Bức tranh toàn cảnh về các ngôn ngữ ở việt nam

Khi ban ve vi the, chuc nang cua mot so ngon ngu DTTS, chung ta mod chi thay dugc mot vai suy nghi, nhan xet buac dau, ma chua the danh gia dugc T thuc_sy vi the, chuc nang cua tieng pho

VIEN KHOA HQC XA HQI VIET NAM

VIEN NGON NGtT HOC

DE TAI CAP BO

VE CAC NGON NGtT 6 VIET NAM

BAO CAO TOM TAT TONG QUAN BAO CAO BE XUAT KIEN NGHI

NHCrNG NGUOI THlTC HIEN:

PGS TS BOAN VAN PHUC (chu nhiem) Ths PHAN LlTONG HUNG (Thu ki) Ths NGUYEN MINH HOAT

GS.TS NGUYEN VAN KHANG PGS TS HOANG VAN MA Ths BO ANH VU

HA N 0 I -2 0 1 1

BtTC TRANH TOAN CANH

VE CAC NGON NGU* d VIET NAM

(BAO CAO TOM TAT T 6N G QUAN)

1 TOM TAT VE NHIEM VU VA VIEC TRIEN KHAI BE TAI

1.1 Viet Nam la mot qu6c gia da dan toe va da ngon ngu Cac ngon ngu a Viet Nam thuoc ^5^)igu he: Han-Tang, Thai-Kadai, Hmong-Dao

(Hmong-Mien), Nam Bao va Nam A Vi vay, nghien cuu canh huong ngon

ngu (CHNN) cr Viet Nam la mot viec het sue quan trong, lien quan true tiep

den ca sor de xay dung chinh sach ngon ngu (CSNN) b quoc gia da dan toe,

da ngon ngu Trong nghien cuu CHNN, mot trong nhung van de quan trong

nhat la phai chi cho ra dugc vi the, chuc nang cua cac ngon ngu Vi the,

chuc nang cua cac ngon ngu se la mot ca sa cho viec hoach dinh chinh sach

phat trien ngon ngij quoc gia, bao ton va phat huy cac ngon ngu dan toe

thieu so (DTTS), bao ton su da dang ve ngon ngu va van hoa Viet Nam

Tu thap nien sau muai cua the ki XX, da co mot so cong trinh nghien

cuu ve van de ngon ngu hoc xa hoi a Viet Nam, trong do de xuat nhieu van

de lien quan den CSNN, van de bao ton cac ngon ngu DTTS, gan voi vi the

cua cac ngon ngu DTTS nay Dae biet, tir nhung nam tam muai cua the ki

XX, cac van de ve ngon ngu hoc xa hoi ve cac ngon ngu a Viet Nam ngay

cang dugc nhieu nguai quan tam hon Vao thap ki 90 cua the ki XX va dac

biet trong nhimg nam gan day, hang loat nhung bai viet, nhung cong trinh

nghien cuu da chu y den nghien cuu CHNN a Viet Nam Vao nhung nam

cuoi thap ki 90, Vien Ngon ngu hoc co mot Be tai doc lap cap nha nude ve

"Chinh sach cua Nha nuac CHXHCN Viet Nam trong ITnh vuc ngon ngir"

(da nghiem thu nam 2001) Tuy vay, chirong trinh nay cung ^hdng^ghien

cuu nhieu ve vin de/CHNN)cung nhir vi the, chuc nang cac ngon ngu, dac

biet la cac ngon ngu DTTS G in day, da co hang loat bai viet ve van de nay1 Khi ban ve vi the, chuc nang cua mot so ngon ngu DTTS, chung ta mod chi

thay dugc mot vai suy nghi, nhan xet buac dau, ma chua the danh gia dugc

T thuc_sy vi the, chuc nang cua tieng pho thong cung nhu ngon ngu DTTS, thai do cua ho doifv^Tngdn ngu ma ho dang su dung trong cong dong, trong

dai song kinh te - xa hoi cua dat nuoc2 Do la li do chinh de de tai “Bite

tranh toan canh cac ngon ngu a Viet Nam ” dugc de xuat va ki ket.

1.2 Muc tieu va nhiem vu cua de tai• • •

1.2.1 Muc tieu

- Dieu tra toan dien, nghien cuu vi the va chuc nang cua tieng Viet va cac ngon ngu DTTS; thai do (ngon ngu) cua nhung ngudi su dung ngon ngu (doi vai tieng pho thong cung nhu doi vai tieng me de - TMD va ngon ngu1 dan toe xung quanh) trong boi canh dat nuac a thai ki cong nghiep hoa (CNH), hien dai hoa (HDH) va hoi nhap quoc te

1 D 6 la nhitag bai v ilt trong cuon "Canh huSng va chinh sdeh ngon n g u a Viet N am " (N xb KHXH., 2002), hay mpt s6 bai viet trong HOi thao "Vi t h i cua ngon n g u quSc g ia tron g qu dc g ia d a dan tQc - da ngon ngic" (tap Ki y§u HOi thao khoa hoc V iet - N ga \h ngon ngtr hoc xa hgi, 2002), hoSc co th l thSy trong cac Hoi

thao khoa hpc trong n u ac va qu6c te H&u het cac bai viet cung m ai chi nhin nhan v6 C H N N V iet - dan toe, hay dan toe - V iet a mot vai dja ban n hit djnh.

2 X in xem c&c con g trinh, bai viet cua N guyen V&n Hieu (1998), Trim Tri D 5i (2000, 2004), Hoang Van Hanh (2002), Hoang Thi Chau (2001), N g u y ln Van Khang (1999, 2002, 2 003), Bui Thi Minh YSn (2002),

N g u y ln HOu Hoanh (2002), Ta Van Th6ng (2002), Mai Xuan Huy (2002), Pham Tat T h in g (2002),

- Thuc hien cac nghien curu trirong hap (case studies) nhu nhung dien hinh v6 vi th6, chuc nang, thai do ngon ngu vai ngon ngu nguy cap nhu

nhung diln hinh lam co so loai suy cho nhung truang hop tuang tu.

