Ban DSu vay, cung dung nen voi ke't luan la cac tong phai Phat giao d Viet Nam chi cd ba, mac dau cho de'n nay chua ai chung minh khac ngoai nhung y kien da co la chi cd Thiln tdng mdi that su uu troi, hay y kien khac la cd su hoa tron Thien

- Tinh - Mat trong truyln thdng nhu da neu tren

1.2.2 Tu tuong xay dung mot nen Phat giao Viet rieng biet

Day cd the xem la mot dac trung khac cua giao ly Phat giao Viet Nam

cd Phat giao Nguyen thuy cua ngudi Khmer, Dai thCra giao d ngudi Hoa, do vay mdi luu y dac biet tdi ngudi Viet

trong tu tudng giao ly han la ddc lap ve giao ly, bdi giao ly Phat suy cho cung cung chi cd mot ma thdi Va lai, cung khdng the khdng nhac lai mot lan nua

ke't vdi Phat giao Trung Hoa han la vdi Phat giao An Do, Sri Lanka Sir g in ke't

vdi hai nguon sau chi thuc su hien huu d the ky 20 nhu phSn sau se trinh bay Song cung lai khdng nen quen ca the' ky 20, Phat giao Viet cung chi them hai nguon An, Sri Lanka, khdng phai la cat dut vdi nguon Trung Qudc

Trudng hap d in ra de de cap de'n tu tudng xay dung mot nen Phat giao Viet rieng biet khdng gi tot han la Phat giao thdi Tran, cu th i han la Thiln phai True Lam cua cac vua Tran sang lap Da cd nhieu nghien cun v l Thiln phai True Lam ma chung tdi tha'y khdng can nhac lai d day Vay cd the tom luge Phat giao Tran vao mdt menh d l la tu tudng Thiln - Giao la mot Cd nghia khdng chi cd tham thien, thoai dau, khdng coi trong kinh diln, ma bao ham ca cac sinh hoat tdn giao trong dd vin dua vao kinh diln, soan cac sach ndi ve kinh diln va tu tap theo kinh

giao Viet rieng biet da khdng dugc tiep tuc Mot lan nua, sir yeu kem trong viec ghi chep lich su lai khie'n chung ta ngay nay khdng cd dugc mot btic

sung, se cd dugc mot nguon tai lieu mdi tir cac kho cua cac nude Phap, Ha

nhung dilm mdi

Tom lai, nhu da trinh bay d dau, chuong mot nay chi cd nhiem vu diem lai mot sd net cua lich su Phat giao Viet Nam trudc the ky 20 Cung cd nhung diem chung tdi ke thua nghien cuu cua cac hoc gia trong va ngoai nude, song cung cd nhirng diem chung tdi neu ra nhu gia thiet can dirge chumg minh them, hoac vdi tai lieu mdi, cd the phai nhin nhan lai Song cung khdng nam ngoai dieu mudn trinh bay su khac biet hai thdi doan lich su trudc the ky 20

va the ky 20 cua sir phat trien Phat giao d Viet Nam

Ve phuong dien chfnh tri, kinh te va xa hoi, the ky 20 d Viet Nam cd the tom vao may diem sau:

- Xa hdi Viet Nam thuc su bi bien thanh thuoc dia cua Phap cuoi the ky

19 va nua dau the ky 20 Tiep den, mot nua nude Viet Nam lai roi vao sir xam chiem cua My nhan danh bao ve “the gidi tir do”, chdng cong san sau Hiep dinh Geneve nam 1954

- Cuoc dau tranh giai phong dan toe va dan chu chdng thuc dan cu va mdi, tiep den la chien tranh bao ve da't dai lanh tho (hai cuoc chien tranh bien gidi 1978, 1979), chiem gan trgn the ky

- Chu nghia tu ban di vao bang cua sau va ddng budc vdi xam chiem va khai thac thuoc dia

- Cac dd thi mdi ra ddi, cac tu tudng ldn cua Tay, Ddng, khoa hgc, cong nghe va cac nganh nghe thuat phuang Tay do bo vao Viet Nam

- Chu nghia xa hoi va tu tudng cua no da trd thanh thirc the; ddi thoai va dau tranh giua cac ddng tu tudng, triet hgc cua ca the tuc va ca tdn giao diln

ra trong long xa hoi ngay mot lo ro

- Chu nghia xa hoi the gidi khung hoang rdi di den sup do; Viet Nam cung lam vao khung hoang nhung da kip thdi doi mdi, md cira, chuyln doi

n ln kinh te ke hoach hoa tap trung cd xua't phat diem tha'p kem thanh kinh te thi trudng da thanh phfin ngay trong che do xa hoi chu nghia vdi thugng tdng kien true va y thirc he khdng thay doi

- Viet Nam thuc hien chu nghia da phuang trong quan he qudc te dudi nhieu mire do va tren hau het moi linh vuc

Day la nhung diem mau chot ma khi xem xet Phat giao the ky 20 khdng the khdng tmh den Rieng ve Phat giao, diln bien chfnh yeu nha't the ky 20

- Phong trao Chan himg tir nhung nam 20 den nam 1951;

- Cuoc “Phap nan” nam 1963 0 mien Nam va he qua;

- Sir thdng nha't cua Phat giao Viet Nam trong mot Giao hoi toan quoc nam 1981, md ra mot thdi ky phat trien tren qui mo Ion nha't tir trudc toi nay;

- Phat giao sau nam 1990

Co the xem day la bon su kien mau chot qui dinh dien mao rieng cua

Phat giao Viet Nam hi£n dai, khong trung lap voi ba't c\x giai doan nao trudc

do

2.1 M0T SO NGUYEN NHAN CHAN HUNG PHAT GIAO

Mot so nguyen nhan can duoc neu ra nhu dudi day:

Trudc het, ro rang la sinh menh cua Phat giao di lien voi van menh cua dan toe Dan toe bi no le thi Phat giao cung khong the nam ngoai Noi duoc nhu the vi khac vdi cac cuoc xam luge cua Trung Quoc trudc day, lan nay la mot the lire thuc dan phuang Tay la Phap, vi vay neu nhu trudc day la xam luge cua ke thu nhung la ke thu dong chung dong van thi gid day, ke thu la di chung di van

Tuy nhien, khac vdi trudc the ky 20, Phat giao cung lai cd dugc nhung dieu kien mdi d l nhin nhan lai minh mot cach r5 net han, nha't la khi doi mat vdi thuc dan va the gidi phuang Tay Dieu nay dugc phan anh kha ro trong suot gan mot the ky thirc dan Phap xam chiem va khai thac Ben canh su boc lot, tran ap thi lai la nhung thanh tuu van minh hien dai cua nhan loai dugc du nhap Nghich ly thay, chua bao gid, ca mot quo'c gia Viet Nam lai cd dieu kien tiep xuc nhieu nhu the dd'i vdi ben ngoai, mac dau chi la mot xti thuoc dia Chfnh trong mdi trudng dd, Phat giao vira bi birc hai bdi chfnh sach cua nha cam quyen Phap, nhung cung chfnh quyen dd ho va chfnh sach dd lai cd mat vuot ve Phat giao (cho phep lap hoi Phat hoc d ca ba ky nhu d sau se de cap) Cung trong diiu kien la thuoc dia cua chu nghia tu ban, moi lien he vdi Phat giao quo'c td - bang ca nhung chuyen vieng tham cua cac nhan vat Phat giao, va dac biet la con dudng sach bao nhap noi - da khien cho Phat giao Viet Nam ndi chung cd dugc sinh khf mdi vl hgc thuat va tu tudng, chuan bi cho

su xua't hien cua nhffng nhan vat xuat sac cua cong cuoc chan hung Do dd, khdng the nhin mot cach dan gian chi do duy nhat nguyen nhan mat nude ma

ra ddi phong trao cha'n hung

Thir hai la “doi thoai” giua chu nghia xa hoi, cac bo mon khoa hgc dd'i vdi tdn giao ndi chung, Phat giao ndi ridng da md rong d tam muc the gidi, Phat giao khdng the khdng ddi mat va tra ldi Cung nhu thd con nam chung trong cuoc ddi thoai hoc thuat va tu tudng Ddng - Tay, ma cung vdi cac tdn giao ldn va triet thuyet ldn d phuang Ddng cd su eg xat vdi cac tdn giao va triet thuyet ldn cua phuang Tay, Phat giao da cd mot trao luu gidi thuydt tdn giao rSm ro nhat Trong diln bidn dd, can tha'y su xua't hien cua chu nghia xa

hoi nhu mot thuc the da co tac dong rat ldn den tu tuong Phat hoc duong thdi Cung khong thd khong de cap den cuoc “tranh luan” giua Phat giao va cac ton giao khac, nha't la vdi Kitd giao, dac biet la vdi Cong giao Thuc ra, se khong

co dau tranh tu tuong neu nhu Phat giao chi ton tai d nhung nuac phuang Dong doc lap va co chu quyen Cuoc da'u tranh nay da dign ra trong bdi canh h£u nhu moi nude phuang Dong co Phat giao lai la thuoc dia cua phuang Tay thuc dan, do vay su dau tranh do co ve khong can sue Nhung khi chu nghia thuc dan sup do vao nira cuoi the ky 20, cac nude thuoc dia gianh dugc doc lap va bat dau di vao con dudng phat trien xa hoi theo hai khuynh hudng la chu nghia tu ban va chu nghia xa hoi, roi tam guang cua Nhat Ban va nhirng nude cdng nghiep mdi da tao ra mot hmh anh khac cho phuang Ddng, thi cuoc da'u tranh da cd sac thai mdi: thay vi phai nhun nhudng trudc day thi nay Phat giao d nhung nude Ddng A lai dang ngay cang tham nhap sau vao the gidi phuang Tay

Thtr ba thuoc ve noi tai Phat giao tren hai cap do: the gidi va quoc gia.C) cap do the gidi, Phat giao cud'i the ky 19 va dau the ky 20 bat dau khdi su pha't cao cd tap hgp va thong nhat Cac van dong tu tudng va tdn giao trong khoang thdi gian nay giua hai the gidi Ddng - Tay da khien xuat hien nhirng yeu nhan cua su khdi dau dd

Ngudi ta han se con nhd cac nha su Sri Lanka, Trung Quoc va Nhat Ban

da den hoang phap d My, Chau Au tir thdi dau the ky 20, va ngugc lai, nhirng tin do Kitd giao d nhung nai dd lai ra khdi tdn giao minh de da'n than vao Phat giao va tim tha'y trong giao ly cua dure Phat nhilu dieu bo ich Tieu bieu cho ngudi phuang Tay cha'n hung Phat giao, ngudi dat nen tang de tao nen phong trao thong nha't Phat giao the gidi, la mot ngudi My: ong Henry Steel Olcott (1832 - 1907) Cd the xem nhung hoat dong cua H S Olcott d Sri Lanka va d

My la nhung vien da dau tien hudng tdi mdt nen Phat giao lien thdng Ddng - Tay, mdt nen Phat giao thong nha't d tam mire the gidi

Nhu cau thd'ng nhat Phat giao dudi hinh thuc nhu mot “giao hoi the gidi” da chdm no mdt khi Phat giao ddi mat vdi each mang khoa hgc, ky thuat, do'i tri va dong thuan diic tin vdi dire tin, nha't la vdi Kitd giao KS't qua

la da cd Hoi Lien huu Phat giao The gidi (The World Fellowship of Buddhist, viet tat la WFB) ra ddi nam 1950, roi Hoi Tang gia The gidi ra ddi nam 1966 (The World Buddhist Sangha Council, viet tat la WBSC)

Tom lai, nhung van dong Phat giao t£m cd quoc te da cd nhung tac dong rat manh me doi vdi nhung vi cao tang Viet Nam d ca “ba ky” duang thdi Nhieu vi da dgc cac tac ph&n va bao chf nude ngoai, va da biet kha ro cac tu tudng canh tan Phat giao

C5 ca'p do quoc gia, Phat giao Viet Nam vdi nhieu he phai cd nhu cau thd'ng nha't de cd sue manh ton tai va phat trien trong dieu kien chien tranh, da'u tranh y thu’c he, da'u tranh y thirc quoc gia, dan toe da khdng phai qua xa

xoi, dung cham den ngay nen tang ton tai ciia Phat giao Chfnh trong su nay

no cua cac tu tuong mdi, nhieu vi cao tang va cu si tam huyet da vach ro nhung te lau trong Phat giao nude nha, nha't la 6 hang ngu tang gia Di dau trong sd dd la cac Hoa thuong Khanh Hoa, Thien Chieu d Nam Bo, cu si Minh Tam Le Dinh Tham va mdt sd vi Hoa thuong d Trung Bo, Hoa thuong Tri Hai, Thfch Thanh Hanh, Thilu Chiru d Bac Bd Nhirng y tudng mdi thuc day manh me tu tudng cai cach vi nhung thanh cong ciia Phat giao qudc te da bat d£u phat huy anh hudng Khdng nhung chi dat cau hoi, cac vi thuc su bat tay vao chan chinh giudng mdi tir gi^o ly, nghi 16 va cho ra ddi nhiiu to chuc nham d^y tdi cai cach mong cd mot cuoc chan hung d tam muc mdi me

Thu tu la long tu hao ve truyen thdng hoc thuyet va thuc hanh cua due Phat to va cua truyln thdng Phat giao cua dan toe: tir bi bac ai, con dudng giai thoat, tu tudng sieu viet khdng gian va thdi gian, su mang cuu do ta't ca chung sinh, tinh than nhap the d thdi Tran

Thirc vay, day la nguyen nhan sau sa nha't ciia cha'n hung Chfnh tir long

tu hao dd ma cac vi cd trach nhiem trong Phat giao mong muon cha'n hung nen dao de cd the duy tri mai mai giao nghia sieu viet cua Phat to, nhung cung rat gan gui vdi ngudi dan thuoc moi tang ldp trong xa hoi Dd khdng phai la niem tin binh thudng, dd la niem tin manh liet su trudng tdn cua Phat giao noi cac vi Mat khac, su co xat vdi nhung tu tudng ngoai dien, dac biet la tu tudng khoa hoc, ky thuat duong thdi, cho cac vi tha'y rang mac diu con ngudi cd the thang tien ve vat cha't, cd the lam chu phan nao tu nhien, nhung cai quan trong hon van la con ngudi can cd su cai cach d trong ban than, thoat khoi nhung due vong va ham muon lam tieu tan y nghia dfch thuc cua cuoc song la thoat khoi vinh vien cai vd thudng de dat den chan ly tuyet ddi d ngay trong ddi sdng hien the, khdng bi me hoac bdi nhirng ao gia do cung chfnh con ngudi tham nhiem trong cuoc sdng the' tuc

Cd the con cd them nhirng nguyen nhan khac nua, song vdi chung toi, bdn nguyen nhan tren day la can ban de dan tdi cong cudc Chan hung Phat giao khdi di tu nhung nam 1920, dat nln tang cho su phat trien cua tdn giao nay trong suot phan con lai cua the' ky 20 va ca de'n ngay nay

