Bước đầu nghiên cứu lịch sử nhà nước ở vùng đất nam bộ việt nam

T6 chuc chinh quy~n vung Nam BQ trong giai dO;lnchinh quy~n Dang trong cua cac chua Nguy€n - bu&c chuy€n bi€n quan trQng trong lich su nha 4.. t~p trung v~ giai do:;tn d~u hinh thanh vun

(J VUNG BAT NAM BO VIET NAM • •

CHiT Nm:E:M : PGS TS Nguy~n Thi Vi~t HllO'llg THU KY : Th.S Cao Vi~t Thang

-, ",

•

HA N(n-2010

BAN CHU NHI~M DE TAl

Chu nhi~m d~ tai: PGS TS Nguy~n Thj Vi~t Huong ThO' ky d~ tai: Th.S Cao Vi~t Thang

7 TS Nguy~n Cong Vi~t

8 NCV Cao TO' Thanh

9 NCV Ph~m Di~m

10 NCV D~ng NgQc Ha

.1\ •••••. ? ~" •

3 Muc tleu, nhlem vu cua de tal 3

4 C' h : · ac tlep qm,A p uong p ap ng len cuu cua h h' h' A , • d:l.t" e al. . 3

5 G·,· h· 10"1 l;lnp (;lm h VI.,,, va nQl ung ng len d h' A CUll, .4

7 K€t cdu Bao cao t6ng hQ"Pd~ tai 5 CHUONG I TONG QUAN VE KHONG GIAN LJCH sir - VAN HOA VUNG

2 D~c di€m tv nhien, dan cu, tQc nguai a vung ddt N am BQ 7

3 D~c trung quan h~ sa hUu, cdu truc kinh t€ cua vung ddt Nam BQ 8

4 D~c trung quan h~ giai cdp va cdu truc xa hQi cua vung ddt Nam BQ 9

5 D~c trung van hoa cua vung ddt Nam BQ 10 CHUONG II QuA TRiNH xAc L~P VA pHAT TRIEN cAc TO CHUC CHiNH QUYEN TRONG LJCH sir VUNG DAT NAM BO VI:E:TNAM 12

1 Vuong qu6c Phu Nam Sv xudt hi~n t6 chuc nha nu&c dAu tien tren vung

2 "Thuy Chan L(;lp" va t6 chuc chinh quy~n tren vung ddt Nam BQ Vi~t

N am trong giai dO(;lntir th€ ky VII d€n th€ ky XVII 15

3 T6 chuc chinh quy~n vung Nam BQ trong giai dO(;lnchinh quy~n Dang trong cua cac chua Nguy€n - bu&c chuy€n bi€n quan trQng trong lich su nha

4 T6 chuc chinh quy~n vung Nam BQ trong giai dO(;lnt6n t(;li dQc l~p cua

5 T6 chuc chinh quy~n va phap lu~t trong giai dO(;lnNam ky thuQc dia 26

CHUONG III cAc YEU TO TAc DONG DEN cAu TRUC CHlNH QUYEN TRONG LJCH sir VUNG DAT NAM BO VI:E:TNAM 33

1 D~c trung lang xa Nam BQ va tac dQng cua no t&i cdu truc chinh quy~n

2 Anh huang cua tu tuang va cac t~p quan chinh tri truy~n th6ng t&i t6 chuc

va hO(;ltdQng cua chinh quy~n vung Nam BQ 34

3 Anh huang cua mo hinh chinh tri - phap ly Dong Nam A d6i v&i cdu truc

4 Anh huemg cua mo hinh chinh tri - phap 1y Trung Qu6c d6i v6'i c§u truc

5 Anh huemg cua mo hinh chinh trj - phap 1ytu san phuang Tay d6i v6'i c§u

CHUONG IV D~C TRuNG CUA CHINH QUYEN NAM BQ TRONG LICH sir vA NHUNG DI TON CUA NO TRONG XA HQI VI~T NAM DUONG

1 NhUng d~c trung cO'ban cua chinh quy€n vung Nam Be>trong 1ich su 38

2 Nhung di t6n cua lich su t6 chuc chinh quy€n vung Nam Be>trong xii he>i

KE T L U ~ • • • 48

1 Tinh dpthi~t cua d~tili

Cilng gi6ng nhu cac vung miSn khac cua Vi~t Nam, vling dAt Nam BI? c6 ml?t qua trinhlich su Ia.u dai v6'i nhUng trang su hao hung, g6p phfin t(;10d\mg nen di~n m(;1olich su cua

ca dan tl?CVi~t Nam th6ng nhAt

XuAt hi~n sau cling tren ban d6 chinh tri Vi~t Nam tu cu6i th~ ky XVII va c6 t6chuc hanh chinh hi~n d(;1is6m nhAt Vi~t Nam tu cu6i th~ ky XIX du6'i SlJ th6ng tri cuanguai Phap, cho d~n 1945 Nam BI? la nai c6 qua trinh hinh thanh va phat triSn t6 chucnha nu6'c mang nhi€u bi~t s~c nhAt &Vi~t Nam trong lich su SlJ hi~n di~n cua ca ba thi~t

th6a hi~p phuc t(;1Ptrong qua khu ml?t m~t giup h~ th6ng quan Iy xa hl?i tren dia ban naytich tl,l du<;Ycnhi€u kinh nghi~m va ti€m nang phat triSn nhung m?t khac cilng khi~n n6chiu nhiSu tac dl?ng phuc t(;1Pcua cac thi~t ch~ trong qua khu v6'i nhung t~p qUlin chinh

tri va thi~t ch~ xa hl?i anh huang t6'i hO(;1tdl?ng quan ly xa hl?i, chi ph6i hanh vi phap lu~tcua con nguai dia phuang tu Cach m(;1ngThang Tam tr& di Vi~c tim hiSu qua trinh lich

su nha nu6'c & Nam BI? d~n 1945, do d6 vira c6 thS g6p them ml?t s6 du ki~n vao vi~ctim hiSu lich su Nam BI? vua c6 th~ c6 nhung d6ng g6p Cl,lthS trong vi~c xay dlJng Nhanu6'c phap quy€n &Vi~t Nam hi~n nay

Tren binh di~n t6ng quat han, tim hiSu lich su chinh quy€n nha nu6'c & vung dAtNam BI? con g6p phfin hoan chinh buc tranh toan canh vS lich su nha nu6'c va phap lu~tVi~t Nam, d6ng thai chu~n hoa nh~n thuc cua ml?t bl? ph~n dan chung v€ tinh th6ngnhAt, khong thS chia c~t cua dan tl?C, lanh th6, bien gi6'i va nha nu6'c Vi~t Nam trongsu6t ti~n trinh lich su B&i Ie, chinh Sl,Ithi~u hl,lt, bAt c~p trong thl,Ic ti~n nghien CUu v€lich su vung dAt Nam BI? n6i chung, lich su chinh quy€n nha nu6'c & vung dAt Nam BI?n6i rieng trong thai gian qua da khi~n cho nh~n thuc cua nhan dan ta v€ lich su va vanhoa Vi~t Nam phfin nao tr& nen thi~u tinh toan di~n

Tuy nhie!1, vAn d€ Iich su nha nu6'c & vung dAt Nam BI? khong chi c6 tfim quantrQng d?c bi~t nhu da neu &tren ma con la ml?t vAn d€ chinh tri nh(;1yeam, phuc t(;lPva c6nl?i dung phong phU Day cling la vAn d€ ma vi~c nghien CUu con dang g?P rAt nhi€u kh6khan do nhung vu6'ng m~c, thi~u th6n v€ tu li~u Vi v~y, dS d(;ltdu<;ycnhUng hi~u bi~tth~t SlJ dfiy du v€ dai s6ng nha nu6'c va phap lu~t trong lich su phat tri~n vung dAt NamBI? thi rAt dn phai c6 Sl,Idfiu tu nghien cuu quy mo 16'n, du<;ycthi~t k~ du6'i hinh thucml?t ho?c hai chuang trinh nghien CUukhoa hQc xa hl?i cAp nha nu6'c Tru6'c m~t, do tinhcAp bach cua vAn d€ va trong di€u ki~n ll,Ic lUQ'l1gcho phep cling nhu trong quy mo cua

ml?t d€ tai cAp bl?, d€ tai nay d?t tn;mg tam vao vi~c "Bu6c eMu nghien cUu Ijch sir nha nu6c avimg adt Nam B(J Vi¢t Nam"

2 Tinh hinh nghien crru d~ tai

Tu lau, lich su vung d~t Nam BQ da duQ'c nhi~u th~ h~ cac nha khoa hoc trongnuO'c quan tam d~ C?p Ngu6n tu li~u thu tich dAu tien dS l~i con tuang d6i phong phil

Tu khi Nam BQ trO' thanh thuQc dia cua Phap, cac hoc gia va ca mQt s6 chinh khach da:kh6ng chi ghi chep thee 16i mieu ta ma bit dAu ti~n hanh nhfrng c6ng trinh nghien CUukhoa hoc thee 16i phuang Tay