2.2 PHONG TRAO CHAN HUNG Tt/NHUNG NAM 1920 DEN NAM 1951

2.2.1 Cac trung tam ldn

Trung tam Nam Bo

Tai sao lai la Nam Bo ma khdng la Sai Gon - Cho Ldn - Gia Dinh, cung

cd nghia khdng gidng vdi tinh hinh a Trung Bd va Bac Bo? D iiu nay se duoc

ly giai bdi nhirng gi se trinh bay ngay dudi day Nhu vay, cd the nen bat d&u tir boi canh Phat giao luc dd d Nam Bo va tir mot trong nhung nhan vat hang diu cua Tang gia duong thdi la Hoa thuong Khanh Hoa

Phat giao d Nam Bd trong khoang thdi gian nay dang d trong tinh trang nao? Co the phac luge boi canh Phat giao d Nam Bo, ngi duong thdi thuc ra la

da chiu qui che thuoc dia cua thuc dan Phap Hoan canh cua Phat giao Nam

Bd khi dd cd nhung net u ua't Ngay tir dau buoi xam chiem cua Phap, vao nhiing nam 1860, mdt sd chua d vung Sai Gon, Chg Ldn lap tu thdi cac chua Nguy€n va trieu vua Nguylin bi pha huy de hoac bien thanh nha thd Cdng giao, hoac bien thanh tri sd cua cac co quan thuoc dia Ca thay sd chua bi pha

bd la chm chua Mat chu quyen qudc gia trudc het tren phan lanh tho Nam Bd, ddng nghia vdi Phat giao mat tu do truyen dao va hanh dao Cac nha su phai nop thue than, di lfnh cho thuc dan Thuc dan Phap con cat durt su lien ke't giua

cac nha su va to chue cua cac vi, va cac nha su con bi theo ddi vi thuc dan so

hg va nhan dan dudi ao Phat giao hoat dong chong ddi nhu da cd d the' ky 19

Mat khac, do Nam Bo la vung ma chu Han bi ca'm dung dau tien (Thdng doc Phap d Nam ky da loai bd dung chtr Han tai nhung vung chiem giu tir nam 1878) va dan dSn mat chd dung chfnh thuc, trong khi kinh van lai vin dung chu Han, nen sd ngudi biet chir Han ngay mot ft, ngay ca cac nha su cung vay, do the, giao ly ft dugc pho bien Chua luc dd chi con cd cung cdu

an, cdu sieu la nhieu Trong mot tinh trang u am nhu vay, van loe len nhung tia sang la cac hoa thugng cao tang d mot sd chua, dac biet la Hoa thugng Khanh Hoa Ngai la ngudi lanh dao phong trao cha'n hung, cd hoat dong phat

su va hoang duong that xuat sac

Tuy nhien, khdng phai ket qua la khdng nhu mong dgi Da xua't hien cac tang dd tre tuoi cd thuc hoc, thirc tai trong tinh hinh xem ra cd ve u tdi dd Trong sd hgc tang tre tuoi noi len mot ngudi, dd la nha su Thien Chieu Trong mot tinh trang be bet v6 giao phap cung nhu nep sdng dao nhu vay, su Thien Chie'u loe len nhu mot vi sao bdi hgc van va su tha'u hieu tham sau cua ngai ve

giao ly Phat da theo mot cach tam ggi la cach tie'p can phuong Tay, va v i ne'p

song dao cua ngai

Trong khoang cuoi the' ky 19 va diu the" ky 20, nen Phat hoc mdi da hinh thanh tren pham vi the' gidi H S Olcott (My), Anagarika Dharmapala (1864-1933, the' danh la David Hewivi Lame, Sri Lanka), Thai Hu Dai su (1889-1948, Trung Quo'c), Daisetz Teitaro Suzuki (1870-1966, Nhat Ban) la nhung vi dat nin tang Phat hgc mdi Nen tang dd con dugc bdi tu them bdi cac vi nhu Lama Thubten Yeshe (1935-1984, Tay Tang), Walpola Rahula (Sri Lanka) va da cd anh hudng de'n cac nha su Viet Nam duong thdi

Tinh than cua nen Phat hoc mdi la the' nao? Xin tom tat nhung diem chfnh Trudc he't la mot su giai thfch giao nghia Phat da tren co sd cua chfnh ldi dtic Phat day, hay ndi mot cach khac la su thong nhat giua hai con dudng Dai thira va Nguyen Thuy, khdng “phan thdi”, “phan giao” nhu cach ndi cua Thieu Chiru, da timg tdn tai trong thdi ky Phat hgc cd dai Vi the' da cd mdt trao luu bien soan nhirng cuon sach mang tfnh va'n - dap ve Phat giao vdi dung

tam dem anh sang Phat de'n vdi moi ngudi Sri Lanka va Trung Quoc la hai

trung tam xien duang manh nha't Thur den, nen Phat hoc mdi da sir dung nhung ket qua nghien cuu cua nhieu bo mon khoa hoc, ca khoa hoc v6 tu nhien lan nhung khoa hoc ve xa hoi de coi la nhung ket qua thuc chung cho giao ly Phat, song mat khac cung vira de doi sanh nham rut ra ket luan ve su trudng ton cua giao ly do, du trong thdi dai da doi thay.

Tiep den, nen Phat hoc mdi con cha'n chinh nhiing cach hieu sai ve lich

su cung nhu cach giang giai kinh nghia tren co sd bo phai va tdng phai, nhieu khi dem dS'n su dut doan va mat lien lac mot cach khdng dang cd trong lich sir tdn giao Nen Phat hoc mdi con ddi hdi nhung vi thay tu Phat giao can cd nhung da'n than quan trong hon nua vao cuoc song, tire cung ddi hdi mot sir cha'n chinh v6 phfa tang gia sao cho dung vdi y nghia dfch thirc cua sir tu hanh

ma dtfc Phat da chi ra each day 2.500 nam Muon vay phai cd kieu td chuc mdi, lien ket khdng chi tang gia trong mot nude ma phai con d tdm the gidi, thay vl chi la nhiing tang doan rieng re Tom lai, nen Phat hoc mdi khdng cd

gi khac hon la hieu cho dung giao nghia va tang gia Do vay, ta hay di den xem xet thu: hai v<§ thuc trang cua Phat giao d Nam Bo la Giao hoi hay to chuc Phat giao kieu mdi

Nhu da trinh bay, su nd lire cua cac nha su chu truong chan hung khdng phai la da dugc su ung ho cua ddng dao tang dd Song den nam 1927, vi Hoa thugng cao tang la Hue Quang da quay sang ung ho cu Khanh Hoa Ngai Khanh Hoa va Hue Quang dan dau mot phai doan ra Trung Bo, lam chu giang trong ba thang ha Sau dd su Thien Chieu d ngoai Bac Bd ve, cd cam theo tai

lieu cua Phat giao chan hung Trung Qudc la tap chf Hdi Trieu Am, va su

Thien Chieu thuc due hai vi can day manh cha'n hung Va tai chua Linh San (Sai Gon), ba vi ban den thanh lap hoi Phat hgc Nam 1928, Hoa thugng Khanh Hoa hop vdi cac vi: Hoa thugng Hue Quang, Tir Nhan, Chon Hue, Thien Chieu, cu si Commis Tran Nguyen Chan (vi nay lam d Dinh Dd'c ly Sai Gon, cd the xin giup vdi chfnh quygn thuoc dia), cu si Ngo Van Chuong de lap Phat Hgc Vien va Thu Xa tai chua Linh San, nai su Thien Chieu tru tri Sau khi hai to chuc nay lap xong, nam 1929, Hoa thugng Khanh Hoa tiep tuc van dong de lap trudng Phat hgc va Nam Ky Phat Hgc Hoi tir Nam Bo den Phnom Penh trong vong ba thang Cung luc, cac ban ddng chf cua ngai d nha

lap ra td bao Phap Am, va ra sd dau tien ngay 31 thang 8 nam 1929 va de

xudng ngai lam chu nhiem dau tien Nam 1930, Nam Ky Nghien Cuu Phat Hgc Hoi dugc thanh lap d chua Linh San, ngai Khanh Hoa dugc cu lam Chanh Hdi trudng, nhirng cd le chua dugc nha cam Phap cho phep Nam 1931, khi Nam Ky Nghien Cuu Phat Hgc Hoi dugc chfnh quyen Phap cong nhan

ngay 26 thang 8, lap ra tap chf Tic Bi Am, thi da cd nhung da'u hieu ran nut

trong Hoi vi sir lung doan cua Commis Cha'n, cay th£ Tay de cudp doat quyen

dieu hanh Hdi Phai chang vi vay ma khi soan cuon Phat-Giao-Van-Dap da

dan tren, su Thien Chieu da goi Giao hoi luc nay la “hu hen, khdng cd trat tur” trong ldi tua la vi ly do dd? Tinh hinh tdi te hon vao nhirng nam sau dd va den nam 1934, Hoa thugng Khanh Hoa ve mi<§n Tay de cung vdi Hoa thugng Hu6

11

Quang, ong Huynh Thai Cuu, ong Ngo Trung Tin va mdt so vi cu sT khac lap

ra Luong Xuyen Phat Hoc Hdi va thao dieu le, xin phep thong doc Nam Ky

hoat dong Den ngay 1 thang 3 nam 1934 thi duoc phe chuan Hoi co tru so tai

chua Long Phudc (ap Thanh Le, Chau Thanh, Tra Vinh) do Hoa thugng

Nguy6n Van Ti nhugng lai Nhu vay, den nam 1934, tai Nam Bo da co hai to

chuc Phat hoc cung ton tai la Nam Ky Phat Hoc Hoi va Hoi Luang Xuyen

Phat Hoc Hoi

Luong Xuyen Phat Hoc Hoi ra tap chi Duy Tam mdi thang mdt ky (Hoa

thugng Hue Quang lam chu nhiem, ong Tran Huynh lam chu but), mo ldp

giang giai kinh nghia Nhung nhan vat chu chot cua Phat giao Nam Bo vao

nhung nam 1950, 1960 dugc dao tao tai day nhu Hoa thugng Thich Thien

Hoa, Hoa thugng Thfch Thien Hoa

Co th i tam dua ra mot nhan xet ve tinh hinh d Nam Bo trong khoang

thai gian tir 1920 den 1934 nhu sau: rat ro rang, phong trao Cha'n hung da bat

dau tir Nam Bo voi nhung nhan vat va hoat dong cua cac vi do da lam da'y len

mot tinh than m6i, mot y chf mdi de co the cai cach Phat giao Nhung cung

nhu mgi phong trao co tfnh sau rong, buoi dau cua phong trao Cha'n hung a

Nam Bo co nhung su tim toi ve nhieu mat, nhiing true trac, nhung can tro va

chua han da thong nha't mot cach vung chai Tuy nhien, du the' nao cung

khong th i phu nhan rang Phat giao ngudi Viet d Nam Bo da la ngudi phat cao

ngon cd cai cach dau tien trong ca nude, dat nln mong cho cong cuoc Cha'n

hung se dugc tiep diln a Trung Bo va Bac Bo

Trong khi Phat giao nguoi Viet tim kiem con dudng chan hung thi co

mot tinh trang ma ra't nhiiu tai lieu khong tha'y d l cap de'n: do la Phat giao

Khmer a Nam Bo duong nhu dung ngoai cong cuoc cuoc cha'n hung Vi sao

vay? Co ly do de Phat giao Khmer khong gia nhap ngay cong cuoc cha'n hung

Do la vi Phat giao Khmer Nam Bo van co nhung lien he mat thiet vdri Phat

giao Campuchia, van coi minh la bo phan khong tach roi cua Phat giao Khmer noi chung, bat ke nam tren dat Viet Nam hay Campuchia, bat ke chfnh quyln thuc dan Phap tren thuc te' da vach ra ranh giai giira Nam ky va vuang quo'c

Campuchia ma gid day, dudng phan chia do dugc la'y lam ca sd cho viec

hoach dinh bien gidi quo'c gia giua Viet Nam va Campuchia hien tai Cho den ngay hom nay, co mot thuc te can dugc ghi nhan, thong qua nhiiu nguon thong tin khac nhau (ca tii nhiing cau chuyen rieng tu ma toi nghe dugc), nhung ngudi Khmer Nam Bo van co nhung mdi lien he huye't toe khdng the phu nhan vdi dong toe cua minh d Campuchia, cd nghia hg vin cd nhirng lgi fch chung cua dan toe cua hg va chung ta phai chung song vdi diiu dd

Cd th i tha'y Phat giao Khmer da khdng cung budc bat dau cdng cuoc cha'n hung vdi Phat giao Viet, nguyen nhan cd the, theo chung tdi, la:

cac nha su ngudi Viet, do bdi chua cd luc nao hai ben ngoi lai vdi nhau de tim

- Mat khac, nhu chung toi da dSn lai trong chuong hai nay, du da biet hop nha't giao ly Dai thira - Nguyen thuy, nhung khong phai he co ly thuyet la

co thuc te, vi vay khong the hy vong giua hai cong dong Phat giao Viet va Khmer co ngay duoc mot su khai thong quan niem hoan toan, tien de cho khai thong ve mat giao hoi Bang chung la trong so cac nha su cai cach khong thay xuat hien ngudi Khmer, va do do Nam Ky Phat Hoc Hoi va Luong Xuy6n Phat Hoc Hoi, tien than cua mot giao hoi Phat giao trong tuong lai, cung khong the co nha su Khmer Trong khi do, Phat giao Khmer dang la mdt thuc the ton tai hien nhien vay nhung lai khong xuat hien y tudng chieu tap cac nha

su Khmer vao hoi Do cung la gian tie'p noi len Phat giao Khmer chua co vi the' binh dang trong cdng dong Phat giao Nam Bo Dieu dang tiec la quan niem va vi the' do lai bi duy tri qua lau, gan nhu suot the ky 20

- Nguyen nhan thu ba la ban than Phat giao Khmer cung thu minh, khdng chu ddng hoa nhap, van hudng vl Phat giao Campuchia Chung ta biet tam tang kinh dien bang tieng Nam Phan (Pali) van duoc duy tri 6 ngudi Khmer, nhung chua co mot nghien cuu day du nao tir phia chfnh ngudi Khmer

vl van de nay

Tom lai, Phat giao Nam Bo giai doan cha'n hung co tinh trang cong dong Phat giao Khmer da bat nhip cha'n hung muon hon va chua thuc sir trd thanh mot bo phan thiet ye'u cua cha'n hung Dieu nay con diln ra muon hon nua, vao nhirng nam 60 cua the' ky 20

Trung tam Hue

Noi den Trung Bo vao nhung nam 1930 khdng the khdng nhac den trung tam Phat giao Hue