Tu sau each m~ng Thang Tam d~n nam 1975, trong di~u ki~n chi~n tranh, cacc6ng trinh tim hiSu v~ Nam BQ kh6ng nhi~u nhung v~n duQ'c ti~p WC vO'ithS lo~i nghienCUuva dich thu?t cua cac hoc gia Vi~t Nam

Vi~c nghien CUu v~ Nam BQ duQ'c triSn khai d~c bi~t m~nh me tu sau nam 1975

khoang 5 nam trO' l~i day, giai nghien CUu da chUng ki~n S\l dQt pha m~nh me cua cae

ho~t dQng nghien CUu v~ lich su vung d~t Nam BQ noi chung, lich su chinh tri - hanhchinh Nam BQ noi rieng

Tren nhfrng net co ban, co thS nhom cac c6ng trinh nghien CUu theo hai huang,

d~t Nam BQ Vi~t Nam

ban v~ Nam BQ, cho phep dinh d~ng cac giai do~n ra dai va phat triSn cua vung d&tNam

BQ Tuy nhien, n~u chua noi to'i S\l dQt pha trong ho~t dQng nghien cuu v~ Nam bQ dang

nghien cuu nay la tinh thi~u h~ th6ng, thi~u th6ng nh&t trong nghien cuu va danh gia quatrinh lich su KhO'i ngu6n illS\l thi~u th6n v~ tu li~u, cac c6ng trinh nghien cUu thuang

wi vao tirlh tr~ng phac thao v~ mQt giai do~n trong S\l tach rai vai cac giai do~n khaccua lich Slr vung d&t Nam BQ, vi V?y, chua t~o ra duQ'c mQt buc tranh to~m canh va chiti~t v~ di€n trinh lich su cua vung d&t Nam BQ Va dI nhien, trong b6i canh nghien Cll'll

do, lich Slr chinh quy~n nha nuO'c 0' vung d&t Nam BQ chi duQ'c d~ C?p nhu nhfrng netch&m pha kh6ng mang tinh chu dich

th&y s6 lugng cac c6ng trinh nghien cuu cling nhu cac &n phAm da: c6ng b6 la r&t phongphil1• Tuy nhien, phAn Ian d~u t?P trung tim hiSu van hoa va cu dan vung d&t N am BQ.T&t nhien, van hoa vung mi~n la y~u t6 r&t co ban dS hiSu bi~t v~ dai s6ng chinh tri -phap 1;' t~i khu V\lC nhung ban than no I~i chua noi len duQ'c di€n bi~n va nhfrng d~ctrung co ban cua dai s6ng chinh tri- phap I;'

Nhu v(ly, di~m n6i b(lt trong tinh hinh nghien cuu trong nuO'c v~ lich SLfvung

nghien CUlltrai r~t rQng nhung k~t qua nghien CUllcon tuang d6i khiem t6n Tinh hinhd6 d~n t6'i h~ qua la SlJ hi~u bi~t v~ lich sir vung d~t Nam BQ con chua th~t SlJ d~y duo

vung d&tN am BQ con kha nhi~u khofmg tr6ng

* Tinh hinh nghien cUu ngoai nuac

Llnh VlJCnghien CUll d~ tai thu hut duQ'c SlJ quan tam cua nhi~u nha khoa hocnu6'c ngoai, tru6'c h~t la cac nha khoa hoc va quan cai tri ngmJi Phap, sau nay la mQt s6

thuc ~n ph~m khac nhau, it nhi~u c6 lien quan d~n d~ tai

Xet v~ kh6ng gian nghien CUll,v~n d~ Nam BQ thuang duQ'c nghien cuu tir g6c dQvan hoa va tQc nguai C6 kh6ng nhi~u c6ng trinh chuyen khao nghien CUllvung Nam BQtir g6c dQ chinh tri- phap lY

t~p trung v~ giai do:;tn d~u hinh thanh vung d~t Nam BQ (chu y~u la cac nghien CUukhao

d~t Nam Bl) kh6ng danh duQ'c nhi~u SlJ quan tam va chua duQ'c lam sang t6 trong cacc6ng trinh nghien CUllngoai nu6'c

3 Ml,lc tieu, nhi~m Vl,lciia d~ tfti3.1 M\lc tieu t6ng quat cua d~ tai la bu6'c d~u lam sang t6 lich sir xay dvng vaphat triSn cua t6 chilc nha nu6'c tren vung d&t Nam Bl) Vi~t Nam, chi ra SlJ t6n t~i vabi~n d6i cling nhu nhung d~c trung co ban Clla cac thi~t ch~ nha nu6'c da t6n t~i trenvung d&tnay

3.2 D~ d~t duQ'c m\lc tieu d6, d~ tai xac dinh nhung nhi~m V\l sau:

- Phac dlJng l~i lich sir ra dai, t6n t~i va phat tri~n cua thi~t ch~ nha nu6'c vung

- Nghien CUll lam sang t6 tac dl)ng cua cac y~u t6 van hoa- xa hl)i d~c thu cuavung Nam Bl) d6i v6'i thi~t ch~ nha nu6'c va chi ra d~c trung cua chinh quy~n nha nu6'cNamBl)

- Bu6'c d~u chi ra nhung y~u t6 di t6n cua lich sir nha nu6'c vung Nam Bl) trongdoi s6ng nha nu6'c va phap lu~t hi~n nay

Chi Minh va cac quan diSm cua Dang va Nha nu6'c ta v~ nha nu6'c va phap lu~t, v~ lanh

-" ,. ,.

th6 va bien gi6'i qu6c gia, v~ vai tro va tinh k~ thua cua llch su.

Nghien Clm mot v~n d~ lich su du6'i giac dO cua khoa hoc phap ly t~t y~u d~t rayeu cftu phai su d\mg phuong phap nghien Clm lien nganh ben c<;tnhcac phuong phapnghien Clm co ban va thong d\mg khac Vi v~y, vi~c triSn khai nghien Clm d~ tai nay dl,fadin ban tren co sa v~n d\mg nhfrng nguyen ly, quan diSm, nh~n thuc cua hoc thuy~tMac-Lenin v~ nha nu6'c va phap lu~t VaGvi~c soi sang cac hi~n tugng llch su, phM hi~n

va lu~n giai Sl,ft6n t<;ticac hi~n tuQ'ng nha nu6'c va phap lu~t, qua d6 phac ho<;tbuc tranhv~ t6 chuc va ho<;ttdong cua chinh quy~n nha nu6'c Trong qua trinh nghien cUu, cachnhin d6ng d<;tiva llch d<;tiluon duQ'c chu y dS dam bao cac hi~n tUQ'ng nha nu6'c duQ'cxem xet trong b6i cinh lich su C\l thS, mang tinh chan thl,fc v6n c6 cua lich sU

D6i v6'i d~ tai nay, nhi~m V\l nghien cuu bao g6m va duQ'c b~t d~u ngay tu khaut~p hQ'Ptu li~u Do cac tu li~u lien quan d~n d~ tai it oi, tan m<;tn,thi~u do chinh xac vamau thu&n nhau nen phuong phap su li~u hoc va phuong phap phan doan khoa hoc duQ'cd~c bi~t chu trQng D6ng thai, tren co sa nh~n thuc v~ tinh kS thua cua llch su, d~ tai v~nd\lng phuong phap so sanh - llch su k~t hQ'Pv6'i cac phuong phap nghien cuu v~ kinh t~ -xil hoi, chinh tri - xil hoi, phuong phap phan tich va t6ng hQ'P dS di nguQ'c dong lich sub~ng cach tim ra nhiing y~u t6 llch su dil dong l<;ti(dil duQ'c k~ thua) trong cac mo hinhnha nu6'c thuoc cac giai do<;tnsau ho~c thuoc cac khu Vl,fCIan bang cung thai nhung dilduQ'c lam sang to Tren thl,fc t~, am6i trang cua lich su khong chi c6 nhung gi cua thaidiSm d6 ma con c6 ca nhung gi tru6'c d6, vi v~y, c6 thS hiSu bi~t cac hi~n tugng nhanu6'c va phap lu~t b~ng cach l~n theo llch su, l~t tu trang nay sang trang khac cua llch su

dS tim ra nhung gia tri tru6'c d6, k~ d6 N6i cach khac, nghien cuu Sl,fk~ thua theo "chi~udoc" (theo chi€u cua lich su - llch d<;ti)hay theo "chi~u ngang" ( theo chi€u cua Sl,ftacdong, anh huang qua l<;tigiua cac mo hinh cung thai - d6ng d<;ti)la di~u ki~n cho pheptim th~y nhiing y~u t6, nhiing chi ti~t cua dai s6ng nha nu6'c v6n chua duQ'c lam sang tobai su li~u

5 GiOi h~n ph~m vi va nQi dung nghien elfu

qua cac thai ky lich suo

Nam 1834, Vua Minh M~nh d~t gOi vung d~t C\ICnam cua nu6'c D<;tiNam la Nam

Ky Tru6'c d6, vung d~t nay v6n la dia ban cua nu6'c Phu Nam, sau d6 la vung d~t Thuy

N guy~n, sau d6i la Phu Gia Dinh (1698), Tr~n Gia Dinh (1802) va Gia Dinh Thanh(1808) Trong cac tai li~u nu6'c ngoai, ill th~ ky XVII, vlmg d~t nay mang ten gOiCochinchine

Sau cach m<;tngthang Tam nam 1945, Nam Ky duQ'c d6i gQi la Nam Bo Hi~nnay, Nam BO la vling d~t tu Binh Phu6'c tr6' xu6ng phia nam g6m 19 tinh va 02 thanhph6 trl,fc thuoc Trung uong, ph an b6 theo hai vung: Dong Nam Bo va Tay Nam BO

Ltch str nha nuac - ph~m vi thai gian cua d~ t11inay - duQ'c xac dinh la giai do~n

tu Cach m~ng thang Tam nam 1945 tr6' v~ truac, tinh tir khi t6 chilc nha nuac d~u tienduQ'c hinh thanh 0 vung Nam BQ cho d~n khi thi~t l~p t6 chilc chinh quy~n va phap lu~tcach m~ng

- D~ tai phac hQa duQ'c toan canh di~n bi~n lich su cua qua trinh hinh thanh vaph<ittri~n cua t6 chilc chinh quy~n tren vung d~t Nam BQ

- D~ tai chi ra duQ'c khong gian t6n t~i va nhung tac dQng nhi~u chi~u cua cac y~u

quy~n 0 vung d~t Nam BQ

- Buac d~u xac dinh duQ'c nhUng d~c trung v~ t6 chilc va ho~t dQng cua t6 chilcchinh quy€n vung N am BQ trong lich SU, Tu do, gQ'i mo mQt cach nhin tham chi~u tulich Slr d~n hi~n t~i trong b6i canh xay d\IDg nha nuac phap quy~n 6' nuac ta hi~n nay

Bao cao t6ng hQ'P g6m 04 chuang, ph~n mo d~u, k~t lu~n va danh m\lc chu thichcua d~ tal

vimg adt Nam B9 Vi?t Nam

Nam B9 Vi?t Nam

no trong xii h9i Vi?t Nam auong agi

CHUONGI TONG QUAN VE KHONG GIAN LJCH sir - VAN HOA

VUNG BAT NAM BO VItT NAM

Lich su hinh thanh va phcit tri~n cua vung d~t Nam B9 la m9t qua trinh Hiu dai vanhi~u bi~n d9ng Trong m6i giai dO<;1nllch su, vung d~t Nam B9 c6 nhung d~c trungquan trQng v~ van h6a, xa h9i, cu dan va n~n hanh chinh Cac lap di~n ti~n trong quatrinh phcit tri~n cua Nam B9 luon c6 s\x k~ thua, giao thoa va anh huang l~n nhau

Qua trinh hinh thanh cua vung d~t Nam B9 duqc b~t d~u Hiu dai trong llch su tvnhien Cach day tu 18.000 d~n 11.000 nam do anh huang cua cu9c bi~n ti~n dii hinhthanh nen cac dia th~m cua vung Nam B9 Mi~n Dong cua Nam B9 la khu v\Xcc6 anhhuang cua nui lua phun trao vai hai d<;1ngdia hinh chinh la khu V\XCcao nguyen d~t d6

va khu V\XCd6ng b~ng phu sa c6 va mai thoai thoai huang ra bi~n Mi~n Tay cua NamB9 la khu V\XCd6ng b~ng song Cuu Long, t<;1onen S\X da d<;1ngcho thien nhien Nam B9vai nhung canh rung ven bi~n, nhung kenh r<;1cheh~ng chit, nhfrng khu rung nhi~t daiIan

•

Tu ntn van h6a D6ng Nai, van h6a Oc Eo, qu6c gia c6 Phu Nam duqc thanh l~p

Thu nhcit la vuong qU6e Phu Nam - day la qU6e gia c6 lanh th6 n~m chu y~u avung dftt

la D~ qu6c Phu Nam - d~ qU6c miy c6 h<;1tnhan la vuong qu6c Phu Nam, ngoai ra con rfttnhi~u ti~u qu6c khae n~m tren d~t Campuchia, Thai Lan, Malaisia, Indonesia hi~n nay.D~u th~ ky VII, Phu Nam bi m9t tiSu qU6e la Chfm L<;1pxam chi~m Qua trinhxam ehi~m d6 lam eho d~ qU6c Phu Nam tan ra, cac ti~u qU6e gianh duqc d9C l~p, con

da n~m trong SlJ th6ng tri eua Chan L<;1p.Trong eac tu li~u eua Trung Qu6c thai gian nayd~u gQi vung d~t Nam B9 la Thuy Chan L<;1pdS ph an bi~t vai L\le Chan L<;1pla vung d~tg6c cua nuae Chan L<;1p.Thuy Chan L<;1pt6n t<;1ilau dai, tuy nhien nhung su li~u v~ thaigian nay qua it 6i: Di~u d6 m9t ph~n cho th~y duang nhu vung dftt Nam B9 n~m trongSlJ hoang h6a khi khong duqe ehinh quy~n Chan L<;1pal\le dia phcit tri~n Tuy nhien, sucm<;1nhrang bUge vt thiet ehe nha nuac eua Chan L<;1pv~n e6 gia tri va van h6a ban diaPhu Nam e6 v~n tiep t\le phat huy nhung gia tri Cll eua minh va ti~p thu nhung nhan t6

true xii h9i phi quan phuong aNam B9 v~n t6n t<;1inhuTh~ ky XVI, nhfrng cu dan nguaiVi~t d~u tien xu6ng khai pM Nam B9 Th~ ky XVII nguai Vi~t tien m<;1nhme xu6ngkhai pha vung d~t nay Cung vai nguai Vi~t la nguai Cham, nguai Boa B~t d~u tu day,vai chinh sach phcit tri~n va khai pha c6 chu dich r5 rang, cac ehua Nguy~n da xac l~p

6

chu quy~n, pha va k~t du quy~n h,rc va thi~t ch~ quim ly cua Chan L,lp aNam B<).Nam

v6i sv quan ly cua cac chua Nguy~n Ti~p theo d6 la qua trinh lau dai thi~t l~p cac dan vihanh chinh aNam B<)v6i nhi~u net d?c thu

Nam 1802, nha NguySn th6ng nh~t d~t nu6c, Nam B<) duQ'c sat nh~p trong khung

B<) trong thai ky d<)c l~p du6i vuang tri~u N guy~n Giai do<;tnnay duQ'c chi a lam 2 thai

ky nho: tru6c nam 1832, b<)may chinh quy~n Nam B<)duQ'c thi~t k~ theo mo hinh quanchinh D~n nam 1832 mo hinh hanh chinh - dan sv v6i vi~c d?t len hang d~u nhu duthu thu~ va cac phuang phap hanh chinh trong quan ly xa h<)i duQ'c xay dVng

Gifra th~ ky XIX, thvc dan Phap xam luQ'c Vi~t Nam Nam 1867 Phap hoan thanhk~ ho<;tchdo h<) to an Nam B<) Vi~t Nam M<)t n~n hanh chinh m6i duQ'c thi~t l~p, dvatheo nhfrng thi~t ch~ quan ly da duQ'c dinh hinh tLr thai nha Nguy~n, d6ng thai ap d?tthem nhfrng cach thuc quan ly m6i nh~m phu hQ'Pv6i am mrm bi~n Nam Ky thanh d~tthu<)c Phap va lam ban d<;tpt~n cong B~c Ky va Trung Ky

l~p ch~ d<)thu<)c dia, ph1) thu<)c hoan toan VaGnu6c Phap va duQ'c coi nhu m<)tph~n cuanu6c Phap B<) may chinh quy~n tu dp "xu" d~n dp tinh chi duy tri ca du "dan nh~t"

do nguai Phap n~m va di~u khi~n,,3

Nam B<) la vung d~t duQ'c sat nh~p VaGlanh th6 Vi~t Nam sau cung Vung d~t nayc6 nhi~u net rieng bi~t v~ di~u ki~n t\1'nhien, dan cu va t<)cnguai

Thien nhien vung Nam B<)h~t suc da d<;tngg6m hai klm vvc chinh: Dong Nam B<)g6m mi~n cao nguyen d~t do, mi~n thanh t<;tophu sa c6 va m6i; d6ng b~ng chau th6 songCliu Long g6m cac mi~n thuQ11gchau th6 song Cuu Long, vung cac cua song, vung d~tm6i Tay Nam B<)va vung cvc Tay Nam B<)4