Do vi tri la noi ddng dd cua trilu dinh nha Nguyln, du tir sau 1885, tren thuc te', Hue' chi nhu mdt trung tam cua nude “An Nam” (tuc la Trung Bo) vdi mot kham sir Phap ben canh, mat quyen kilm soat vdi Bac Bo va Nam Bd, nhung khdng mot ai lai coi dd chi cd y nghia gidi han nhu vay Dd'i vdi Phat giao lai cang nhu the' Nhirng gi Phat giao trung tam Hue' gay dung tir the' ky

17 da khien Hue' trd thanh “T6 dinh” cua Phat giao d Trung Bo va Nam Bo, cho de'n ca ngay nay Cd the ndi, chi tir Quang Binh (chfnh xac hon nua la Nam sdng Gianh) trd vao mdi thirc su la chiu anh hudng cua trung tam Hue' C3n ghi nhan mot thuc te la nhilu cao tang va cu si noi tieng thdi Cha'n hung

cd goc gac Quang Binh, Quang Tri, Thira Thien va Quang Nam Ho cd vai trd quye't dinh trong nhilu hoat dong cua Phat giao m iln Trung va ca mien Nam

ve sau, nha't la trong phap nan 1963

Ddi vdi phong trao Cha'n hung d Hue, cd the liet ke ma'y su kien sau:Phong trao chan hung d Nam Bo da cd anh hudng de'n Trung Bo Hai nhan vat hang dau Phat giao d Trung Bd luc dd la Hoa thugng Giac Tien va cu

si Le Dinh Tham chu dong md mot dao trang giang giai kinh nghia tai chua

True Lam mang ten San Mon Hoc Dudng True Lam va mdi ngai Hoa thugng

13

Phudc Hue chua Thap Thap - Di Da d Binh Dinh ra lam chu giang nam 1931 D£u nam 1932, cu sT Le Dinh Tham lam chu xudng va thao dieu le thanh lap

An Nam Phat Hoc Hoi bang tieng Phap vdi tieu de cua Hoi la “Societe

d ’etude et excercice de la Religion Bouddhique de I’Annam” (viet tat la SEERBA) de xin phep chfnh quyen bao ho Su thuc, du co the co nhirng diem con chua ro rang ve viec cong nhan cua chfnh quyen thuc dan, nhung day ro rang la ngon cd cua cong cuoc chan hung Phat giao 6 mien Trung Tham gia ngay tir buoi dau co ba thanh phin chfnh:

Thu nha't la nhirng ngudi co tan hoc, bang ca'p cao ve Tay hoc va Han hoc Ho la nhung vi quan lai giu chuc cao trong trieu dinh, nhirng da ve trf sT nhu Nguy6n Dinh Hoe, Nguyin Khoa Tan, hay hoang toe nhu Ung Binh,

V iin De (nha tu san noi tieng m iln Trung), cac trf thirc nhu Le Thanh Canh,

Le Dinh Tham, Truong Xuong, NguySn Khoa Toan, va mot so phu nu nhu Cao Xuan Xang, Cong Ton Nu Thi Ban, Ho Thi The Anh Day ia nhung nguoi hoc kinh, giang phap theo phuong phap mdi, chu truong cha'n hung Phat giao cho phu hop vdi thdi dai

Thu: hai la nhiing nha nho danh tieng, trong dd cd ngudi dd dai khoa nhu Phan Boi Chau, Phan Chu Trinh, Nguydn Thuong Hien, Huynh Thuc Khang, va mot so nha van nhu Phan Khoi, Nu si Dam Phuong Day la cung con la nhirng nha cach mang Ho hieu Phat giao la mdt thanh phan cot can cua van hoa dan toe va chu truong cha'n hung Phat giao de cung cd tinh than dan toe

Thu ba va cung la thanh ph&n quan trong nha't ciia cdng cudc chan hung Phat giao d mien Trung va Hue la gidi tang si Tuy sd luong ddng, song nhung bac cao tang thac due, nam vung cot tuy giao phap khdng nhieu, chua ndi de'n tinh trang suy hoai trong tu tri va hanh dao kha pho bien ma nhiing ngudi

chan chfnh da td ndi long cam canh nhu Thugng tga Mat The neu trong Luge

si( Phat giao Viet Nam Mot so cao tang cd long cha'n chinh Phat giao la cac

vi: Hoa thugng Hue Phap chua Thien Hung, Tam Tinh d chua Tay Thien, Vien Thanh d chua Tra Am, Phudc Hau d chua Trudng Xuan va Bao Quo'c, Thanh Thai Phudc Chi d chua Tudng Van, Giac Tien d chua True Lam, va dac biet la Hoa thugng Phudc Hue, tuy d chua Thap Thap (Binh Dinh), nhung lai

la ngudi rat gan bd vdi Phat giao Hue Ngai la chu giang cua cac trudng Phat hgc vao nhirng nam dau cha'n hung d Hue

Vdi ba thanh phan tren, du cd mau sd chung vdi mien Nam, Bdc, nhirng

cd the ndi cha'n hung Phat giao d mien Trung cd nhung net noi troi rieng cd, ghi dau a'n dam tren ddi song Phat giao toan quo'c

Trudc het la su thanh lap An Nam Phat Hoc Hoi nhu hinh m iu cua mot

“giao hoi” trong tuong lai cua Phat giao Viet va Viet Nam, di6u chua timg cd trong lich sir Phat giao trudc the ky 20 That vay, trudc the ky 20, nhu chung

ta da biet, Phat giao Viet ndi chung khdng tu to chiic thanh mot “giao hoi” cd

cap phu thudc vao td chuc cao ca'p va trung uong, ma la tu to churc tang doan theo to dinh va son mon Co nhien, sir lien he giua cac son mon van co, nhimg

do la sir li6n he cua nhung dong tu, khdng co su chi dao nhat quan tCr mot trung tarn mang tzim ca toan qu6'c

An Nam Phat Hoc Hoi dugc to chuc nhu the nao? Cac tai lieu cho thay khong co gi khac v6 ca ban so voi cac Hoi 6 ca'p trung uong tai Nam B6 va Bdc B5 cung thoi Song lai thay them thanh phan Hoi dong chung minh dao su gom cac vi cao tang co gioi luat tinh nghiem, tuoi ddi va tuoi ha lap cao de coi soc gioi luat va ducmg loi tu hanh Nhung co nhung khac biet ldn a cap duai, nha't la hinh thanh cac to chu’c thuoc tinh, huyen va co so Day la mot cach ca'u true he thong t6 chu’c co 16p lang va y do r5 ret:

Sa do to chu’c cua An Nam Phat Hoc Hoi

AN NAM PHAT HOC H0I (TRUNG UONG, QUAN TRI CAC TINH HOI)

_ -;

-TINH HOI (GOM CAC HUYEN H o i)

i _

HUYfeN H p l (GOM CAC CHI HQI)

CHI HOI (GOM CAC KHUON HOl)

KHUON HOI (GOM CAC VtfC)

, _ i_

CAC VtfC (NAM TRONG CHI H p l)

Neu nhu a Nam ky, chung ta khong tha'y su hinh thanh to chu:c theo ca ca'u doc, thi a An Nam Phat Hoc Hoi, da co Chmh vi the ma nhung hoi Phat

hoc a Nam ky va Bac ky co the hoat dong doc lap ma khong can vien den t6 chuc ca'p dudi, trong khi An Nam Phat Hoc Hoi lai dua vao hoat dong deu khap cua ca'p dudi Nhu vay, co the noi, cung voi Hoi dong chung minh dao

su, ca ca'u doc tren day chmh la m6 hinh khai thuy cua mot giao hoi trong

HOI DONG CHtJNG MINH DAO

6 Pho Trudng quy

7 Kiem sat (3 ngudi)

8 Co va'n (2 ngudi)TIN H H O I

Trung tam Hd Noi

Ve lich sir Phat giao Bac ky tir nhung nam 20 the ky 20 den nay da cd

nhiing tac pham nhu Viet Nam Phat giao su luge (Thich Mat The, Tan Viet xua't ban, Ha Noi, 1943) Viet Nam Phat giao su luan (Nguy6n Lang, La Boi

in lin thu nha't, Paris, 1985) d i cap Can cii vao cac tai lieu d Thu vien Quo'c gia Trung uong, Vien Thdng tin Khoa hoc Xa hoi cua Vien Khoa hoc Xa hoi Viet Nam va cac tu lieu suu tam dugc trong thdi gian gan day, chung tdi xin

de cap ve sir kien thanh lap Bac Ky Phat Giao Hoi nham gop mot phSn vao viec tim hieu lich sir Phat giao xu: Bac tir thap ky 20 de'n thap ky 50 the ky trudc Do tai lieu chua that day du nen khdng tranh khoi cd nhung chd con can bo khuyet tiep sau

Cung giong nhu tinh hinh d m iin Nam va mien Trung, Phat giao Bac

Bo tien hanh cha'n hung tuong ddi sdm Vao nhung nam 1930, cac nha su va

cu si d Bac Bo cung tien hanh thanh lap to chiic rieng de ganh vac cdng viec

Da cd nhung nhan vat tru cot trong cdng vieic dd, dd la cac vi nhu nha su Tri Hai, cu si Thieu Chiru, hgc gia Tran Trgng Kim, NguySn Trgng Thuat, Sd cuong Le D u Ra't dang luu y la trong khi hai m iln Nam, Trung dung chu

“Phat hoc”, thi mien Bac thanh lap to chiic lai dung chu “Phat giao” Tinh trang Phat giao d Bac Bo cung chung dac diim vdi Trung Bo va Nam Bo trudc khi cd to chtic giao hoi

Nam 1931, Nam Ky Nghien Cuu Phat Hgc Hoi thanh lap d Sai Gon,

xua't ban bao Tit Bi Am Dgc bao, biet tin hoi md trudng hgc Phat de dao tao

cac su thanh nien, su Tri Hai lien viS't thu ngay vao Sai Gon hoi diiu kien nhap hgc Trong a'y tra ldi: “luc dau chua to chuc dugc day du nSn chi mdi nhan nhirng hgc sinh nao la de tu cua nhung hoi vien trong hoi” Nam 1932,

An Nam Phat Hgc Hoi d Hue dugc thanh lap, ra td Vien Am, tieng vang khap

trong nude Cung trong thdi gian nay bao chi d Ha Ndi dang nhieu bai ve cha'n hung Phat giao d Viet Nam

Nhung tin tire do khfch le nhom cac nha su tre nhu Trf Hai, Thai Hoa, Hai Chau Nhom tich cuc di co dong cac noi, dem ca cac bao doc cho chu vi Hoa thuong va Tang Ni nghe, ho rat hoan hi, nhieu vi bay to uoc mong ngoai xir Bac cung chong thanh lap hoi Phat giao Khi len Ha Noi vao cac chua danh tieng nhu Ba Da, Hoa Giai, Lien Phai trinh bay y tuong lap Hoi de chan hung Phat giao thi cac vi tru tri cac chua do cho la chuyen vien vong, ho tu

choi: “Phat giao van hung thinh, chua van lam, tuong vdn to, chuong van due,

khach khua thap phuong di lai vdn ddng due, tap nap vui ve, co chi sut me dau md phai cha'n hung!” so ngudi ung ho rat it, khong bang cac tinh nho,

Nhom that vong quay sang tim ve phi'a cac cu sT

Sau mot thdi gian di lai trao doi ban bac, nhom 7 ngudi (cac su: Tri Hai, Thai Hoa, Hai Chau va 4 cu si Le Toai, Tritn Van Giac, Nguyin Huu Kha, Vu

Dinh Chung) du thao Dieu le (DL) de chuan bi xin phep thanh lap Hoi Thdi

co da chm muoi, ngay 15 thang 7 am lich nam Giap Tuat (1934), nhan to chuc tuan Trung nguyen pho do gia tien, Tung thu mdi cac tri thtic, cu si noi tieng nhu Bui Ky, Tran Trong Kim, Nguyen Van Ngoc, Nguy6n Van Vinh, NguySn Trong Thuat cung cac danh tang cd tu tudng cha'n hung Phat giao nhu To Trung Hau, To Te Cat den chua Quan Sir hop thdng qua Dieu le (ban du thao), Noi qui Hoi nghi cung bau Ban Tri su lam thdi va ban viec mdi ngudi lam Hoi trudng Hoi nghi nha't tri tan thanh mdi ong Nguyin Nang Quo'c lam Hoi trudng va cu cac ong Le Du, Tran Trong Kim, NguySn Van Ngoc xuong Thai Ha Ap dieu dinh Ngay 6 thang 11 nam 1934, thong su: Bac ky ky nghi dinh so 4283 cho phep thanh lap Bac Ky Phat Giao Hoi, hoi quan dat tai chua Quan Sti, so 73 pho Richaud Trong sd cac nha tu tudng va ly luan Phat hoc d Bac Bd, chung tdi dac biet luu y de'n trudng hop cua Thieu Chiru - Nguydn Huu Kha (1902-1954)

2.2.2 Tien de'n thdng nha't Phat giao lan d&u tien nam 1951

Theo ddi tiep nhung nam sau khi cac to chuc Phat giao xua't hien, cd the thay de'n nhung nam 1950, qua nhung thang giang va doi ten, cd sau to chuc quan trong nhat cua Phat giao da dinh hinh:

1 Bac Bo:

- Tang Gia Bac Viet

2 Trung Bo:

- Hoi Viet Nam Phat Giao Trung Viet

- Tang Gia Trung Viet

3 Nam Bd:

- Hoi Viet Nam Phat Giao Nam Viet

- Tang Gia Nam Viet

Sau to chiic nay lien lac va cung co y thirc ve mot sir thong nha't Phat giao tren toan quoc, khong phai do mot ca nhan chu xudng, khong phai do mot to chirc Phat giao nao trong so sau to chirc do chu truong Dieu do hinh thanh vao cuoi nua nam 1950 Trong mot doan cua ban tuyen cao cua Hoi Phat Giao Nam Viet (cung co ten Hoi Phat Hoc Nam Viet, theo nghi dinh thanh lap cua Phu Thu hien Nam Viet ngay 19 thang 9 nam 1950), Hoi nay neu: “De xuong viec lap Hoi Phat hoc nay, chung toi co tham y di den ch6 Bdc Trung Nam se bat tay nhau thanh mot khoi Phat tir quang dai va thdng nhat tren nguyen tac cung nhu trong hanh dong ” Con d Trung Bo, tap chi