C<)ng d6ng cu dan Nam B<)qua qua trinh phat tri~n lau dai da c6 di~n m<;tod?c bi~t

va d~n hi~n nay da lam nen tinh da d<;tngvan h6a Cung v6i qua trinh lich su, nhfrng cu

vung d~t nay nfra: Bi~n thien cua lich su da lam nhfrng cu dan g6c nay ho?c 1<'1phai dai

bo Nam B<)sang sinh s6ng 6 cac han dao cua Gia Va, Ma Lai, ho?c la bi Khame h6a saubi~n c6 6 th~ ky VII Nguai Khame d~n sau va lam chu khong chinh thuc Nam B<)tu th~

ky VII Qua trinh sinh t1)va khai thac Nam B<)cua nguai Khame khong m<;tnhme, qu6cgia Chan L<;tpm?c du danh nghla 1<'1 chu th~ cua N am B<) giai do<;tnth~ ky VII d~n XVInhung hQ khong khai thac Nam B<)duQ'c bao nhieu Luc nay Nam B<) la m<)t khong giansinh t6n r~t it cu dan Chinh nguai Vi~t, m?c du d~n sau nhung tr6 thanh t<)cnguai da s6

6 Nam B<), khai thac m<;tnhme Nam B<)va qua qua trinh t1) cu lau dai da tr6 thanh nguaichu vung d~t Nam B<) Th~ ky XVI d~n th~ ky XVIII 1<'1thai ky phat tri~n m£;lnhme cua

7

cu dan Nam BQ Cac 1u6ng di dan ath€ ky XVII da him cho thinh ph~n dan cu a daymQt m?t xao trQn, m?t khac t~o nen nhUng ngu6n h,rc dan cu mai vi d~y ti€m n[mg choqua trinh khai pha dfit dai Hi~n nay Nam BQ co khm'mg 28 tri~u nguai, trong do dan cu

do thi co tY 1~cao so vai ca nuac

Dan cu Nam BQ co nhi€u d?c di~m khac vai cac vung van hoa khac (i) cu danNam BQ t\1 cu khong thu~n nhfit vi co ban tinh phieu lUll nghla hi~p; (ii) nhUng diSn bi€nlich su phuc t~p tac dQng nhi€u d€n co du vi dai s6ng cu dan; (iii) cu dan Nam BQ Ii

mi~n dfit mai vai nhi€u di€u ki~n v€ t\I nhien, xa hQi nen da t~o nen mQt lap van hoa

Nam BQ d?c bi~t, thS hi~n trong tinh cach Nam BQ, sinh ho~t dan gian, tOn giao

3 D~e trU'ng quan h~ sO'hii'u, du true kinh t~ eua vimg d~t Nam Bi)

kinh t€ xa hQi th\Ic dan nua phong ki~n

vJ quan h?So'hfru:

Thir nhdt, sa hfru ruQng dfit aNam BQ 1611han rfit nhi€u so vai mi€n B~c Khinhung lUll dfm nguai Vi~t d~u tien d?t chan d~n vung dfit niy, da co 3 hinh thuc kh~nhoang quan trQng nhfit duQ'c ap d\1ng: 1/ hinh thuc t\I khai hoang cua luu dan; 2/ hinhthuc khai hoang cua nhGng nguai giiu co duQ'c Nhi nuac bao hQ; 3/ hinh thuc khai pha

tr\TCti~p mi dt ba hinh thuc kh~n hoang Ii quy mo sa hfru ruQng dfit rfit 1611

Thir hai, Nam BQ co di~n tich dfit tu 1611.Do qua trinh khai pha kh~c nghi~t trong

m~nh'

Thir ba, vi~c thinh l~p d6n di€n Ii mQt chinh sach khai pha dfit dai d6ng thai Ii

hinh thuc sa hfru r'uQng dfit d?c bi~t vi ph6 bi€n aNam BQ Theo f)(;li Nam th1!c 11;lccho

bi€n thinh ta di€n, nhGng d~i dia chu k~t hqp vai th\Ic dan Phap bi€n ruQng dfit thinh tu

hinh thuc tiSn tu bfm chu nghla Di~n tich dftt canh tac vao tay tu bfm Phap ngay cangnhiSu.

khuon kh6 cua k~t cftu kinh t~ phong ki~n

Kinh t~ nong nghi~p la dm ban, tuy nhien kinh t~ hang h6a trong nong nghi~p dfi

tri~n kinh t~ hang h6a lua gt;lO,sau d6 d~n cac mZit hang thuang phAm khac Thu cong

nhu du tt;lich6 ma pIwc V\l h~t suc d~c lI.Jccho nhu c~u phM tri~n cua kinh t~ hang h6a

D~n thai Phap thuoc, vai chinh sach khai thac thuoc dia, cftu truc kinh t~ c6 nhiSuthay d6i duO'c dinh huOOg tai mot nSn kinh t~ khai thac cho nuac Phap Nam Ky bi bi~n

dan Phap ti~n hanh khai thac cong nghi~p Cong nghi~p khai thac cao su Ia quan trQngnhftt Cong nghi~p xuftt hi~n, cung vai nong nghi~p hang h6a va dAy mt;lnh phM tri~n thucong nghi~p khai thac dfi khi~n cftu truc kinh t~ Nam Bo thay d6i

4 D~e trung quan h~ giai dp va du true xii hQi eua vimg d~t Nam BQ

Trong phan tich nay, dS tai nhftn mt;lnh d~n quan h~ giai cftp va cftu truc xfi hOi

Nguy~n - khoang thai gian mang d~m dftu ftn rieng bi~t cua Nam Bo, cling la khoangthai gian ma quan h~ giai cftp va co cftu xfi hoi c6 tac dong sau s~c tai cftu truc thi~t ch~chinh tri - phap Iy, trong d6 c6 thi~t ch~ nha nuac aNam Bo

vi tri quan trQng nhftt trong sa huu cong nhung c6 tY I~ rftt nh6 so vai di~n tich dftt tu

chenh I~ch Do d6, nhung xung dot giai cftp giua di~n chu va nong dan cling nhu giuanong dan va ta di~n khong th~t S\I gay g~t Ngoai di~n chu, nong dan, ta di~n la nhungnguai s6ng nha m6i IO'itir dftt dai, trong co cftu giai cftp a giai dot;ln nay con c6 thO' thu

cling c6 khi hQ c6 ruong dftt, canh tac ruong dftt k~t hQ'P vai buon ban va do v~y hQ c6th~ l\Ic 100

nhan la mot dZicthu cua k~t cftu va quan h~ giai cftp trong lich Slr Nam BO Trong thai ky

khai pha, nha nuac ung hO nong dan, di~n chu va thuO'ng nhan d€ xac l~p s6 hfru va chuquy~n 6 Nam Bo Chinh sach rang buoc long lea la hinh thuc quan h~ chu y~u va quantr<~ngnhfit cua nha nuac vai dan chung khai hoang Trong cac giai do~n phM tri€n ti~ptheo cua vuwong tri~u Nguy€n, chinh quy~n c6 nhi~u chinh sach khfrn hoang va dam baolO'iich cho nhUng nguai khai hoang k€ ca di~n chu Ian Tfit nhien, diSu d6 khong lo~i tmnhUng chinh sach cua nha nuac N guy€n mau thu~n vai cac lap nguai khac ma cuoc kh6inghla cua Le Van Khoi la mot vi d\1

Khi thvc dan Phap xam luO'c va th6ng tri 6 Nam Bo thi "Nhin tren ph~m vi d~ith€, bi~n d6i xii hoi kha r5 r~t cua vung Nam Ky thai ky Phap thuoc la sv xu~t hi~n cuamot s6 giai dng xii hOi mai,,6 Cung vai qua trinh hfru san h6a ruong d~t cua nguai Phap,

ruong d~t, giai dp cong nhan xufit hi~n va c6 vai tro Ian hO'l1vS chinh tri vao giua th~pnien 30 cua th~ ky XIX

V€ e6u true xii h(ji

cO'ban va khac bi~t vai khu vvc phia B~c Xii hOi Nam BO la xii hOi cua nong dan s6 hfru

thO' thu cong va thuO'ng nhan Day khong phai la du truc kinh t~ - xii hOi chinh 6 Nam

BO nhung trong nhUng thai di€m nhfit dinh c6 khi thuO'l1g nghi~p quan tr<;mghO'l1nongnghi~p

cfiu truc dan s6 cung n6i len d~c trung cua du truc xii hoi Nam Bo Tuy nhien,

G6p m~t vao di~n m~o du truc xii hOi la thanh ph~n toc nguai da d~ng cua Nam

BO Tu qua trinh khai pha d~u tien, nguai Vi~t, Hoa, Cham, Khmer dii dinh cu, khaipha, xac l~p s6 hfru va chu quy€n 6 Nam Bo Khi kinh t~ hang h6a 6 Nam Bo phat tri€nm~nh vao th€ ky XVIII, XIX thi s6 thuO'l1g nhan nguai Nh~t, B6 Dao Nha, Tay BanNha, An Do t\1 cu ngay rang nhi~u Khi thvc dan Phap thi~t l~p n~n do ho thi nhfmgnguai Phap l~i c6 vai tro quan trQng 6 Nam BO vai thanh t6 la ke bao ho, thuO'l1gnhan,dan di cu lam an, nha khoa hQc

Trong moi truang thu~n lO'i cua kinh t€, xii hoi dii hinh thanh cac G?Ctrung cuavan h6a, tu tuang, tin nguang va cac quan ni~m phi quan phuO'ng diflcs~c Nam BO

Th{r nh6t, net diflctrung quan trQng nh~t cua van h6a Nam Bo la tinh tv do, ph6ng

huu Ian va du truc xii hOi thoang le t~t y€u se t~o nen mot tinh cach van h6a N am BOvai Giflctrung cO'ban la tinh tv do, khoang d~t, nang Gong, kh6 chfip nh~n sv go ep

10

Thu hai, y~u t6 giao lUll ti~p xuc trong van hoa Nam BO nit di~n hinh Tren binh

di~n chung d6, y~u t6 da d~mg trong th6ng nh~t cua van h6a phat tri~n nhu coi ngu6n sucm<;lnhtinh thftn aNam BO

Thu ba, tin ngu5ng, ton giao N am BO mang d~c trung vung mi~n r~t r5 net, th~

hi~n tinh cach cua S\1'giao lUll van h6a va cac nhan t6 xa hoi hoan toan khac bi~t so v6ivung van hoa B~c Bo Tru6c khi xu~t hi~n cac ton giao ban dja thai C~n d<;li,Nam Bo

trQng Tu khi thi~t l~p duQ'c n~n th6ng trj tren to an lanh th6 Vi~t Nam, nho giao duQ'cma

rong, tuy nhien v~ co ban day v~n duQ'c coi la vung d~t phi Nho S\1'ra dai cua nhi~u tongiao ban dja thai c~n d<;liaNam Bo la y~u t6 van h6a d~c s~c du6i tac dong cua cac y~ut6 kinh t~ xa hOi m6i tren cac tinh thftn truy~n th6ng cua tin nguang va t\1'nhien

CHUONGII QuA TRINH xAc L~P vA PHAT TRIEN cAc TO CHUC

CHiNH QUYEN TRONG LICH sir VUNG BAT NAM Bt) VI.¢T NAM

1 Vuo-ng quac Phu Nam S" xuAt hi~n ta chfrc chinh quy~n diu tien tren vung dAt Nam BQ, Vi~t Nam

V€ Sf! thanh lfjp vU'O'ngquae Phil Nam

Cac tai li~u cua Trung Boa tan m~m tren m<)t s6 khia C(;l.nhnhung cling cung dp nhieuchi ti~t d~ tim hi~u ve Phli Nam Trang bao cao t6ng hQ'P, nhom nghien Clm de tai da d~n

Phli Nam khoang nhung th~ k5' d~u cong nguyen la m<)t qu6c gia n~m phia Nam Vi~t

n~m tuang duang vai mi~n Nam B<) Vi~t Nam ngay nay: "Phli Nam la m<)t qu6c giaven bi~n ma trung tam la vling Nam B<) ngay nay cua Vi~t Nam, cu dan chu th~ la

Cac tai li~u van hoa dan gian, thong tin tu k~t qua cua hO(;l.td<)ng khao sat, khai qu~t

Ma, vua thu 13 la vua cu6i cling cua cac vuang trieu Phli Nam N~u tinh nam thang,

Phli Nam, tu B6n Di~n co th~ b~t d~u tu th~ ki I, tu nhung nam d~u cua Cong nguyend~n giua th~ ki VII, c<)ng khoang 600 nam N~u so sanh vai cac vuang trieu Angkor

m<)tvuong qu6c ma trong giai dO(;l.nphat triSn (th~ ki III - VI), no thvc sv tra thanh

phat tfiSn trong m<)t khoimg thai gian dai cua lich su, xung dang co m<)t vi tri quantfQng trong lich su khu vvc va th~ giai

V€ nha nU'ue Phil Nam - t6 ehue ehfnh quy€n dau lien tren vilng dat Nam Bf), Vi¢t Nam

Qua cac tu li~u kh<:'lOc6 hQc, tu li~u dan gian, tu li~u c6 Trung Hoa, co th~

nen h':mh chinh va chinh trio

N€u din cu VaG nhfrng ghi chep cua LuO'ng thu va cac ngu6n tai li~u khac, thi

6n dinh nhung da xu~t hi~n t6 chuc chinh quyen nha nuac d~u tien Hi~n tUQ'ng H6n

trong nuac deu cu lam vua", xung hi~u la "Phil Nam D<;livuang" co th~ duQ'c xem ladgu hi~u d~u tien cua quy€n h,rc chinh td d~c bi~t - quyen h,rc nha nu6'c quan chu -lO<;liquy€n h,rc duQ'c hinh thanh thong qua phuang thuc k€ thua (truy€n ngoi) m~c d~uphuang thuc nay chua thl,l'c Sl,l'6n dinh, con mang nhi€u d~u gn dan chu cua cach thuct6 chuc quy€n ll,l'c cua xa hQi nguyen thuy Ghi chep v€ hi~n tUQ'ng cu len lam vuacho thgy nhi€u gia thuy€t v€ t6 chuc bQ may nha nuac va n€n chinh td Phil Nam Do

la hi~n tUQ'ng dan chu sa khai hay vi~c Cll len lam vua do mQt hQi d6ng bo lao, hQi

V~n con nhi€u tranh lu~n khoa hQc xung quanh vgn de phan chia dan vi hanh

lanh th6 Phil Nam ban d~u co 7 ~p, n€u k~ ca kinh do va Cang thi thi co th~ co 9 ~p, co

ch6ng ngo<;lixam Tren thl,l'c t€, vi~c t6n t<;licac dpv6'i vai tro quy€n ll,l'ccua nguai dUng

nhan v~t trung tam - thu IInh cua ca 7 ~p, la bi~u hi~n quan trQng cua mQt thi€t ch€ quan

ly mai, khac bi~t vai thi€t ch€ quan ly trong xa hQi thi tQc - bQ l<;lctru6'c kia, d6ng thai

vfrng ch~c va 6n dinh, nhu mQt hi~n tUQ'ng rgt ph6 bi€n athai ky lich Slf nay

Lien quan d€n du truc t6 chuc chinh quy~n nha nu6'c d~u tien tren vung d~t Nam

BQ, co mQt vgn d~ d~t ra: Ap la gi? D6i chi€u cac ngu6n tu li~u cho thgy dp co th~ la mQt vimg lfinh th6, co th~ co trung tam, thuang la trung tam van hoalton giao, n~m gifra cQng

d6ng cu dan, lam nong nghi~p, danh ca, ngh~ thu cong va trao d6i Khong thgy ra vai trocua bQ may quan ly, nhung ch~c r~ng khong co Sl,l'bi~t l~p hoan toan gifra cac dp - vimg,

bai Sl,l'd6ng d<;lngvan hoa th~ hi~n a Sl,l'qui chu~n th6ng nhgt v6'i nhau d€n muc kinhng<;lC,gifra t~t ca cac vung Co Ie t~p quan lam an, sinh s6ng tv bao dam dai s6ng cuagia dinh minh co tu thai cong xa c6 xua v~n duQ'c ti€p t\lC duy tri co hi~u qua trong dieuki~n ~6'i Chi co mQt vi~c vuqt ra khoi ph<;lmvi t\1'quan cua cQng d6ng la nghTaV\l donggop v6'i nha nu6'c va ca sa tOn giao

v ~s\f t6n t~i hi~n th\fc va vai tro cua nhan V?t quy~n l\fc trung tam - d~i di~n

cua vua, cling tuong t\l' nhu kinh Ph?t"

Vi~c xac dinh kinh do cua Phil Nam cling co vai tro quan trong nh~m ph\lcd\fng trung tam quy~n l\fc di~u hanh bQ may nha nu6c Phil Nam Tra l~i vai nhfrng gi

250km

t6 chuc chinh quy€n nha nu6c va qua d6 ph~n nao co th~ th~y duQ'c tinh ch~t cua Nha

day la m6i quan h~ gifra hai vilng d~t lien k€, ch~c ch~n co quan h~ giao lUll kinh t~,

v6i luu V\fCsong Se Mun tren binh nguyen Khorat Phil Nam quan tam han, duQ'c noitai nhi€u hon va th\fc t~ cling quan trong, duQ'c hu6ng t6i nhi€u han, la vilng bi~n

gon tren ban dao Malaya Nhi€u ngu6n tai li~u cho th~y van thai ky thinh tr10t6 chuc

khu V\fCNam BQ ngay nay

MQt s6 nh~ nghien cuu, ca trong va ngoai nu6c cho r~ng, t6 chuc chinh quy~nPhil Nam van thai ky phM tri€n cua no v~n gi6ng nhu th€ ch~ Ngdn ha, hay "manh, mui"