Vien Am ra ngay 16 thang 12 nam 1950 cd bai Hay bicac tai Phat giao toan quoc cd doan md dau: “Phai budc tdi Phat giao toan qudc, thdng nhat Phat

giao, day la nguyen vong tir lau, nguyen vong duy nha't cua toan the Phat tir xuat gia cung nhu tai g ia ” Tuy d Bac Bo khdng tha'y cd nhirng ldi tuyen ngon nhu the, song lai cd mot cach hudng ung kieu khac, va da'y thuc sir la hanh dong dat moc quan trong cua Phat giao Viet Nam doi vdi Phat giao the gidi: Phat giao Viet Nam chmh thuc gia nhap dai gia dinh Phat giao the gidi tai Colombo khi tham du Dai hoi Lien huu Phat giao The gidi (W.F.B) lan thu nha't vdi su tham du cua Hai muoi sau doan cac nude Hai muoi sau nude dd sau trd thanh hai muoi sau trung tam Phat giao dia phuong cua Dai hoi Phat giao Viet Nam cha'p nhan ban dieu le va dao ky (nam mau) do Dai hoi quy dinh nhu la bieu tuong chung cua toan the Phat giao Viet Nam Ngudi dai dien cho Phat giao Viet Nam tai Dai hoi la Thuong toa To Lien (1903 - 1977),

va ngai duoc bau la Pho Chii tich Dai hoi Lien huu Phat giao The gidi Vdi su tham du va chiu trach nhiem nhu vay, Thuong toa To Lien da thanh lap trung tam dia phuong cua W.F.B tai Ha Noi, tru sd la chua Quan Su, treo cd nam mau

Nhu vay, nhirng dieu kien trong nude va quoc te chin muoi da hoi du Theo ldi hieu trieu cua cac vi trudng lao Hoa thuong cua ba mien, mot hoi nghi Phat giao toan quoc gom 51 dai bieu cua sau to chuc Phat giao da nhom tai chua Tir Dam, kinh dd Hue de thd'ng nha't Phat giao ngay 6 thang 5 nam

1951 To chuc Phat giao toan quoc nay cd ten la Tong Hoi Phat Giao Viet Nam, cd dilu le quy dinh cac thanh phan to chuc va dieu hanh Phat giao trong toan quoc Tong hoi ra “Quyet nghi cua Hoi nghi thd'ng nha't Phat giao Viet Nam” Trong Quyet nghi cd d l cap de'n nhilu mat, va da hinh thanh mot loai hinh giao hoi chung cho toan quoc Day la tien d l va tiln than quan trong cho nhung budc phat trien cua cac giao hoi Phat giao tiep theo

Trong quyet nghi, dang chu y la nhung nhan vat Phat giao ddng vai trd lanh dao trong phong trao da'u tranh Phat giao nam 1963 dlu da xua't hien vdi nhung chirc vu cao trong giao hoi Dd la trudng hop cua Hoa thuong Thfch Tinh Khiet, Hoi chu Ban Quan tri Trung uong Tong hoi Phat giao Viet Nam Ngai da dung mui chiu sao trong cuoc da'u tranh quyet liet doi vdi c h i dd Ngo Dinh Diem, ma trong tudng thuat Phat giao sir hien dai, cac sir gia Phat giao thudng goi la “Phap nan” 1963

2.2.3 “Phap nan” 1963 va nhiimg he qua

Khdng a nu6c nao co mot cuoc dau tranh Phat giao d in den su sup do cua mot che do chmh tri nhu a Viet Nam Su bien nam 1963 da duoc nhieu cong trinh nghien cuu de cap, song phan Ion trong do chua danh gia dung mu'c

su tham gia va chu dong cua Phat giao de xoa bo che do Ng6 Dinh Diem Chung toi se khong di qua sau vao nhirng chi tiet ma m6t so bo su, chang han

nhu cuon Cong cuoc dau tranh cua Phat giao Viet Nam tit Phat dan den cach

mang 1963 cua tac gia Quoc Tue, hay nhu cu6n Lich sit Phat giao xu Hue

Xin luge lai mot so chi tiet:

Cuoc tranh dau cua Phat giao nam 1963 khoi dau la phan ung cua quan chung Phat tu, co sir tham dir va ket hgp dong bo cua cac doan the Phat giao trong toan mien Nam: giai sinh vien, hoc sinh, giao su dai hoc, nhan si tri thuc va ket thuc bang cuoc dao chinh cua cac tuong linh

C hilu ngay 7 thang 5, canh sat Hue di khap thanh pho thong bao lenh cdm treo ca Phat giao va thao go cac ca nay treo tai tu gia va huang an ben duong Sau khi co sir chat van cua tang gia Hue va dong bao bieu tinh, thi truong Hue cho loa phong thanh khap nai xac nhan dong bao dugc phep treo

ca Phat giao trong le Phat dan

Ngay 8 thang 5, l! Phat dan, dai phat thanh Hue khong phat thanh buoi

le Phat dan vao 8 gia toi cung ngay theo le thuong Phan gay soi noi trong buoi le la lai phat bieu cua TT Tri Quang ve van de triet ha co Phat giao Khi quan chung dugc biet co lenh cam phat thanh buoi le Phat dan, khoang 6 ngan dong bao tap trung bieu tinh phan doi tai dai phat thanh Hue Trong luc TT Tri Quang va tinh truong Nguyen Van Dang dang thuong thao ve viec cho phat thanh buoi 16 trong toi do thi quan doi duoi quyen vien thieu ta Do Soan

no dan ma tu va liru dan cay tao nen mot canh hon loan, roi sung truong va xe tang dugc su dung de giai tan dam bieu tinh Bac sT Erich Wulff, giao su nguoi Due day tai Dai hoc Y khoa Hue cho biet co 7 nguoi chet, trong do 5 xac tre em bi ban nat dau trong nha xac benh vien Hue Ong da chuyen dugc hai tam hinh chup nhirng xac nay cho vai to bao Tay Due qua nga Bangkok

Ngay 9 thang 5, chinh quyen loan tin Viet cong tra tron vao dam bieu tinh nem liru dan lam 8 nguai chet, 4 ngudi bi thuong Quan doi tuan hanh trong thanh pho, Canh Sat tue true o cac nga duong, tat ca trong tu the san sang tac chien

Ngay 10 thang 5, cac vi lanh dao Phat Giao hop tai chua Tir Dam (HT Tinh Khiet, TT Mat Nguyen thuoc Giao Hoi Tang Gia Trung Viet, TT Tri Quang thuoc Hoi Phat Giao Viet Nam Trung phan, TT Mat Hien dai dien Phat giao Thira Thien va TT Thien Sieu dai dien Tinh hoi Phat giao Thira

Thien) soan thao va gai tai Tong thong Diem ban Tuyen ngdn nam diem ve nam nguyen vgng cua Phat giao do yeu cau chinh phu: thu hoi cdng dien ra

lenh triet hg cd Phat giao, Phat giao duac hudng quy che dac biet nhu cac hoi truyen giao Thien Chua giao, cham diet tinh trang khung bd Phat tu, cho tdng ni Phat giao duac tu do hanh dao, den bdi nhung ngudi bi chet oan va trimg tri cac ke chit mieu.

Ngay 15 thang 5, tai chua Tir Dam, Ban phu dinh giai thich ve nam

nguyen vong tren dugc cong bo: Phat giao khong chu truong lat do chanh phu, Phat giao khong xem ai la ke thu, khong tranh dau vai tu cach mot ton giao chong mot ton giao, tranh dau theo duang loi bat bao dong cho binh dang ton giao va cong bang xa hoi; Phat giao khong chap nhan bat cu ai lgi dung cuoc tranh dau nay Cung ngay, mot phai doan Phat giao tai dinh Gia

Long, yet kien tong thong Diem, trao ban Tuyen ngon bay diem va trinh bay

cac giai thich ve nguyen vong cua Phat giao Sau ba gia trao doi, tong thong Diem do loi vu chet nguai tai dai phat thanh Hue cho Cong san va dua ra vai hua hen ma ho

Ngay 16 thang 5, phai doan Phat Giao hop bao tai chua Xa Lgi, cong

bo Ban tuyen ngon bay diem va Ban phu dinh.

Ngay 20 thang 5, mot tai lieu 45 trang liet ke nhung vu dan ap, bat ba, thu tieu Phat tu trong nhieu nam qua dugc gui tai chi'nh phu Diem

Ngay 21 thang 5, le cau sieu cho cac nan nhan tai dai phat thanh Hue dugc Hoi chu Thich Tinh Khiet ra lenh to chuc tren toan quoc (tuc la toan mien Nam) Tai Sai Gon, mot ngan tang ni tap trung tai chua An Quang rude linh vi cac nan nhan ve chua Xa Lgi Trong khi do 350 tang ni tir chua Xa Lgi dieu hanh ve tru sd quoc hoi Sai Gon Tai chua Tir Dam (Hue), sau le cau sieu, toan the tang ni bat dau tuyet thirc, co khoang hai ngan Phat tir ciing tham dir

Ngay 25 thang 5, HT Tinh Khiet trieu tap cuoc hop giua cac dai dien cac to chirc va mon phai Phat giao Uy ban Lien phai Phat giao dugc thanh

Ngay 3 thang 6, canh sat dung liru dan cay va liru dan khoi giai tan cac ngudi bieu tinh toan tap trung ve chua Tir Dam Tir ngay 4 thang 6, quan dpi duoc su dung de phong toa cac chua thuoc Hoi Phat Giao Viet Nam va Giao Hoi Tang Gia Trung Viet, tai mot so tinh mien Nam, cac doan the Phat giao

bi bat ep ky ten ung ho chmh quyen, cac nguoi tinh nghi la lanh dao cuoc tranh dau tai dia phuong bi theo doi, bi bat, bi tra tan

Ngay 11 thang 6 HT Quang Due (Lam Van Tuc 1897-1963), Truong ban Nghi le Giao hoi Tang gia Nam Viet tir thieu tai Sai Gon Oai nghi cua

ong khi lira chay xac than, buc thu de lai ma ong goi la Ldi nguyen tam huyet,

va nhat la trai tim da bien thanh xa loi cua ong, da lam chan dong long ngudi Chfnh phu phai thanh lap Uy ban Lien bo gom pho tong thong Nguyen Ngoc Tho va cac bo trudng phu tong thong, bo trudng noi vu hop vdi phai doan Phat giao do TT Thien Minh hudng din de giai quyet on thoa nam nguyen vong cua Phat giao Sau ba ngay hop (tir thu sau, 14 thang 6, tdi trua chu

nhat, 16 thang 6), mot ban Thdng cao chung duoc cong bo.

Chinh quyen mot mat tri hoan viec thirc hien cac dieu khoan cua ban

Thong cao chung, mat khac thuong luong vdi vai tu sT Co Son Mon de thanh

lap Tong Hoi Phat Giao Co Son Mon doi lap vdi khoi Phat giao tranh dau Luc luong thanh nien cong hoa do co van Ngo Dinh Nhu lam thu linh duoc hoc tap de san sang chong lai phong trao Phat giao

Ngay 7 thang 7, nha van Nhat Linh tir tir de phan doi viec chinh phu bat bd, dua ong va nhung nhan si khac ra toa xir toi doi lap Ngay 13 thang 7, khoang 40 ngan ngudi dir tang le ong Sinh vien hoc sinh gop phan tich cuc trong viec to chuc tang le nay

Ngay 16 thang 8, HT Tieu Dieu tir thieu tai chua Tir Dam luc 4 gid sang Dap ldi keu goi cua lanh dao Phat giao, toan the cho, trudng hoc, xi nghiep, cong tu sd tong dinh cong Chinh quyen Hue bao vay cac chua, ban hanh lenh thiet quan luat va gidi nghiem toan dien Nam ngan Phat tu tuc true tai chua Tir Dam bao ve nhuc than ong vi so chinh quyen se cudp di Vien trudng Dai hoc Hue, linh muc Cao Van Luan bi bai chuc vi phan doi chinh phu Nam trudng khoa va giam doc hoc vu Dai hoc Hue cung 30 nhan vien giang huan va toan the giang vien Vien Han hoc Hue ra thong cao tir chuc tap the Tai Sai Gon, Uy ban Lien phai gui dien cho Tong thu ky Lien hiep quoc

va cac to chuc Phat giao nhieu nude A chau ldi keu goi can thiep de cham dirt sir nguoc dai ton giao da trd thanh da man

Dem 20 thang 8, chinh quyen su dung lire luong dac biet tan cong dong loat cac chua tham gia phong trao Phat giao tren toan quoc Khoang 250 tang

ni bi bat trong cuoc tan cong chua Xa Loi, nhung TT Tri Quang da tron qua

co quan My USOM d ke do va xin ti nan Vi cac nha lanh dao Phat giao duoc mat bao tir chilu hom do, nen TT Tri Quang cd the thong bao cho bao chi

ngoai quoc ve ke hoach tan cong Phat giao nay Mai toi sang ngay 2 thang 11, ong moi rdi khoi nai day trd ve chua An Quang.

Sang 21 thang 8, lenh thiet quan luat dugc ban hanh tren toan lanh tho,

xe phong thanh va truyen don loan bao khap noi “chinh phu da diet xong bon phan dong” Trong cuoc hop noi cac sang dd, tong thong Diem thong bao ve viec danh chiem cac chua va bat giu “bon tang ni lam loan” Ngoai trudng

Vu Van M lu bd phong hop, ve cao dau va nap don tu chuc Sau do ong di tim cac ban be trong gidi giao su dai hoc, van dong thanh lap “Phong Trao Tri Thuc Chdng Doc Tai” Chieu 21, sinh vien Trung tam Ky thuat bai khoa Chilu 22, bac sT Pham Bieu Tam, Khoa trudng Y khoa Sai Gon, nap dan tir chuc va bi bat ngay Nghe tin do, toan the sinh vien y khoa lap tuc len dudng mot mat van dong giao su cua Vien Dai hoc Sai Gon tir chuc tap the, mat khac van dong toan the sinh vien thanh lap dugc “Uy Ban Chi Dao Sinh Vien Lien Khoa” gom 18 sinh vien dai dien tat ca cac khoa Ngay trong ngay 23,

Uy ban quyet nghi ban Tuyen ngdn gom bdn diem yeu cau chinh quyen ton

trong va bao ve tir do tin ngudng, cham dirt khung bo Phat giao, tra tu do cho nhung ngudi bi bat bd, giai toa cac chua, ban bo tu do ngdn luan Uy ban dugc ddi ten thanh “Uy Ban Chi Dao Sinh Vien Va Hgc Sinh” Ban tuyen ngon nay dugc cong bd sang ngay 24 trudc sir hien dien cua tren ba ngan sinh vien hoc sinh don tiep giao su Vu Van Mau tai trudng Luat khoa Sai Gon Mac dii ngay trong cuoc bieu tinh ngay 25 thang 8 cua sinh vien, hoc sinh trudc chg Ben Thanh, canh sat chien dau da ban vao dam bieu tinh (nu sinh Quach Thi Trang bi trung dan tir thuong), hoc sinh cac trudng Ky thuat Cao Thang, My thuat Gia Dinh, Chu Van An, Trung Vuong, Gia Long lien tuc la tien phong trong phong trao bai khoa va tranh dau Sd hoc sinh Sai Gon bi chinh quyen bat tdi gan hai ngan ngudi Phong trao nay lan nhanh tdi hoc sinh cac tinh

Dau thang 9, chinh phu cu mot phai doan dan bieu do Tran Le Xuan hudng dan di nhieu nude (ke ca Nam Tu) de “giai doc du luan the gidi” la chinh quyen Ngo Dinh Diem khdng khung bd, khdng bat bd, khong giam cam, khdng tra tan Phat giao do, khdng ky thi dan ap Phat giao Tdi ngay 1 thang 11, phai doan nay van con d ngoai qudc