Nam Ph6 h~ lien t\lC g6m 13 dai vua keo dai hon 6 thS ky phai duQ'c coi la mQtvuang tri~u lau ben, co th€ so sanh v6i dQ dai cua moi tri~u d'.li phong kiSn t?P quy~n

theo, cling khong phfli la ai khac ngoai cac bQ tuang va nhung nguai k€ truy~n cuacac tuang lInh d6, v~n la lien t\lC trong mQt giai do~m c6 Ie dn c6 nguai dung d~u latuang lInh, la nguai chi huy m~nh me, qua quy€t Hai giai do~n ton nguai An DQ lamvua, ch~c la thanh th~o vi~c quan ly chinh quy~n, am hi€:u ngu6n va duang buon ban

tri6n va truy~n th6ng Phil Nam ma con lam tang tinh dQc dao va linh ho~t cua vuong

phuO'ng di~n da duQ'c chung minh, nha nuac Phil Nam da vuqt qua trinh dQ sa Slr d6

tra thanh mQt qU6c gia - nha nuac phat tri6n cao nh~t Dong Nam A trong thien ky Icua Cong nguyen,

2 "Thiiy Chan L~p" va t6 chuc chinh quy~n tren vimg d~t Nam BQ Vi~t Nam trong giai do~n tir th~ ky VII d~n th~ ky XVII

Day la thai ky kh6 khan d6 ph\lc dlJng l~i t6 chuc chinh quy~n vilng Nam BQ Vi~t

Nam Luc nay Phil Nam suy y€u va bi Chan L~p xam chi€m T6 chuc chinh quy6n cuaPhil Nam ch~c ch~n da bi anh huang cua Chan L~p Tu li~u con l~i khong cho bi€t gi

Phil N am da c6 d~u hi~u bi suy thoai tu th~ ky VI, do SlJ chuy6n d6i duang giao

duQ'c ghi nh~n vai cai ten cua mQt qu6c gia mai xu~t hi~n la Chfm Lgp (Chen La) ma

VI, cling la thai di~m hinh thanh tQc nguai Khmer va van hoa Khmer, da ti~n cong Phil

Nam - nuac ton chu cua n6 - tu d~u d~n giua th~ VII thi chinh ph\lc duQ'c

Sau khi chinh ph\lc dlJQ'cPhil Nam, vuong tri~u thu nh~t cua Chan L~p - vuong

SIJti€p n6i van hoa Phil Nam va v~ thlJc ch~t d6 la thai H~u Phu Nam, k~ ti~p Phu Nam tuy da b~t d~u buac sang thai ky van hoa Khmer.

Sang th€ ky VIII, Chan L~p wi vao khung hoang tri~u chinh ma truac d6 da c6 nhfmg d~u hi~u tan quy~n Su nha Duang b~t d~u chep Chan L~p ph an chi a thanh Chan L~p D~t (L\lc Chan L~p) va Chan L~p Nuac (Thuy Chan L~p).

trung hQ'P vai d6ng b~ng song Cilu Long, bao g6m toan bQ Nam BQ ngay nay, ma chu

y€u 180co vS vung trung 1uu song Me Kong, quanh kinh do Thuy Chan L~p 180Sambor, a

Kompong Cham Ph€ tich ki€n trllC va noi tim th~y bia ky xac nh~n diSu nay

th~n sang nha Tuy Sau do, cho d€n t~n nam 802 khong co ngu6n tai 1i~u nao cho bi€t vS

sv t6n t~i cua ca Phu Nam va Chan L~p Thvc t€ cling khong co mQt d~u hi~u nao cua svcai quan cua trung UO'l1ghay dia phuO'l1g, mQt van ban hay mQt hanh dQng nao Tuynhien, diSu do khong d6ng nghla vai tinh tr~ng mQt xa hQi 1Qn xQn Lang xom hinhthanh tir xa xua g6m nhfrng nguoi dan cung s6ng tren mQt dia vvc, lam cung mQt nghS,chu y€u 180nghS nong, danh ca va dvng nha Tir do hinh thanl1 nhfrng cQng d6ng tv quannh~m dam bao cUQc s6ng gian di, binh l~ng, tv cAp, tv tuc ph~n 16'11

Co th€ doan dinh dng truac 802, trong khoang vai ch\lc nam, nguoi Java cai tritrvc ti€p Chan L~p, nhung l~i khong co tu 1i~u d€ ch~c ch~n vS vi~c co hay khong ch€ dQcai tri nay Tuy xa hQi khong h6n dQn, nhung cling khong co mQt ch€ dQ hanh chinh r5rang

thai 10' Angkor keo dai tir nam 802 d€n 1432, tuy Angkor dvQ'c gOi r~t mUQn, chuySn am

nhiSu dUi quang, nhiSu vucmg triSu, tuy vftnacung mQt ch6 va co thai gian ti€n 1en dinhcao cua no Anh huang thl,lc t€ cua thai kY Angkor 180khong nhiSu so vai cac khu Vl,lC

su6t m~y th€ ky do, khong hS th~y d~u v€t nguai/ van hoa Khmer tren d~t nay Su6t thaiAngkor, nguai ta chi th~y mQt t~m bia chfr Khmer, nien d~i nam 937, mQt vai ngoi thap

Phabang (Lao) va Champa (Vijaya, Qui Nhon) thi anh huang va Sl,lcai quan cua vua

Cl'ru Long tir sau nam 1432, sau l~n di cu thu 3, s6ng chu y€u tren cac cham car /gi6ng,

b~t d~u tir Soc Trang, Tra Vinh, Vlnh Long, song cling con kha thua that Truac nfra, thi

n€u co thi chi lac dac, va da khong co d~u v€t gi su6t 630 nam thai Angco Nh6m tac gia

gi6ng, thSm cao d€ s6ng, con nguoi Vi~t d€n sau thi lam ruQng th~p aven song V~n dS

180ach6 tim noi thich hgp vai t~p quan canh tac, chu khong phai 180truac hay sau Nguai

r~ch ch~ng chit cua vung Nam BQ duQ'c xem 180h~ th6ng thuy lQ'ithu~n ti~n dS d~t hi~u

qua cua n~n kinh t~ nong nghi~p tr6ng lua nuac N6i cach khac, day la S\.fphan vung mQtcach tv nhien duQ'c quy~t dinh b6'i t~p quan canh taco

V~ t6 chuc chinh quy~n nha nuac c6 th~ th~y S\.fkhac bi~t gifra L\lc Chan L~p vaThuy Chan L~p R~t d~ nh~n th~y Thuy Chan L~p tuc vung Nam BQ hi~n nay la khu V\.fCbi~t l~p v~ hanh chinh so vai khu V\.fCtrung tam cua vuO'ng qu5c Chan L~p Ngay ca d~n

th~ ky XVII 6' Thuy Chan L~p v~n c6 mQt ph6 vuong d~ cai quan va d6ng t~i Sai Gan,

thi ra rang cac th~ ky truac d6 da: c6 m~m m5ng cua m9t hinh thuc phan chia chinhquy~n va mQt phuang thuc cai tri long leo Do d6, mo hinh t6 chuc cua Thuy Chan L~pmQt m~t bi fmh hu6'ng cua Chan L~p, do Chan L~p la ke xam luQ'c va ap d~t chinhquy~n, nhung ngay ca khai ni~m Thuy Chan L~p cling cho th~y S\.fphan quy~n, dQc l~pv~ hanh chinh so vai chinh quy~n trung uO'ng Cling c6 th~ ch~c ch~n r&ng, trong b6idmh dfm cu thua th6t, anh hu6'ng cua chinh quy~n trung uang khong m~nh thi c~u truccua bQ may hanh chinh tren vung d~t Thuy Chan L~p se khong ch~t cM, thi~u tinh h~th6ng va hi~u qua tac dQng cua ho~t d9ng quan ly d6i vai cac b9 ph~n dan cu la khongcao

Sau khi Nguy€n Hoang tr6' v~ Thu~n H6a nam 1600, C\lC di~n Dang Trong Dang Ngoai 6' Vi~t Nam da: b~t d~u manh nha va d~n 1627 thi chinh thuc dinh hinh.Nam 1778, kh6'i nghia Tay San vai vi~c Nguy~n Nh~c len ngoi hoang d~, d6ng do 6'Quy Nhan da: ch~m dt'It giai do~n Dang trong cua cac Chua Nguy~n Tuy nhien, khoang

-30 nam sau d6 (1778- 1802) la mQt giai do~n ng~n di~n ra tr~ng thai tranh chftp quy~nh,rc t~i vung d~t Nam BQ gifra chinh quy~n Tay San va chinh quy~n Nguy~n Anh, sau d6

la vi~c t6 chu'c cai tri cua Nguy~n Anh khi chi~m l~i duQ'c Gia Dinh l~n cu6i, thi v~ cO'bfm v~n la S\.fk~ n6i cach thuc thi~t l~p dan vi hanh chinh va t6 chuc quc'm ly cua chinhquy~n Dang trong

Nhin m9t cach t6ng th€, chinh quy~n Dang trong cua cae Chua N guy~n mang d~cdi€m la mQt b9 may chinh tri - hanh ehinh t6 chue theo mo hinh quan ehinh (tr6' xU6nggOi la ch~ dQ qu~n chinh) Gifra th~ ky XVIII, ch~ dQ quan chinh 6' Dang Trong da: b~td~u bQc lQ nhfrng di€m y~u tri m~ng Nhung d6i vai Nam BQ - mQt khu v\.fe xa trung tam

va dang duQ'c khai pha thi bQ may chinh tri - hanh chinh quan chinh eua ehinh quy~nDang Trong vai tu cach h~ th6ng quan ly xa: hQi va hinh trung l~i la phuang an t6i uutrong vi~c kh~ng dinh chu quy~n eua cQng d6ng Vi~t Nam tren vung dM mai phuangnam

D€ ti~n hanh xac l~p cac dan vi hanh ehinh va t6 chue bQ may chinh quy~n 6'vung dftt Nam BQ, chinh quy~n Dang trong cua cae chua Nguy~n da: thi hanh nhi~u bi~n

phap tuang d6i nhftt quan D~ tai t~p trung phfm tich ba chinh sach ca ban cua cac chuaNguyen:

- Chinh sach di dcin, khan hoang xac lqp cac don vi ce}ng cu truy€n th6ng

Truac nam 1698 dil c6 nhi~u cUQc di dan Ie te, thuOng xuyen, lien Wc cua ngmyiVi~t, nguai Cham, nguai Trung Hoa d€n vung dftt Nam BQ Cac cUQc di dan nay vaim\lC dich khai hoang va muu sinh Nam 1698 chua Nguyen cir Nguyen Hfiu Canh xu6ngkinh 1;' vung Dong Ph6, danh dftu buac kh~ng dinh chu quy~n cua cac chua Nguyen Tu

d~u cho vi~c thi€t l~p n~n hanh chinh aNam BQ trong giai do;;tn sau

Trong su6t th€ ky XVIII, chinh sach di dan khai hoang vung Nam BQ la chinh

nhau: d6n di~n cua nhfrng nguai giau c6; quan d6n di~n cua chinh quy~n; cac khoang

bang t;;tOthanh nhfrng don vi cQng cu maio

- Chinh sach xam th~rc ti"rngbucYc, khan hoang 19p lang din dau thiil lqp don vi hanh chinh va t6 chuc be}may cai tri din do

bu6c Phuong thuc "lftn d~n nhu t~m an" phan anh qua trinh can thi~p thvc t€ cua DangTrong d6i v6i Nam BQ va m6i quan h~ gifra Dang trong vai Chan L;;tp Chinh quy~nDang Trong sir d\lng hai each thuc chu y€u dS thi€t l~p cac dan vi hanh chinh: 11tren ca

sa m~t dQ dan cu dong t;;ticac dia diSm t\l cu thi thi€t l~p cac don vi hanh chinh; 21b~ng

nang cai quan r6i l~p cac don vi hanh chinh - quan sv, t6 chuc di dan khai hoang, sau d6di~u chinh cac dOll vi hanh chinh Nhu v~y, qua trinh thi€t l~p cac don vi hanh chinhduQ'c ti€n hanh d6ng thai vai cong cUQckhAn hoang, su d\lng cac ho;;tt dQng quan sv, b~td~u tu Chau, D;;to r6i cac Phu, Huy~n ra dai

- Chinh sach rang bue}c long leo

Day 1a chinh sach tftt y€u va nhftt quan cua chinh quy~n Dang trong d6i v6i Nam

m6i lien h~ long feo vai nhau va vai chinh quy~n Trung uong Hai nghla V\l quan trQng

bao v~ bien giai va s£n sang can thi~t VaGtinh hinh Chan L;;tp n~u c6 yeu du va 2/ thuthu€ H~ qua la dil t;;tOra mQt sv di bi~t trong cftu truc hanh chinh cua chinh quy~n Nam

BQ Cac don vi hanh chinh va bQ may quan 1;'aNam BQ duQ'c t6 chuc dOll gi<'mva thi€utinh ch~t che, tinh chftt tv tri t;;ticac khu vvc rftt cao nhftt la t;;tieac lang xil

dil t;;tOmQt h~ th6ng dOll vi hanh chinh va bQ may chinh quy€n mang d~c s~c Nam BQ

D~ 1<:lixac dinh cac y~u t6 cila h~ th6ng do cling nhu m6i lien h~ gifra chung vai nhau,phan bi~t qua ba thai ky co ban:

Tltifi ky tir 1698 din 1744

Truac nam 1698 tren 1anh th6 Nam Bo da manh nha hinh thanh cac dOll vi hanh

chinh cila dan khai hoang nguai Hoa g6m hai nh6m M<;1cClm va nhom cila Duang Ng<;1n

Dich, Tr~n ThuQTIg Xuyen Truac do, nam 1623, b~ng k~t qua cila hO<;1tdong ngo<;1igiao

tr<;1mthu thu~ cila nguai Vi~t - buac d~u tien kh~ng dinh chil quy~n cila nguai Vi~t tren

d~tNam Bo

Nam 1698 Nguy€n Hfru Canh l~p phil Gia Dinh bao g6m hai huy~n 1a Phuc Long

Ngoai

Phil Gia Dinh g6m hai huy~n: Tan Binh ( xu Sai Gan), Phuc Long ( xu D6ngNai) Giai dO<;1nd~u phil Gia Dinh chi 1a dOll vi hanh chinh mang tinh hinh thuc va benduai 1a hai huy~n phl,l thuOc D~n nam 1731 mai d~t chuc Di~u khi~n th6ng nhi~p vi~c

rang mang tinh qm'm 1y quan s\! han 1a hanh chinh - dan S\! Cling nam 1732 phil GiaDinh duQ'cma rong sang chau Dinh Vi€n Nhu v~y, agiai dO<;1nnay, phil Gia Dinh duQ'ct6 chuc so sai, vai chuc nang quan s\! va mad~t duQ'c coi tn;mg han.

T<;1ihai huy~n thuoc phil Gia Dinh, co Dinh 1a co quan quan 1y, mbi dinh qui'm mN

huy~n Huy~n Tan Binh co dinh Phien Tr~n, huy~n Phuc Long co dinh Tr~n Bien Sau

1a mot vo tu6'ng lam Tr~n thil hay LUll thil

khoi'mg 40 nam gifra th~ ky XVIII nhu sau:

"Phil Gia Dinh, huy~n Tan Binh co quan dong gifr, gQi 1a dinh Phien Tr~n, Ky ll,lc,Cai an, Tri b<;1mbi chuc 1 vien, sa thuoc co ty Tu6'ng th~n l<;1i,Cau ke 2 nguai, Cai hQ'P 3nguai, Thil hQ'P7.nguai, l<;1ivien 10 nguai

Huy~n Phuac Long co quan dong gin, gQi 1a dinh Tr~n Bien, Ky Il,lc,Cai an, Tri b~

mbi chuc 1 vien, sa thuoc co ty Xa sai, Cai hQ'P 1 nguai, l<;1ivien 2 nguai, ty Tu6'ng th~nl<;1i,Cau ke 1 nguai, Cai hQ'P2 nguai, Thil hQ'P2 nguai, l~i vien 10 nguai

Chau Dinh Vi€n c6 quan dong gifr, gQi 1a dinh Long H6, Ky ll,lc, Cai an, Tri b~ mbichuc 1 vien, sa thuoc c6 ty Xa sai, ty Tu6'ng th~n l<;1i,s6 nguai va chuc Vl,lcling nhutren" I ILUll thill2 1a chuc quan gi6ng nhu tr~n thil dUng d~u dinh, do do chuc nay co quy~n

1uOllg, thu~ Id10a, di~n th6, ho binhl3 g~n li~n vai hanh chinh va dan S\! Ky Il,lc 1a chuc

quan giup vi~c cho ty Xa sai, cho Cai b~ ty Tu6ng th~n va Nha uy a ty L~nh sir dai

ty va L~i ty,,15 Ty Xa sai quan Iy hanh chinh dUng d~u la Ky h:lC, ty Tu6ng th~n dUng d~u

la Cai b~ lam nhi~m Vl,lthu thu~

Di~m, Lan, Ph6, ThuQc, DQi phan anh d~c di~m hanh chinh trang b6i canh da dan tQc

phl,l thuQc v6'i cac ten gQi khac nhau: lang, n~u, ~p, man phan anh khung canh thiennhien Nam BQ v6'i khu vvc cu tru co m~t dQ dan cu th~p va phan b6 xa nhau YS co ban,

cac chuc dich chua duQ'c chung thvc vS m~t tlI li~u nhung chuc nang thu thu~ cua cacchuc dich co th~ la chuc nang chu y~u

Tr~n Ha Tien la mQt don hanh chinh duQ'c huang quy ch~ tv tri v6'i ch~ dQ th~ t~p

tu T6ng binh M~c Cuu nam 1708 d~n Do d6c M~c Thien Tich nam 1736 Tr~n Ha Tieng6m 7 xa T6ng tr~n Ha Tien co vi tri dQc l~p cao, n~m quySn vS cac m~t kinh t~, chinhtri, quan sv, va ca vi~c thvc k~ chuc T6ng tr~n