Ngay 7 thang 10, Dai hoi dong Lien hiep qudc hop thao luan ve tinh hinh Nam Viet Nam va quyet djnh de cu mot phai doan qua dieu tra ve tinh trang dan ap Phat giao Su ong Nhat Hanh luc do dang d New York da chi dan cho phai doan cac phuang phap thu thap dugc chinh xac cac sir kien Phai doan nay tdi Sai Gon rang sang 24 thang 10

Ngay 1 thang 11, quan doi dao chinh lat do che do Ngo Dinh Diem Ngay tir thang 7, nhieu nhom quan doi da cd y to chuc dao chanh lat dd tdng thong Diem

Ngay 31 thang 12, cac hoi doan Phat giao hop tai chua Xa Lai thanh

lap “Giao Hoi Phat Giao Viet Nam Thong Nhat” va soan thao ban Hien

Chucrng Cac doan the va nguoi dai dien gom:

- Uy ban Lien phai Phat giao: TT Tam Chau,

- Giao hoi Tang gia Bac Viet: TT Tam Giac,

- Thien djnh Dao trang: TT Minh True,

- Giao hoi Nguyen thuy Viet Nam: TT Phap Tri,

- Giao hoi Theravada: Luc ca Lam Em,

- Giao hoi Tang gia Bac Viet tai mien Nam: TT Thanh Thai,

- Giao hoi Tang gia Trung Phan: TT Huyen Quang,

- Giao hoi Tang gia Nam Viet: TT Thien Hoa,

- Hoi Phat hoc Nam Viet: cu si Chanh Tri Mai Tho Truyen,

- Hoi Phat giao Nguyen thuy: cu si Nguyen Van Hieu,

- Hoi Phat giao Trung Phan: TT Tri Quang,

- Hoi Viet Nam Phat giao: cu si Vu Bao Vinh,

- Dai dien Phat tur Theravada: cir si Son Thai Nguyen

HT Thich Tinh Khiet dugc suy ton la Thugng thu Hoi chu Ngay 12 thang 1.1964, TT Tam Chau dugc bau lam Vien Truong Vien Hoa Dao

Nhu vay, he qua cua cuoc dau tranh nam 1963 da dan den vi6c thanh lap Giao hoi Phat giao Viet Nam Thong nhat (GHPGVNTN) Van de GHPGVNTN cho d6n nay v&n la mot trong nhung van de rat kho xir cua nha nuac ta Do vay, can co danh gia lai ve Giao hoi nay, du chi la tren nhirng net chfnh

Truoc het la sir gia tang chu y cua cac lire luong chfnh tri ben ngoai Phat giao doi vci Giao hoi Du muon hay khong, sir noi day cua Phat giao trong sir bien nam 1963 da khien moi chfnh quy6n cua che' do Viet Nam Cong hoa, cac dang phai chfnh tri va chfnh tri gia - chien luge My khong the xem nhe vai tro cua lire luong Phat giao Voi su dau tranh co tfnh chat chfnh truong

va ca bang noi day, Phat giao da tro thanh mot lire luong xa hoi manh me, co the tranh thu dugc tCr nhieu phfa Chfnh Dang Cong san Viet Nam cung khong

bo qua lire lugng nay Chua co tai lieu de khang dinh nam 1963, Dang ta, thong qua Mat tran Giai phong mien Nam Viet Nam, la ngudi to chufc va mo man cho cu6c da'u tranh cua Phat giao, nhirng rat rd la co su h6 trg tir phfa cach mang Di^u d i hi^u la co nhieu nha su cam tinh v6i Dang, va do do Dang co the tan dung co hoi Phat giao noi day de tai lap cac co so bf mat da

bi khung bo hang loat duoi che do Ngo Dinh DiSm, dac biet sau luat 10/59 Tuy nhien, du the van khong the noi Dang ta la nguoi khai xuong phong trao

Phat giao nam 1963 Do do, co the noi tfnh cha't doc lap cua phong trao nay va

vi the se khong ngac nhien khi phong trao nay se di den mot sir thong nhat

trong mot giao hoi duy nhat a mien Nam.

Cac phfa khac nhau trong chfnh truong Viet Nam Cong hoa mot mat c£n den luc luong cua Phat giao, dac biet la nhung tuong linh cam dau cuoc dao chfnh ho Ngo, nhung mat khac cung tim cach han che anh huong cua luc luong nay Tiep do, sir thay doi nguoi dung dau chfnh quygn Sai Gon lien tuc sau dao chfnh Diem Nhu nam 1963 cho thay su bat on chmh tri da thanh bao dong vcri My Lien tuc thay ngucd cam dau, lien tuc thay doi ten goi cac the che chmh tri, nhung xa hoi mien Nam tur vi tuyen 17 tro vao khong nhung khong on dinh ma con boc phat nhieu mau thuan giua cac phe phai chmh tri mien Nam, chua ke den su tai n6 luc cua ngudi Cong giao trong viec gianh lai

vi the sau khi che do Ngo Dinh Diem bi lat nhao Phai noi cho cong bang la trong viec dan ap Phat giao cua anh em nha ho Ngo, khong phai moi ngudi trong Cong giao deu dong tinh Sir thdng lai cua phong trao dau tranh Phat

Nam luc do cam giac nhu minh dang trong mot cuoc “cach mang” khong do nhung ngudi cong san khoi dong, ke ca nhung nguoi Cong giao Ro rang o day co van de doc tai va dan chu, coi mo va dong cua, minh bach va md am khien toan the xa hoi mien Nam luc nay khong the chiu dung noi su doc tai gia dinh tri cua nha ho Ngo

Ket qua cua cuoc dau tranh cung lam nay sinh them nhieu van de moi:

su tham gia chfnh tnrcmg cua Phat giao, lien ket cac ton giao (lien ton) Mot trong nhung dieu mod do la Chfnh phu Viet Nam Cong hoa thanh lap Nha Tuyen uy Phat giao trong luc luong quan doi vao ngay 1 thang 7 nam 1964 theo sac luat 224/QP Trirac do, vao ngay 7 thang 3 nam 1964, GHPGVNTN

da ra quyet dinh so 040^/TA^P/QD thanh lap Nha Tuyen uy Phat giao va cir Thuong toa Thfch Tam Giac lam giam doc Den thang 7 moi duoc chfnh phu cong nhan Nhu vay, cung v6i su cung co vi tri noi bo bang GHPGVNTN, Phat giao mien Nam da con v6i sang ca linh vuc xa hoi bang nhieu con duong khac nhau Mat khac, ngay 19 thang 6 nam 1963, Vien Dai hoc Van Hanh cung da duoc xay dung theo co cau cua mot m6t dai hoc noi chung Cuoi nam

1965, Nguy6n Cao Ky ky sdc luat giao tru so cua Hoi Phu nu lien doi (to chuc cua ba Tran Le Xuan) cho GHPGVNTN lam tru so, ke ben khu da't vdi Viet Nam Quoc Tu Tru so nay duoc cho thue tuong tnmg m6i nam chi tra 1 dong Noi that nhanh, Phat giao mi6n Nam thuc su tro thanh mot lire luong chfnh tri

- xa h6i ma khong th l khong tmh den trong nhung muu toan chfnh tri cua mien Nam luc do

Sir lan toi cua Phat giao con the hien ca trong linh virc doi ngoai Do la

su kien ngay 15 thang 12 nam 1965, Bo Van hoa Xa hoi chfnh quyen m iln

Pali Chu tich cu si Son Thai Nguyen tuyen bo tir nay khong con le thuoc vao

vao Nam Vang (Phnom Penh) Day la mot bucfc ngoat kha quan trong cua Phat giao Theravada Khmer Nam Bo vi tur triroc van coi la mot bo phan khong the tach rdi cua Phat giao 0 Campuchia.

Tuy vay, ngay sau khi thanh lap GHPGVNTN, va tiep do la vao nhung nam sau, nhat la nam 1966, da thay co nhung dau vet cua sir ran nut noi bo cua GHPGVNTN Sir ran nut nay khong the nao han gdn Day muon noi tdi sir mau thuin giua Thuong toa Tri Quang, lanh tu cua Phat giao mien Trung va phong trao nam 1963 va Thirong toa Tam Chau, nam 1964 la Vien trircmg Vien Hoa dao thuoc GHPGVNTN Thirong toa Tam Chau con de nghi Hoi dong Phat giao The gi<5i can thiep giup cho Phat giao Viet Nam, nhirng bi cong chua Thai Lan Pismai, chu tich Hoi, khudc tu vi cho rang Phat giao khong nen tham gia vao chfnh tri Thuong toa Tam Chau la ngirdi co thai do chong cong san tu nam 1946 nhu ong ta tu nhan

Thuong toa Tam Chau den nam 1967 xe bo Hien chuong Phat giao nam

1964, chia Phat giao thanh hai khoi Viet Nam Quoc Tir va An Quang, lap ra mot giao hoi khac va mot hien chuong khac v6i hien chuong nam 1964 Dieu dang noi la chfnh quyen Nguyin Van Thieu cong nhan ngay hien chuong moi nay Va khoi An Quang da dau tranh doi rut bo sac luat 23/67 cua NguySn Van Thieu v l sir cong nhan ban hien chirong mod Mau thuSn trong noi bo

Phat giao den hoi quyet liet: mot ben la khoi An Quang cho rang Tam Chau la than chfnh quyen va bi My mua bang tien, bi goi la giao gian; mot ben la khoi Viet Nam Quoc Tu chu truong dan hoa voi chfnh quyen va thu hut nhung Phat tir di cu nam 1954, Giao hoi Theravada va nhung vi tang goc Bac de doi choi v6i cac vi tang mien Trung va mien Nam

Day co the la thoi ky phat trien nhat v i da'u tranh chfnh truong cua Phat

giao mien Nam, nhirng cung la thoi ky ma Phat giao bi chia re chua tirng co Chia re giua nhung nha su miSn Nam, mien Trung va mien Bac di cu; chia re

ve y kien chfnh tri ma tren dai the co the phan thanh ba loai: ung ho cong san, khong ling ho va nhung ngudi khong co chfnh kien Tuy nhien, dieu thay ro nua la tir nam 1963, du co theo thai do chfnh tri nao thi hau nhu nhung lanh tu Phat giao deu y thiic duoc ton giao nay la mot luc luong chfnh tri, xa hoi dong dao, vi vay can co nhung doi sach de nam giu Mat khac, do co luc lirong nen khoi An Quang, tap hop cac nha su m iln Trung, mien Nam, mong muon co m6t su doc lap doi v6i chfnh quyen Sai Gon va ca voi cach mang, tao nen mot luc luong thu ba trong cuoc doi khang giua My, Viet Nam Cong hoa vdfi cach mang cong san Day thirc chat la mot chu nghla Phat giao - dan toe hiem thay

o nhung nude khac Day la lan dau tien trong lich sir Phat giao tao duoc mot th£ dung chfnh tri nhu vay Ro rang thai do nay da co he qua cho toi ngay nay khi nhung ngufri chu truong duy tri su hoat dong cua GHPGVNTN trong nude, nhung co khac la da thong nhat v6i cach nhln nhan cua cac nude Au,

My ve tu do ton giao va nhan quyen cua Viet Nam

Nhieu y kien sau nam 1963 tai mien Nam cho tha'y Phat giao da tir bo thai do bat bao dong va ba't dfnh lfu chmh tri sang thai do tranh dau, da'n than chfnh tri tuong tu da'u tranh dang phai Mot hien tuong dang chu y nira la tut nam 1963 suot cho den nam 1974, nhung nguai tlnh nguyen tu thieu phan doi rat nhiSu, va duoc goi la nhung vi thanh tu dao gi6'ng nhu ben Cong giao Thuc te khong co giao ly nao cua due Phat day Phat tu phai tu thieu de bao ve dao Co le viec tu thieu la de to ro su quyet hy sinh than mang de bao ve le dao mot cach tu nguygn ma kh6ng xua't phat tir nguon goc kinh tang nao Do

la thai do tu than hon la tuan thu giao ly Va dieu dang tiec la cho den cuoi the

ky 20 van con nhung vu tu thieu de phan doi nha nude ta xay ra Do phai chang la mot sir thach do chfnh quyen da tro thanh truyln thong tu” nhung nam

1960 cua nguoi Phat tu miln Nam Dieu vira noi khien chung ta phai xem xet cfo than nhung phan ting co tmh cach tieu cuc nhu vay, ca ve phfa Nha nuoc

va ca ve phfa Giao hoi Phat giao Viet Nam Khong the chap nhan hien tuong

do thanh mot “thong le” phan ting vai chfnh quyen Ma muon nhu vay thi chmh chung ta phai xem lai cach hanh xu chmh tri doi v6i Phat giao, mac dSu van biet dai da so nguoi Phat tir kh6ng co cach phan ung tieu cuc do Hien tuong do tai di6n se khien ngucd ngoai quoc, cac tin do ton giao khac hieu Nha nuoc ta m6t each khong dung va meo mo trong linh vuc tu do ton giao

Nhin lai nam 1963 va nhiing nam tiep sau o miln Nam, chung ta co the tha'y ro nhung mat khac nhau cua cuoc da'u tranh Phat giao va cho co coi do la m6t qua khu: khong bao gift lap lai

no a cac the ky trudc va khac vdi Phat giao o cac quoc gia lan can cung thdi

Nhung cau hoi truac het la vay Phat giao co nhung dac diem gi? Co nhieu cach tra lod cua tir nhilu phfa khac nhau, ma chung toi da co dip dan ngay tir dlu khi ban v£ tfnh cach ton giao cua Phat giao Tuy nhien, cung cfin phai true dien hon vdi cau hoi nay truac het bdi chfnh cai nhin cua nguoi tu si Phat giao De giup co duoc mot cai nhin true tiep nhu the, chung toi xin dan

lai bai cua Hoa thuong Thfch Tri Quang nhan de Vai dac diem cua Phat Gido

nhu sau:

“Phat giao nhu anh sang mat trdi ma nhin anh sang ay, chung ta chi co cap mat nho hep Tuy nhien, mot la tat ca, chung ta co the can cu mot vai dieu sau day ma biet tat ca dac diem cua Phat giao.

Thu nhat, dac diem cua Phat giao la “In nhu su that” Ly thuyet,

phuong phap, ket qua deu hop ly, deu nhu that [ ]

Dac diem thu hai la “Ton trong su song” Khong sat sanh, an chay, la

nhung dieu tuong trung cu the cho dac diem ay [ ]

Dac diem thu ba cua dao Phat la chi thira nhan sir “Tuong quan sinh

ton” Dao Phat day cho nguoi ta thay a ddi phai tu lap chu khong phai biet lap [ ]'

Dac diem thu tu cua dao Phat la xac nhan “Nguoi la trung tam diem

cua xa hoi loai ngudi” Dao Phat khong noi duy tam, khong noi duy vat, ma tat ca deu do ngudi phat sinh va deu phat sinh vi ngudi [ ]

Dac diem thu nam cua dao Phat chu trong “Doi tri tam binh con ngudi

trudc het” Ly do rat de hieu Con ngudi la trung tam diem cua xa hoi loai ngudi, xa hoi ay tien hoa hay thoai hoa la hoan toan do hoat dong con ngudi chi phdi; ma hoat dong con ngudi lai do tam tri con ngudi chu dao, vay xa hoi phan anh trung thanh cua tam tri con ngudi [ ]

Dac diem thu sau, muc dfch dao Phat la “Dao luyen con ngudi thanh

bi, tri, dung” Bi la ton trong quyen song cua ngudi khac Tri la hanh dong sang suot loi lac Dung la quyet tam qua cam hanh dong [ ]

Dac diem thu bay cua dao Phat la “Kien thiet mot xa hoi mdi” ma can

ban la con ngudi mdi Cho nen tranh dau cho xa hoi mdi ay, trd lai van de, la phai chien thang chmh minh trudc het [ ]

Dac diem thu tam cua dao Phat la “Tien len vo thuong giac” Dao

luyen mot con ngudi mdi, kien thiet mot xa hoi mdi roi, khong phai muc dich cua dao Phat cuu canh d do Cao xa, dao Phat con hudng din con ngudi len chop dinh cua su tien hoa la dia vi vo thuong giac, dia vi vo minh toan diet, tri tue toan giac, dia vi Phat da

Dac diem thu chin cua dao Phat la dao Phat day phai “Tir luc giai

thoat” Day la mot tinh than tuyet doi can thiet Due Phat chi la mot dao su dan dao con dudng sang cho chung ta Con chung ta phai tu thap duoc tri tue cua minh ma soi dudng, phai tir dong cap chan nang luc cua minh ma di [ ]

Dac diem thu muai cua dao Phat la “Hien chung the nghiem” Due

Phat chi hudng dan chung ta, chu chan ly khong phai la thu dem quay phim cho ngudi thay duoc Due Phat la dao su, nhung tri giac khong phai la thu ai day khon cho ai Cho nen doi vdi chan ly toi cao, ta phai tu luc the nghiem [ ]

27

Do tat ca dac diem tren day, chung ta thay dao Phat khong phai chi la mot ton giao “Dao Phat la tat ca”, do la mot dac diem vira cuoi cung vira trudc h it cua dao Phat Cho nen Phat tir khong thirc hanh dao Phat bang cach

de hoat dong cua minh mot phan chinh vao sir le bai cau nguyen Phat tur thirc hanh dao Phat la ap dung vao doi song, ap dung vao tat ca moi hoat dong Can ban cua dao Phat la nhu that, tinh than dao ay la bi, tri, dung Song trong can ban va tinh than ay, Phat tu tir nhien khong the phu nhan sir tan sat, sir manh dong va su no le Cho nen ho phai tu lire hanh dong de thuong thuong tang ti6n Va hanh dong ay khong co lanh virc trong khong gian, khong co gioi han tren thai gian, khong co pham vi trong to chuc, khong co khu phan trong truong hap 6 dau va luc nao, voi ai va canh nao, Phat tu cung ap dung can ban va tinh than bi, tri, dung cua dao Phat vao de tac dong va chi phoi, hAu tao thanh mot the gioi tinh do Cho nen dao Phat bao trum tat ca Noi ngugc lai, tat ca co tinh than dao Phat mai tot dep”

Nhu vay la da r5, co mirdi dac diem tu than cua Phat giao theo quan

diem cua Hoa thuong Tri Quang Co the tranh luan v i mudi dac diem nay,

nhirng lam viec do la vo fch doi vai chung toi bai a day chung toi chi d6 cap den nhung gi da va dang di6n ra vai Phat giao Viet Nam thuoc ve the ky 20, khien ton giao nay tao nen sir khac biet vai chmh no a thdi ky trudc va la cai nhln tu1 ngoai vao, khong phu thuoc vao nhung gi dugc goi la “tir tinh” cua chmh Phat giao ma Hoa thugng Thfch Tri Quang neu tren Nhirng can co mot xac quyet ngay tir bay gia la du co khac gi di nua thi cung khong the noi Phat giao Viet Nam khong con la Phat giao, ma chfnh lai la Phat giao han bao gia het khi ton giao nay n6 luc quay lai vai chfnh “ban the chan tarn” khong phai chi cua van phap ben ngoai, ma ngay no cung chi la mot hien hien ma thoi

Trudc khi de tai nay dugc thuc hien, cung da co ngudi ban v i cac dac diem cua Phat giao Viet Nam, do la bai Ve hai dac diem Phat giao Viet Nam cua NguySn Duy Hinh trong cuon Ve tin ngitdng ton giao Viet Nam hien nay

Co the xem bai do la mot su ggi y va kfch thfch chung toi tien hanh de tai nay Nhung co nhieu diem va khai niem dugc trinh bay trong do lai khac vai trinh bay cua chung toi a day Vi vay, trudc het chung toi tha'y can co mot su giai thfch khai niem dirge dung trong chuong nay Trong trucmg hgp nay la khai niem “Phat giao binh dan”, hay tfnh binh dan cua Phat giao Viet Nam noi chung va the ky 20 noi rieng trong boi canh van hoa toe ngucri va quoc gia

Ngudi nghien cun nuac ta rat ua dung tir “dan gian” ghep vdi nhung gi thuoc ve ngudi dan, thu6c ve cuoc song thudng nhat va thuoc ve sir truyen mieng v6i ham y no thua tha'p so vai nhung gi thuoc tfing 16p thugng luu, thu6c ve sach va, van chuong chir viet ma ngudi ta goi do la “bac hoc”, “thanh van”, “kinh dien” , la cai gi do cao sang, vugt len tren ddi thudng Chung toi khong nghi nhu vay, va vi vay, thay vi dung tir dan gian la dung tuf binh dan Cai nhin van hoa binh dan thap han van hoa bac hoc khong phai khong co ly

do cua no Bdi khi ngudi ta quy chieu vdi nhung nen van minh phat trien trong

lich sir va duong dai, ngudi ta cho rang do la mSu muc, va cung lam chi la mot

su thu hap cua nhung van hoa ben ngoai chiu anh hudng cua nhung nen van minh do, do do cac nen van hoa nay “que kech”, “ngoai 16” va khong dang tmh den trong thanh qua van hoa cua mot quoc gia va toe ngudi nao do

Nhung co thirc la moi su ton tai trong van hoa hang ngay deu la thap kem khong? Cau tra ldi dut khoat chac chan la khong Doi vdi ton giao noi chung va Phat giao noi rieng lai cang khong the Vi vay, rat can ban rong them ve moi quan he giua van hoa va ton giao, bdi neu lam duoc diiu do, chac chdn ta se hieu duoc vi dau ma moi dang van hoa deu co nhung mat bac hoc

va mat binh dan song song ton tai trong nhirng dieu kien khong gian va thdi gian nhat dinh Do do, Phat giao, vdi tu cach la mot tong the van hoa cung se chiu nhung gi da chi phoi van hoa noi chung Noi cach khac, chung ta can nhin nhan ton giao la mot thanh to cua van hoa, thay vi coi no la tien thien, nam ngoai hanh dong va suy nghi cua con ngudi ap dat len con ngudi

So luoc nhin lai qua trinh tuong tac giua van hoa dan toe va cac ton giao ngoai sinh, chung toi dung y neu ra mot su tuong tac khong the tranh khoi giua hai “dong van hoa”, “dong ton giao” binh dan va bac hoc Hay dung horn nen goi do la nhung mat bieu hien khac nhau cua cung mot ton giao, cung mot van hoa, nhat dinh khong phai la hai van hoa, hai ton giao xa la quan he song ton vdi nhau Ton giao khau ngu khong co gi la tha'p kem hon ton giao thanh van Ddi vdi Phat giao lai cang nhu vay

Khi ngudi ta khong mang do man den chua chang han, co nghia la ngudi dan phai hieu giao ly nha Phat rdi, khong can phai dSn kinh nao thuyet nhu vay Con doi hoi hieu sau hon, thi ngay ca nhung tri thtic cao cap cung co khi khong the hiiu them duoc mot phan nao khi ma ngudi do khong chiu nghe, doc va thuc hanh, tu*c la ho khong “song dao”, khong dan than Lan ranh cua “dan gian” va “bac hoc” d dau day, neu nhu van muon dung tir dan gian? Chac khong ai lai cho ngudi dan gian la “dot nat” nira, vi lam nhu vay,

vo hinh chung anh la ngudi “bac hoc” trong trudng hop nay, nhung se la “dot nat” trong trudng hop khac Den the ky 20 cung vay thdi Du cac thanh thi da moc len nhieu hon, co ldi song va tap quan khac di, nhung v i mat ton giao, chung toi thay khong co bang chung nao de doi lap giua ton giao thi dan va nong dan, du d bat ky mdi trudng dia ly nao: Phat giao d dau cung van la Phat giao, Cong giao lai cang vay , mac dau van can nhac lai mot Ian nira la su hien thi co ve khac nhau do truyin thong van hoa toe ngudi quy dinh

3.2 TINH BINH DAN - DAI CHUNG (HAY LOI SONG PHAT GIAO)

Bay gid, chung ta hay di vao dac diem thu* nhat Dac diem thu nhat ma chung toi phan dinh d day co ham nghia chung nhat la de chi mot dang Phat giao da hoi nhap vao ddi song ton giao cua ngudi dan ban dia Su tham tha'u giao ly Phat da vao ddi sdng trai qua hang nghin nam da dua den he qua hinh thanh mot dang pho bien cua Phat giao chan chfnh, hay noi cach khac la tao

ra mdt ldi sdng dua tren tinh thfin Phat giao ma chung ta co the khai thac tr6n

nhieu khfa canh khac nhau Nhung do dau va bang ca che nao ma Phat giao lai co the dem den mot anh hudng sau rong nhu vay? De lam sang to tfnh chat nay, mot mat cSn mot cai nhin theo chieu lich sir ca qua trinh du nhap va ton tai cua Phat giao d Viet Nam, mat khac cung can nhan biet, tren mot so net, v6 tinh trang ton giao ban dia trong van hoa truyen thong va duang dai cua cac toe ngudi Viet Nam.

Co le, de tien cho su theo doi, trudc het chung toi tap trung vao toe ngudi Viet, toe ngudi chung toi lay lam do'i tugng chfnh cua sir phan tfch bdi thuan lgi ve tai lieu, cot nhin thay cai nen cua su du nhap va bien thien cua Phat giao de hinh thanh Phat giao binh dan, nen Phat giao hien dien d hau moi toe ngudi di theo Phat giao trong khuon kho nude ta Cung can noi them thirc sir day con la mot chu de nghien ciru hua hen nhieu kien giai ly thu, neu khong muon noi la con chua dugc nghien cun mot cach thau dao, bdi chung ta khong the lam nga trudc mot thirc te ldn nhu the cua lich su Phat giao va van hoa Viet Nam

Theo thien y, dtJ lam sang to noi dung khai niem Phat giao binh dan, neu khong qua cirng nhac trong viec dung cau chu, mot mat can co mot cai nhin theo chieu lich sir qua trinh du nhap va ton tai cua Phat giao d Viet Nam, mat khac cung can nhan biet, d! nhien chi tren mot so' net, ve tinh trang ton giao ban dia trong van hoa truyen thong cua cac toe ngudi Viet Nam van song hanh ton tai cung vdi Phat giao, cho den ca thdi hien dai d Viet Nam

3.2.1 Khia canh lich su:

Neu di theo chi6u lich sir, mot cach tom luge, ke tir khi Phat giao du nhap Viet Nam (trong khoang trudc hoac sau cong nguyen tuy theo tac gia),

co the thay toan the cdi Viet Nam hien tai, luc do chiu cung luc anh hudng cua hai lan song van minh Trung Hoa va An Do Co mot dac diem ldn dS nhanthay la neu van minh Trung Hoa thudng di cung vdi cac cuoc chinh chien va

Nhin rong ra, nhu da dan lai cac van de lich sir va cac bai viet ve cac lan kiet tap kinh tang Phat giao d mot so' chu thfch, lich sir cua Phat giao het sire

nhat chia Phat giao thanh hai phan he Ion la Theravada - tuc Nguyen thuy Phat giao va Dai thira Phat giao Cung co y kien cho rang neu xet tfnh cha't tu tap chuyen biet thi phai chia thanh ba phan he ldn: Nguyen thuy, Dai thira giao va Lat ma giao.

Da co cach giai thfch giao nghia co ban cua Theravada (thuong bi menh danh mot cach sai lac la Tieu thira (Hinayana), lay viec giai thoat den bac

arhan lam muc tieu, co nghia chu yeu nham vao giai thoat ca nhan), song

dieu do da bi nhieu cong trinh nghien cun Dong, Tay bac bo, nhat la sau Dai hoi Lien huu Phat giao the giai lan thu nhat nam 1950 Thuc te, Nguyen thuy Phat giao sir dung kinh tang theo van he Pali, duac coi la van he ghi lai nhung ldi thuyet giang ciia chfnh Sakya Muni Con ve Dai thira Phat giao (Mahayana, nguyen nghia la banh xe ldn, lay cuu do va giai thoat tat ca chung sinh thanh Phat lam cuu canh) thi thudng duac diin giai nhu la mot loai Phat giao phat trien va co sir mang rong ldn va cao ca hon Theravada Chung toi khong co y dinh di sau han vao kinh tang, dau la nhung tang kinh da biet cua Phat giao phat trien, khong the duy tri mai mot cach hieu sai lac chia thanh

bac tha'p la Tieu thua con bac cao la Dai thira Ngay trong kinh Dieu Phap

Lien Hoa, co nhung pham Phat thuyet hai tir “tieu thira” va “dai thira”, song

do la Phat dung de chi muc tieu sau han cua cung mot con dudng tu tap la Phat thira, khong ham nghia chia ra thanh hai “phe” Tieu thira va Dai thira nhu

da co nhieu luc duac trinh bay trudc day

Mdi mot phan he ldn lai chia thanh nhieu truyen thong truyen thira rieng biet, ngudi Trung Quoc goi la “tong phai” Tuy cac tong phai nay co tfnh biet lap, song v5n co su anh hudng qua lai, dau phat trien giao nghia tren nen tang mot so kinh tang chon loc Co the neu ten nhieu cao tang cua cac tong phai, thuoc nhieu toe ngudi va quoc gia Dang luu y su dau tranh vi mat triet hoc va tu tudng, phan bac va phu dinh nhau da diin ra d nhiiu thdi doan trong lich su cua Phat giao Rat kho co the bang vai doan ngdn de tom luac.Nhanh rat co anh hudng tai Trung Quoc, Nhat Ban, Triiu Tien va Viet Nam la Dai thira giao Trong cac tong phai cua Dai thira giao, dac biet qua trung chuyen Trung Quoc, dudng nhu Mat tong (ngudi Nhat goi la Chan ngon tong), Tinh do tong va Thien tong gay anh hudng manh nhat tai ngudi Viet Nhu da de cap d chuong mot, dudng nhu ba tong phai Phat giao nay chiem vi tri noi bat, d i dap vao mat, trong Phat giao d ngudi Viet Co the nhan xet rang cho den nay, vdi nhung du kien co duac, mot tinh trang thieu nhiiu tong phai Phat giao d ngudi Viet con la mot cau hoi ddi chung ta va hau the tiep tuc giai dap Van de tong phai Phat giao d nude ta thdi Trung the ky, theo chung toi, cung dang la mot trong nhung chu d i nghien cuu chua ket thuc d Viet Nam nhu tren chuang 1 da noi