Nhu v~y, tu 1698 d~n 1744, Nam BQ co chua nhiSu cac don vi hanh chinh, bQmay quan ly con don gian mang d~m tinh quan chinh, cac chuc quan co th~ kiem nhi~mnhiSu nhi~m Vl,lkhac nhau

Thifi kjJtir 1745il€n1777

Dang Trang cua cac chua Nguy~n Dinh khong phai la co quan hanh chinh d~ quan ly

tru6'c M6i Dinh quan ly mQt s6 huy~n 5v thi~t l~p don vi hanh chinh Dinh la bu6'c phattri~n quan trQng trong xu hu6ng gia nh~p cua Nam BQ van h~ th6ng hanh chinh th6ngnh~t cua chfnh quySn Dang trang

Cling v6'i cac huy~n, cac d~o - don vi hanh chinh tuong duong v6'i huy~n - duQ'cthi~t l~p t~i cac dia ban cu dan chua 6n dinh, dang trang qua trinh t6 chuc chinh quySn

C~p xa la don vi hanh chinh truySn th6ng va khong co thay d6i so v6'i giai do~ntru6'c YS co ban, dp xa la sv quy tl,l cac lang Nam BQ trang qua trinh khai hoang l~p ~p

BQ Tuy nhien, nhom nghien Clm d€ tai v~n chua co du can cu tu li~u d~ di sau vao cAu

hanh chinh tang len v~ s6 lUQ11g,bQ may quan ly hanh chinh duQ'c t6 chuc quy cu han vatheo do, chinh quy~n Nam BQ d~n hoa nh~p vao khung canh chung cua chinh quy€nDang Trong

Cung vai h~ th6ng hanh chinh va g~n nhu hoa nh~p vai h~ th6ng hanh chinh la h~

phuffi1g, do chinh quy€n dia phuang tra luang

long leo 0 cAp dQ "toan qu6c" v~n co trfin Ha Tien duQ'c hu6ng quy ch~ t\I tri va ch~ dQ

quan l~i thuQc cAp hay chieu mQ quan dQi (thuQc binh) C~n nhfin m~nh r~ng thai Dang

trong bien ch~ quan l~i chua hinh thanh, quy€n Ivc hanh chinh n~m trong tay cac vo

huy~n, quan ly toan di~n cAp xii thon Day la d~c di~m quan trQng nhfit trong thi~t ch~

Tu 1778 - 1788, h~ th6ng chinh quy€n Vi~t Nam tren vung Nam BQ do hai l\IclUQ11gchinh tri d6i l~p vai nhau t6 chfrc (chinh quy~n Nguy~n Anh va chinh quy~n TaySan)

Cac tai li~u con l~i d~n nay khong cung dp duQ'c du thong tin v€ ho~t dQng quan ly

trong han muai nam tranh chi~n quy~t li~t vai Nguy~n Anh, hQ cling co mQt s6 ho~t dQngquan ly xii hQiaNam BQ tren cac phuang di~n ho~t dQng quan ly hQ tich va giu gin tr~t t\I

tuang dUng d~u

Khac vai Tay San chi coi Nam BQ chu y~u nhu mQt khu V\ICngo~i vi, Nguy~n

tien, Nguy~n Anh dii ti~n hanh cUQcchi~n tranh ch6ng Tay San mQt cach to an di~n, trongd6 c6 ho~t dQng xay d\mg bQ may nha nuac

, , •

BO may trung uong cua chinh quy~n Nguy~n Anh (Dqi Nam Thvc hic chinh bien

O? nhdt kY gQi la Chinh dinh, tuc cling d6ng aSai Gon - phu Gia Dinh, nhung bi~t l~p v6'i

Anh cho chia v?ch l?i dia gi6'i ba dinh: Tr~n Bien (mot huy~n va 4 t6ng); Phien Tr~n (mothuy~n va 4 t6ng) va Long H6 (d6i thanh dinh Ho&ng tr~n g6m mot chfm va 3 t6ng), d6ngthai d6i d?o TruOng D6n thanh dinh TruOng D6n (mot huy~n va 3 t6ng) Ngoai ra, conduy tri tr~n Ha Tien v6'i cac d?o Tr~n Giang, Tr~n Di, Long Xuyen, Tan Chau va cac phu

Sau khi chiem duQ'c Gia dinh IAn cu6i, Nguy~n Anh tung bu6'c xay dvng va clingc6 bo may chinh quy~n Che do quan chinh v6n c6 nhfrng di~m yeu tri m?ng dii duqc di~uchinh theo huang cling c6 ch~ do t~p quy~n d6ng thai giam thi~u cac y~u t6 ton giao nenl?i phat huy duQ'c mot s6 hi~u qua d?c bi~t nh~t thai va nha v~y cling thu duqc mot s6 ketqua tich qrc nh~t dinh, trang d6 n6i b~t la g6p phAn dua nhanh nhi~u yeu t6 truy~n th6ngcua thiet che xii hoi Vi~t Nam vao vung d~t m6i

Nam 1800, phu Gia Dinh duqc d6i lam tr~n, gQi la Gia Dinh tr~n, d?t Chinh dinh

than, v~n chua d?t chuc Tri huy~n

che xii hOi con kha long leo tren d6ng b&ng Nam Bo cu6i thai Dang Trang, chinh quy~n

ngai vang cua dong hQ Nhung che dO ~y tv than n6 c6 nhi~u khiem khuyet ma n6i b~t la

trang bo may chinh quy~n va h~ qua t~t yeu cua n6 la cac hanh dong cam tinh hay b~tch~p phap lu~t t6'i muc va chinh phu trang sinh ho?t xii hOi

vU'O'ngtri~u Nguy~n (1802 - 1862)

Nam 1802, Nguy~n Anh danh b?i hoan to an tri~u Tay Son, len ngoi hoang de Tu

cho thvc dan Phap, d6 la khai di~m thai ky m~t doc l~p, bi l~ thuoc vao thvc dan Phap.Nhu v~y, tu 1802 den 1862 la thai ky chinh quy~n vung Nam Bo phat tri~n trong svquan ly cua tri~u N guy~n

Xet tu g6c do t6 chuc chinh quy~n Nha nu6'c, giai do?n 1802- 1862 c6 th~ tachlam hai thai ky:

- , .•

chinh cua vua Minh Mfnl1)

vang da thai thuc tri~u Nguy€n n6 h,rc xay d\l11gmot thi~t ch~ nha nuO'c th6ng nh~t trentoan lanh th6 m?c du v~n bi qUEmtinh cua qua khil qufm chinh dAy di them 30 nam mla.Tinh hinh nay duQ'c phan anh trang qua trinh phit tri~n cua t6 chilc nha nuO'c 6 Vi~tNam cling nlm Nam Bo thai ky 1802 - 1832

Dinh Thanh (g6m 5 tr~n phia nam)

V~ co ban, so d6 t6 chuc hanh chinh Vi~t Nam 6 Nam Bo thai ky nay nhu sau:

Gia Dinh thanh (thi~t l~p nam 1808) g6m 5 tr~n: Phien An, Bien Hoa, VlnhThanh, Dinh Tuang va Ha Tien Gia Dinh tir c~p Tr~n duQ'c nha Nguy€n chuy~n len dp

Thanh d~ cai tri ca vung Nam Bo rong Ian.

DUng d~u Gia Dinh thanh la quan T6ng tr~n (Vo quan trQng th~n), do nha vua b6nhi~m, di~u hanh Nam Bo co ban theo nguyen t~c "Trung uong tan quy~n" tren t~t cacac phuong di~n T6ng tr~n co mot Hi~p t6ng tr~n ( sau d6i la Pho t6ng tr~n) phl,l ta.H~ th6ng hanh chinh 6 Gia Dinh Thanh g6m nhiSu bo ph~n Bo ph~n thira hanh

Ta thira g6m: L~i, Binh, Hinh; Ty Hfru thira g6m: Ho, L€ Cong) vO'i cac chilc danh nhuCau ke, Cai hQ'P, Thu hQ'P, Ban ty Nam 1813, t~i Gia Dinh Thanh d?t Tao la co quanmO'i, g6m co b6n Tao (Ho, Binh, Hinh, Cong) dUng d~u la Tham tri, do cac quan l~i cao

Ta Hfru thira ty bi xoa bo, 6 phong d~u do cac Tim kiem nhi~m quan ly, s6 Tao cling chicon l~i 3 (HO, Binh, Hinh)

DUng d~u cac Tr~n la Tr~n phu (sau dbi la Luu thu) vO'i hai chuc pho la Hi~p tr~n

ra con co bo may giup vi~c vO'i cac chilc danh: Cau ke, Cai hQ'P, Thu hQ'P, Thu l~i s6lugng quan va l~i 6 dp Tr~n tuong d6i dong can eu theo mot 1~do Gia Long dinh ra van

giam mot s6 nhan S\T 6 2 ty thuoc cae tr~n 6 Gia Dinh thanh