Tren dai the, co the dua mot nhan xet khac la Phat giao khi lan toa khong tim cach dem theo ngay mdt luc tat ca he thdng giao ly song hanh vdi

su du nhap, ma tuy vao thuc luc noi tai cua no va diiu kien thuc te tai noi ma

no x&m nhap, tCrng budc tien toi pho cap va nang cao he thong giao ly De co

the hinh dung ro hon, can quay trd lai vai Lich sic Phat giao Viet Nam cua hoc

gia Le Manh That Trong cong trinh sir hoc Phat giao nay, hoc gia Le Manh That chung minh mot cach thuyet phuc rang mot trong nhung ban kinh luu

hanh dau tien va xua nha't d dat Viet thdi dSu la Luc Do Tap Kinh Ban kinh

nay ton tai nhu la ban day bang tieng Viet (?) cua ban chuyen ngu sang chu Han xuat hien d Viet Nam va Nam Trung Quoc sau do Sau khi da xac dinh

mot cach hien nhien co mot ban day tieng Viet cua Luc Do Tap Kinh, bang su

soi lay tai tinh nhung chac chan, ong rut ra mot loat tap tuc cua thdi dai Hung Vuang, nen van minh cua thdi dai ay, dac biet the hien trong ngu phap tieng

Viet, lich phap, ve tu tudng nhu Nhan, chu Hien, ve tin ngudng tin quy than

hay la su thd cung to tien co tir rat xa xua cua ngudi Viet the hien trong do

Chua het, Luc Do Tap Kinh cung cho biet luon Phat giao d ngudi Viet buoi

nay gom co “thu: nhat: la bon vo thudng; thu hai, do tir bon vo thudng, nhan thuc duyen sinh cua cac ton tai thudng; do nhan thuc nhu the, con ngudi tu phan dau de cai thien ban than minh thong qua con dudng len trdi bang nam gidi va mudi lanh; va cuoi cung, sau qua trinh cai thien cuoc song, con ngudi

di den mot nhan thCrc tron ven “hoc rong khong gi ngan che, cau nhat thiet tri ”

Trong bai viet Phat giao trong Idng ngudi Viet tai cuoc Hoi thao so

sanh ton giao Viet Phap nam 1999, chung toi da neu van d l rang Phat giao buoi dau khong co gang dem theo ca he thong giao ly lien mot luc Va vdi

viec lay lai vi du ve Luc Do Tap Kinh ma hoc gia Le Manh That da nghien

cuu, chung toi nhu dugc tiep them hau thuan va mimg vui vi cam nhan budc dSu do da dugc chung minh hien nhien

Nhu the, co the thay khuynh hudng chu dao cua Phat giao nam ngay trong phuang thuc truyen giao: hoa nhap khi du nhap, the hien mot sir linh hoat theo phuang phap luan “khe ca, khe ly”

Tinh chat binh dan, va neu xet theo khaa canh pho bien d moi lap ngudi, co the ggi la tinh binh dan-dai chung cua Phat giao, do do la he qua phai co, hay noi cach khac co mot dang Phat giao “hang ngay” dugc hinh thanh Phuang thirc truyen giao linh hoat cho phep Phat giao khong loai trir cac thu phap va phuang phap ton giao khac nhau, nhung muc dich sau cung thi khong thay doi: nham qui tu con ngudi va hoi hgp hg vao con dudng giai thoat ngay tai hien the ma dire Phat to da vach ra, noi cach khac la dat dugc tri tue, niet ban, thau biet le sinh tir, cung tifc la thanh Bo Tat, thanh Phat

Le co nhien, Phat giao, dac biet theo nhan quan cua Dai thira giao, da van dung toi da mgi hinh thuc truyen giao, ke ca nhung hinh thirc von xa la vdi no nhu phuang thuat, phu phep de thu hut ngudi dan ban dia Truong hgp dugc coi la dien hinh cho Phat giao du nhap bang phuang phap linh hoat da co

trong thu tjch co Viet Nam, dac biet la LTnh Nam Trich Quai Do la tnrdng

(co ten chu la Dien Ung Tu, nam trong tri sd Luy Lau cua SI Nhiep, noi ma vao nhung the ky dau Cong nguyen la thu phu cua hau het cac co quan cai tri dung dau cua Trung Quoc tai Viet Nam), co the la vi du kha ro cho phuong thuc truyen ba linh hoat Ve phuong phap truyen ba linh hoat, co the xem Lat

ma giao cung la mot dang Phat giao hinh thanh tren phuong thuc truyen giao

do, va xet trong su pho bien trong xa hoi Tay Tang, Lat ma giao la mot dang Phat giao thfch nghi va mang ro tfnh dai chung

Den day, chung ta dung trudc mot va'n de: co hay khong nhung bieu hien giong nhau ve tmh binh dan d nhung khu vuc khac nhau tai Viet Nam luc

do Da it nhieu co duoc hudng tra lai, tfnh chat binh dan cua Phat giao khong hoan toan giong nhau giua cac cu dan tiep thu Phat giao trong pham vi Viet Nam hien nay Thuc vay, neu a phfa Bac Viet Nam, Phat giao buoi dau vira canh tranh vira tim cach chung sdng vdi hai ton giao co nguon goc Trung Quoc la Dao giao va Khong giao - ton giao nha nude hinh thanh dau nha Dong Han Va le di nhien, hai ton giao do co nhung mat tuong hap vdi ngudi Viet ban dia, song v i can ban vln la ton giao cua ngudi cai tri va luu dan Trung Quoc, hoac co md rong chang nua thi co the chi d mot bo phan quf toe ngudi Viet nao do Do do, neu dua theo cau chuyen Chu Dong Tir, Khau Da

La, thi ta co the khai quat nhu the nay: Phat giao tham nhap trudc het d ben dudi, la “ton giao” cua lap ngudi binh dan Viet trong xa hoi do ho, vi vay mang tfnh pho bien va dai chung, roi lan lan mdi co duoc su chu y cua lap ngudi quf toe Viet va quan cai tri Trung Quoc Phai chang vi vay mdi co nhung ban kinh duac cac nha su ngudi An dich ra tieng Viet de truyen khau song hanh vdi nhirng ban kinh duac dich ra chu Han de tham nhap tang lap tren? Ma ta hay nhd lai, mac dau la ngudi Han, song cac quan cai tri da Viet hoa kha nhiiu, da buoc phai lam cai diiu nguoc vdi tien trinh thuong thay la

“man di hoa” thay vi “Hoa ha hoa” cac giong ngudi bi coi la chua duac giao

hoa Cung hoc gia Le Manh That da cho ta biet hai bo kinh Ciai Tap Thi Du

va Tap Thi Du da luu giu nhung dau vet rat ro vi loai truyen co tfch cua ngudi

Viet Qua do noi len rat ro rang la cac ban kinh dau tien luu hanh d Giao Chau khong nhdm vao tang lop quan cai tri Trung Hoa ma nham vao ngudi Viet, hay la ngudi binh dan Mat khac, mot trong nhung chtfng minh khac cua Le Manh That da cung cap them cho ta bang chtrng vi sao Phat giao lai chu y den quang dai quan chung bdi vi no da in dam dau an ciia Dai thira giao vdi ly tudng Bo tat thay cho ly tuong qua vi La han Ma nhu da noi, ly tuong Bo tat

la hudng su giai thoat khong chi cua ban than ngudi tu hanh ma con ddi vdi chung sinh Vi vay, ta co the noi den tfnh chat binh dan cua Phat giao d ngudi Viet dua tren n in tang vung chac cua giao ly Bo tat Ma khi giao ly Bo tat xua't hien d ngudi Viet thi no lai nam trong bdi canh chfnh tri la ngudi Viet bi

do ho, do vay no dong nghia vdi mot ly tudng giai thoat cua ngudi bi do ho nhu mot sue manh tu giai phong, nen tham rat sau vi ngudi bi do ho da dung

ly tudng ay de phan khang lai ke do ho Ket lai, ta cung co the nhan them tfnh chat binh dan cua Phat giao d ngudi Viet co mot tien trinh lau dai va luon

trong the mi thang doi voi nhirng tmh chat khac Do do, dac diem binh dan va dai chung cua Phat giao d ngudi Viet the ky 20 la mot ket qua kep: vira ke thtira qua khti lau dai do, nhung cung vira la mot trang thai ton tai thuc te du cho da co luc tudng nhu bo phan tinh tuy cua no la tang si lam vao suy thoal, nhung khong vi the ma Phat giao ma't di vai trd la ton giao cua ngudi dan, de roi khi co diiu kien, hay noi nhu ngudi Phat giao la “hoi du nhan duyen”, lap tuic lai bung sang vuon minh trong xa hoi nhu phong trao chan hung cho tha'y.

Trong khi do, d phfa Nam Viet Nam luc do, Phat giao khong vap phai tinh trang gio'ng nhu d phfa Bac Tir kha lau, cac hoc gia phuang Tay nhan tha'y mot dac tmh cua tinh trang du nhap song hanh giua Phat giao va Balamon giao (co the nhieu han nua) d nhung vung dat thuoc mien Trung va Nam Viet Nam (rong han la ban dao Dong Duang, Dong Nam A) luc do con

la lanh tho ciia hai vuang quoc Cham Pa va Phu Nam

Han th6', ca Nguyen thuy Phat giao va ca Dai Thira giao deu da lan luat

hien dien tai cac tieu quoc Dang Nam A bai lan song thuong nhan va tang si

An sang buon ban, sinh song va truyen giao Mot trong nhung hinh thuc truyen giao cua ngudi An duang thdi la thong qua hon nhan “ton giao” va hon nhan “chfnh tri” Cac di lieu khai quat khao co hoc cang ngay cang cho thay

ro han tinh trang di cung vdi ton giao la phuang thuc san xua't, ne'p song, dac biet la cac tri thirc ve qui hoach va xay dung kien true, to chtic nha nude dugc tham nhap trong trang thai hoa binh Qui mo cac khu den thap d chau tho Cuu Long va dac biet la Cat Tien (Lam Dong) mdi phat hien gdn day cho thay phai

la mot su tie'p nhan phi cudng bur mdi co the cho ra ddi nhung bidu tugng thuoc anh hudng An Do dam net va rd rang den the Mat khac nua, chimg tfch khao co hgc d hai vuang quoc Phu Nam, Cham Pa cho thay dudng nhu Phat giao dugc ton vinh nhat mire bdi gidi quy toe va bdi chfnh vi quoc vuang Cho nen, co the cho rang tmh chat binh dan hay dai chung cua Phat giao d nhung tieu quoc co phfa Nam nay khong cung bieu hien nhu d phfa Bac Viet Nam duang thdi

Nhirng nhu vay khdng co nghla la Phat giao tai day “thuan khie't” den muc khdng thay co nhung bieu hien cua cac ton giao ban dia Su thirc, phuang thu’c truyen giao linh hoat khdng khac gi vdi tinh hinh d phfa Bdc Ngudi quan sat ben ngoai co the tha'y, cho d6'n tan ngay nay, trong nhung nghi 16 tien hanh tai mot chua bat ky cua ngudi Khmer chang han, nhung thanh phan ton giao ban dia nhu nghi 1<§ nong nghiep, nghi 16 tang ma va hon nhan, 16 thanh dinh hay nhap mon (ceremonie d ’initiation) , hay noi rong ra la nhieu bieu hien cua loi so'ng cua dan ban dia deu hien dien tai ngoi chua Noi cach khac, ngoi chua trong nhung cong dong - lang mac Khmer dong vai trd cua mot trung tam tong hgp, ket tinh tri thu’c va loi song, qui tu moi thanh vien cua ho

Tom lai, co the hieu tmh chat binh dan cua Phat giao theo nghia la su hoi nhap giua Phat giao va van hoa - ton giao ban dia de dat muc tieu toi hau

la qui tu ngudi dan theo con dudng giai thoat do Phat to chi ra, cho n6n co the dung khai niem Phat giao binh dan - dai chung ma khong di qua xa thuc cha't cua Phat giao van con la chfnh no Tfnh chat do khong lam sai lac Phat giao

da danh, nguoc lai, con gop them cho ton giao nay nhung phuong tien truyen

ba huu fch de co the tham nhap sau rong ddi song tinh than noi chung va ddi song ton giao noi rieng cua cac cu dan trong pham vi Viet Nam hien tai

Can trinh bay them ve tinh trang ton giao ban dia khi Phat giao du nhap, keo dai ca d nhung giai doan lich sir sau nua Khong the khong noi den mot dang “ton giao” ma cac nha nghien cuu the gidi menh danh la Hon linh giao (Animisme) Trong pham vi Viet Nam hien nay, vdi nhung nghien ctiu

da co, dac trung cho Hon linh giao duoc the hien rd trong nhirng hoi 16 (fetes, rites) theo tiet khf hau va theo nam san xuat ndng nghiep Can nhan thay Hon linh giao la co sd de hinh thanh quan niem da than giao la quan niem tam linh

co ban cua cac toe ngudi Viet Nam lau dai trong lich sir

Cac thanh phan quan trong nha't cua Hon linh giao d Viet Nam la cac nghi 16 thd cung cac than tir nhi6n, nghi 16 ndng nghiep (trong do quan trong nha't la tin tudng (croyance) phon thuc) va nghi 16 thd cung to tien “Than dien” cua Hon linh giao ngoai cac nam than con co cac nu than Ngudi dan quan niem dau dau cung co “than linh”, ma trong than the con ngudi duac goi

la “hon” , “phach” Nhieu nha nghien cuu Viet Nam co thdi quen goi nhirng gi bieu hien cho Hon linh giao la “tin ngudng dan gian”, va hinh dung ve no khong khac gi han la tui chtia cua moi hien tuong tam linh le te, moi thuc hanh ma thuat, moi hien tuong bi goi la “me tin di doan” O nhieu cap dd, cac bieu hien cua Hon linh giao diu vang vat dau dd Song se khong bao gid tim thay mot h6 thong giao ly cua ton giao nay, no nhu mot thu: ton giao tiim tang, an minh trong muon mat cua cudc sdng hang ngay, no la thanh phan va bieu hien cua cau true cuoc sdng ay Noi cach khac, Hon linh giao la mot trong nhung bo phan ca'u thanh ne'p sdng va rong han la van hoa cua nhung cu dan ban dia Trong dieu ki6n cua quoc gia quan chu va cac hinh thai nha nude khac ve sau, Hon linh giao luon luon bi coi la thu1 “ta giao”, hdn don va nham nhf, nhung nghich ly thay, chi co “hinh thtic” cua no budc phai thfch ting vdi

xa hoi duong thdi, con noi dung cua no ft thay doi: ngudi dan cho den nay vSn tiep tuc tin co than linh nhieu loai (hieu theo nghia lire luong phu tro) con hi6n dien va giang hoa phuc cho timg con ngudi Tap quan tu duy dd con bao ham ngay ca ddi vdi ngoi Phat noi chung, Phat to Thfch Ca Mau Ni noi rieng, do

dd la xu hudng khong the cudng duoc trong chieu hudng hoi nhap va hdn hop

Trong tinh trang a'y, co nhien Phat giao khi du nhap va di vao ngo ngach tam hdn ngudi dan khong the lam dieu gi khac han la nuang theo thuc tai de hoang duong va xien duong ton giao minh Chang han, no phai muon phuong thtic ton tai cua Hdn linh giao, Dao giao, Khong giao de tham nhap vao dan chung Khong co gi tot hon khi muon khai niem ma cac nha khao co hoc Viet Nam goi la kien true chua thuoc loai hinh “tien phat hau thanh”

(trudc la noi tho Phat, sau la noi tho Thanh) de noi den phuong thuc truyen ba cua Phat giao Toi da co mot bai viet ve chu de nay, va goi la mo hinh phat - thanh Cho nen, cai ma toi goi la tmh chat binh dan cua Phat giao Viet Nam con co the hieu la su dung hop cac yeu to ton giao dua tren d£u oc tong hop mot cach “cam tinh” cac phuong dien khac nhau cua m6i ton giao de hinh thanh mot truyen thong lap ghep (mozaique), khoi di tir nhung ton giao nhu

tho cung MSu Liiu, Ndi Dao Trang, Tien Thien Thanh Giao va v i sau, vao

nhung nam hai muoi cua the ky 20, vdi Cao Dai giao, truyen thong a'y dugc day len miic tot cung

Nhu vay, nhin ca tir lich sir cung nhu truyen thong ton giao ban dia, co the noi tom lai rang ngoai mot dang Phat giao chan chinh, d Viet Nam, con co mot dang Phat giao ket hgp, dugc lap ghep bdi nhirng ngudi nong dan, chu the tiep nhan chu yeu, dugc chap nhan khong chi bdi ngudi dan ma it nhieu con

ca d phia nhung tang ni (bikshu va bikshuni), la nhirng tu si xuat gia Trong lich sir Viet Nam, khdng it lan, giua hai dang Phat giao nay co su nucmg tua lan nhau de cung ton tai, nhat la trong nhirng thdi ky khung hoang xa hoi, khiing hoang Phat giao hay trong tinh trang doc ton mot triet thuyet nao do, chung an minh dudi tan tre lang, va theo su md mang dat nude ma lan ra noi nao co the Su hoi nhap ton giao giua Phat giao va cac ton giao cimg goc phuang Dong, da tao ra tinh hdn hgp cua no

Khong the khdng d l cap den he qua ma tinh binh dan cua Phat giao tao ra: san sinh nhung ton giao mdi trong the ky 20 la Cao Dai giao, Hoa Hao, Tinh Do Cu Si Phat Hoi Viet Nam tai vimg dat Nam Bo Cao Dai giao la mdt ton giao ket hgp, trong do hai thanh phan quan trong nha't la Dao giao va Phat giao, roi tdi Khong giao Han the, Cao Dai giao con chiet tir cac ton giao nhu Thien Chua giao nhung yeu to, dac biet la v l ca caii to chiic, d£ hoan thien ton giao minh Nhung yeu to Phat giao trong Cao Dai giao dugc d<§ cao den muc giao ly cua no cho rang ngoi Phat va con dudng cua Phat co vi tri cao nhat trong tu tri va thang tien giao pham Trong khi ay, Hoa Hao lai bat nguon true tiep han tir Phat giao Tien than cua no la mdt dong chay Phat giao binh dan hinh thanh tir the ky 19 la Buu San Ky Huang, do cu si Doan Minh Huyen sang lap Hoa Hao tu xem la mot nhanh cua Phat giao, nen bay gid van co ngudi ggi la Phat giao Hoa Hao Phuong cham quan trong nhat cua Hoa Hao

la “hoc phat tu than”, thuc hien bon phan theo con dudng Tu’ An: “An to tien cha me, An Dat nude, An Tam Bao (tuc Phat, Phap, Tang), An dong bao va nhan loai” Ngoai ra, su tham nhap sau rong cua Phat giao da hinh thanh nSn mot tdn giao khac la Tinh Do Cu Si Phat Hdi Viet Nam dugc thanh lap vao nam 1934 d Nam Bd Viet Nam nhu da d l cap d chuong trirdc

Diem ra day tuy mdi chi mot vai dieu thdi ve mat tdn giao, ta da tha'y tinh chat binh dan cua Phat giao Viet da de lai nhung he qua tdn giao quan trgng den the nao trong ddi song tdn giao noi chung Nhung con can md rdng han ngoai ddi song tdn giao de chung minh them Phat giao da tham nhap sau

den mfic nao trong hau moi phuong dien tinh than ma cho den the ky 20, ta van co the thay ro rang nhirng yeu to Phat giao do duoc gia'u mat trong nhung triet ly van bi goi la “dan gian”

3.3 TINH VUNG - TOC NGUCJI

Co nhien, khi da thay duoc tfnh chat binh dan va dai chung cua Phat giao nhu la mot dac diim cua no trong the ky 20, cung se phai di tiep mot dac diem khac cung khong kem phan noi bat dudi con mat chung ta Neu dac diem dfiu la ket qua lau dai cua su h6n hop ton giao, hay noi cach khac la Phat giao d the ky 20 thira ke mot di san cua nhung the ky trudc, thi 0 dac diem thu: hai nay, giong nhu dac diem thu' nhat, Phat giao cung ke thira di san tu" cac the

ky trudc nua Co the goi ten dac diem nay ra la tfnh chat vung - toe ngudi

Viet Nam la mot quoc gia da toe ngudi, trong dd ngudi Viet dong vai tro toe chu the, tuong tu nhu cac quoc gia khac d Dong Nam A hi6n tai Vai tro dd khong phai ngay mot luc ngudi Viet co duoc: cung phai mat hang the

ky sau khi thoat khoi ach do ho cua ngudi Trung Quoc, ngudi Viet mdi tro thanh hat nhan cua mot quoc gia thong nhat Quoc gia da toe ngudi Viet Nam timg chiu nhung thu thach khoc liet, song tir khi thoat khoi cai bong cua Trung Qudc, theo da md mang bd coi, khuynh hudng va quy luat chmh tri chu yeu vlin la mot qudc gia thong nhat, trong dd, d da phan thdi gian lich sir, cac toe ngudi chung sdng mot cach hoa binh Nhdc lai chi cot noi dieu nay: khi de cap den Phat giao d Viet Nam, khong the chi noi den rieng ngudi Viet, bdi le nhu da noi tren, Phat giao da va dang tdn tai d nhung toe ngudi khac nhu Khmer, Cham, Hoa, va nhieu toe ngudi khac nua

GSn nhu mdi toe ngudi tiep thu co mot “loai hinh” Phat giao rieng, dieu

da co khdng ft nghien cuu de cap That vay, trir ngudi Cham nay khong thuc hanh, con ngudi Viet, Hoa, Khmer co mot loai hinh Phat giao kha chuyen biet, giong nhu Giao hoi Phat giao Viet Nam goi la he phai: ngudi Viet, ngudi Hoa theo Bac Tong, ngudi Khmer, mot so ngudi Viet theo Nam Tong Hay noi md rong hon la d the ky 20, Dai thira giao va Nguyen thuy giao cung tdn tai, nhung su tdn tai nay la theo khuon kho toe ngudi, khdng theo ranh gidi lanh thd Tat nhien, chung ta khdng nen hieu may moc rang khdng co su tham nhap lan nhau ve toe ngudi, nhung ve co ban thi mdi toe ngudi co mot dang Phat giao rieng, va dd se lam thanh noi dung cua dac diem thu: hai dang duoc xem xet

Ngay ca trong mdi mot he phai, chung ta cung co th i thay duoc tfnh chat toe ngudi the hien kha ro:

Bac Tdng d ngudi Viet va Hoa co nhung diem khac nhau trong nghi thtic thd tu Chang han, phat dien (ngon tir nha chua ngudi Viet d Bac Bo thudng goi la Tam Bao) cua ngudi Hoa it tuong Phat hon, thudng la kim than Sakya Muni va cac vi Bd Tat nhu Dia Tang, Pho Hien, Di Lac, Van Thu, va Quan The Am; cung co ncd thd them cac vi nhu Ca Diep Tdn gia, A Nan Da

37

Ton gia, Quan Am Thien Thu Thien Nhan; tuy vay cung co chua Hoa con them Thfch Ca nhap nie't ban, Thfch Ca so sinh, tuong Ho Phap (Kim Cuong),

18 vi La Han, Dat Ma To Su, ma theo chung toi, dudng nhu su gia tang cua cac vi Phat va Bo tat trong Phat dien trong chua cua ngudi Hoa la chiu anh hudng cua ngudi Viet, bdi neu chung ta da co dip sang co quo'c cua ho, chung

ta se tha'y co rat it tuong Phat duoc thiet tri, dau la nhung ngoi chua co

Trong khi do, Phat dien cua ngudi Viet lai rat nhieu ngoi Phat, chung ta

co the liet ke mot danh sach dai nhirng vi Phat, Bo tat duoc thiet tri tai mot ngoi chua cua ngudi Viet theo Dai thira giao:

- Tam The Phat

- Di Da Tam Tdn

- Tam Than

- Di Lac

- Thich Ca vdi kha du cac giai doan ha sinh va tu hanh cua ngai: Thfch

Ca So sinh (hay con goi la tuong Cuu Long), Tuyet Son, Thfch Ca nhap Dai Niet ban

- Quan The Am Bd Tat, chia ra lam nhieu loai: Thanh Quan Am, Quan

TM Am Thien Thu Thien Nhan, Quan The Am Chu&i D 6 la nhung vi Quan The Am duoc sung mo nha't, Quan Am Thi Kfnh mac dau duoc hinh thanh tir ban n ln cua Trieu Tien nhung duoc coi la thuan Viet, Quan Am Tong Tir ,

- Dia Tang Vuang B6 Tat

- Tur Thien Vuang, Tu" Bo Tat

- Thap Dien Diem Vuang

- Nhieu chua theo True Lam con thd ca Tam To

Ngoai ra, d cac chua Bac Bo con tha'y thd ca Ngoc Hoang, Nam Tao, Bac Dau, Du'c Chua, Dure Ong, Due Thanh Tran, Tam Toa - Tir Phu cong dong, Vong linh, va khdng the khdng nhac lai sir thd cung ca cac vi Thanh da neu tren day

Tuy the, ta vSn co the tha'y m lu sd' chung giua hai loai Bac Tong d ngudi Viet va Hoa trong su thd phuang ma noi bat nha't la su ket hgfp thd cung

Dao giao trong mot ngoi chua: co the tha'y them cac ngoi Ngoc Hoang

Thuong D€, Nam Tao, Bdc Dau, Thd Dia, Thai Thuong Lao Quan, Thien Hau

va ket hop ngay ca thd cung cac vi thin duoc coi la cua Khong giao nhu Khdng Tir, Quan Cong

Con ve truyen thira, ta cung co the thay duoc co su khac biet tren co sd

tu tap va cong dong ma mdi toe ngudi theo dudi: trong khi ngudi Hoa Quang Dong d thanh pho' Ho Chf Minh chang han, co cac tong phai Thien Tong, Hoa Nghiem Tong, Tinh Do Tong nhu la cac tong phai so'ng dong, thi d ngudi Viet lai co ve “nhoe” han, va nhu da nhieu lan nhan manh, dudng nhu ba tong phai Mat Tong, Tinh Do Tdng va Thien Tong la noi troi

Trong khi dd, phat dien cua Nguyen thuy Khmer lai chi co duy nhat mot ngoi Phat la Sakya Muni Du ngudi ta co thay them cac tranh tuong khac thi cung khdng ra ngoai su diin ta cuoc ddi cua Sakya Muni

Con neu xet trSn loai hinh kiin true chua, thap thi tinh toe ngudi cang the hien rd: kien true chua cua ngudi Viet, Hoa, Khmer, va xua kia la ngudi Cham rat khac nhau, khdng the d i cap tudng tan d day Nhin tren dai the, dudng nhu ngudi Viet, Hoa co cung m iu hinh kiS'n true, song thuc chat chi dimg lai d m iu hinh, khdng phai la chi tiit va cang khdng phai la khdng gian phan chia kien true chua Nghe thuat bieu dat, cha't lieu va ngon ngu bieu dat Phat giao d cac toe ngudi cung khac nhau Ta cung co the ke them su khac nhau trong nghi li d cac toe ngudi dd Su khac nhau bat nguon tir truyin thong van hoa va tu tap khac nhau, tao nen mot but tranh sinh ddng nhiiu mau cua Phat giao Viet Nam the ky 20 Va cai gi din phai den, mac dau co su khac nhau nhu vay, nhung cung da co su qua lai, hoc hoi, vay muon lan nhau giua cac toe ngudi de hinh thanh nSn mot dang Phat giao dung hoa toe ngudi, trong

dd phai ke den Phat giao Nguyen thuy d ngudi Viet va Khat si cung d ngudi Viet, hai he phai Phat giao hinh thanh vao th i ky 20 d Nam Bo Viet Nam

Mat khac cua dac diem thur hai ma chung ta phai luu tam chfnh la tfnh khac biet toe ngudi cung thudng di liin vdi tfnh vung lanh thd - lich sir: cac toe ngudi dinh cu tap trung theo vung lanh thd da hinh thanh trong tii'n trinh lich su Viet Nam; roi ngay trong mot toe thi ngudi dan cu tru d ndng thon va

dd thi dau d iu co nhirng ndng thon va ndng dan van la chu the, nhu ngudi Viet d vung chau thd Bac Bo, Trung Bo va Nam Bo cho tha'y, trong khi ngudi Hoa thi cung nhu vay, song tfnh cha't dan cu co phan khac hon khi phan ldn trong so' ho tap trung vao san xua't nghi va buon ban giao dich; ngudi Khmer

la ndng dan thi dinh cu chu yeu d Nam Bo Thuc te lich su dd da tao nen mdt dien mao rieng re cho Phat giao d cac toe ngudi va d ngay trong chfnh mot toe ngudi

Neu chi tfnh rieng d ngudi Viet, tfnh vung the hien kha rd net: Phat giao phfa Bac khac vdi Trung va Nam D iiu nay la do lich sir md mang bd coi va da'u tranh chfnh tri de lai Ta hay lay mot vf du sau: nhung vung dat phfa Nam