- K iln nghi cac van de li luan va thuc tien nham nang cao vi the, chuc nang cua cac ngon ngu a Viet Nam va bao ton su da dang ngon ngu - van hoa - toe nguai, trong do co van de cac ngon ngu* co nguy ca tieu vong

1.2.2 Nhiem vu nghien cuu

De tai se tap trung lam ro mot so noi dung chinh sau day:

1.2.2.1 Giai thieu khai quat nhat nhung dac diem cac dan toe a Viet

Nam lien quan tai vi the va chuc nang cac ngon ngu nhu: dan so hoc toe nguai; su phan bo cu dan cua cac dan toe, su phan bo dan xen, su tiep xuc vai cu dan cac toe nguai a ngoai lanh tho quoc gia, cung dac diem coi nguon, cau true, loai hinh cac ngon ngu a Viet Nam

1.2.2.2 Nghien cuu dac diem su dung ngon ngu a cac DTTS xet trong

pham vi ca nuac, xet trong pham vi vung mien, cac khu vuc dia li (rong, hep), xet trong pham vi noi bo dan toe; dac diem su dung ngon ngu cua cu

•>

dan cac dan toe cung cu tru tren mot dia ban, mot khu vuc dia li lanh tho

1.2.2.3 Nghien cuu vi the, chuc nang cua tieng Viet trong cong dong

cac dan toe a Viet Nam vai tu each la ngon ngu giao tiep chu yeu giua cac cong dong cu dan toe nguai khac nhau tren lanh tho nuac ta; va nghien cuu

vi the va chuc nang cua cac ngon ngu DTTS

1.2.2.4 Nghien cuu de xuat cac giai phap cu the de nang cao vi the,

chuc nang cua tieng Viet va cac ngon ngu DTTS a vung dong bao dan toe; dac biet luu y tai giai phap doi vai cac ngon ngu co qua it nguai su dung dang va se co nguy ca / tiem an nguy ca tieu vong

1.3 Phmmg phap nghien cihi

Hai phuang phap ca ban dugc ap dung la: Phucmg phap nghien cuu

di6n da d! thu thap tu lieu; va Phucmg phap mieu ta vai cac thu phap luan

giai ben trong va luan giai ben ngoai (phan loai, thong ke, so sanh, thu phap

xa hoi - ngon ngu hgc, thu phap tarn li-toc nguai, ) Trong qua trinh viet,

de tai con ap dung cac phuang phap quy nap, loai suy

1.4 Qua trinh thirc hien de tai

De tai da thuc hien cac noi dung nghien cuu gom:

1.4.1 Thu thap va tong hap cac tai lieu nghien cuu truac day (hoac

co lien quan) ve vi the, chuc nang cac ngon ngu DTTS a Viet Nam, tham

khao ve vi the, chuc nang cac ngon ngu a ca khu vuc Dong Nam A, Trung

Quoc va the giai

1.4.2 Tap hap cac tu lieu da co, bo sung cac tu lieu mai qua dien da a

cac dia phuang, tien hanh phan tich va tong hgp cac tu lieu ve vi the, chuc

nang cua tieng Viet va cac ngon ngu DTTS a Viet Nam

a) Tren thuc tl, ngoai cac tu lieu da co ve ngon ngu DTTS a Viet Nam, de tai da tien hanh mot so cuoc khao sat dien da q(lO tinl^de dieu tra,

bo sung tu lieu Cac tinh do la:

San La (cac huyen Moc Chau, Mai Chau, Mai San) de khao sat vi the

chuc nang cac ngon ngu: Thai, Muang, Khang, Kha mu, Dao

Lai Chau (huyen Sin Ho, huyen Tam Duong, thi xa Lai Chau) de khao

sat vi the chuc nang cac ngon ngu: Khang, Hmong, Thai, Mang

Dien Bien (cac huyen: Tua Chua, Tuan Giao, Thuan Chau, thanh pho

Dien Bien) de khao sat vi the chuc nang cac ngon ngu: Hmong, Thai, dac

biet la sir hoa nhap, tiep xuc ngon ngu co anh huang tai vi the, chuc nang ngon ngu cua cu dan cac DTTS tai dinh cu thuy dien San La, Lai Chau;

Cao Bing: Thi xa Cao Bing, huyen Trung Khanh de khao sat vi the chu^nang cac ngon ngu Tay, Nung;

D ie L ie (Thanh pho Buon Ma Thuot va cac huyen: Ea Hleo, Krong

nguyen cua cu dan cac DTTS ve ngon ngu (bao gom ca chu viet)

b) K6t qua thu thap tu lieu a cac tinh, dia phucmg:

- Khao sat, dieu tra ngon ngu hoc-xa hoi d u g c ill5 7 phi§uj(vi the,

*

chuc nang cua ngon ngu; thai do ngon ngu; tinh hinh su dung song ngu; van

de day-hoc tieng DTTS thong qua giao vien va hoc sinh pho thong)

- Ghi am dugc[l8 bang cat xetTgfam] 16 bang phong van can bo, nhan dan ve ngon ngu DTTS a dia phuang ve cac ngon ngu: Thai, Khang, Dao,

_ A

Hmong, Tay, Nung, Pa co, Ta oi, E de, Gia rai, Cham Hroi, Ba na, R a mam,

Hoa, Kha me; 02 bang ve tu vung tieng Ra mam

- Suu tap, tim kiem dugc mot so lugng lcml^ach (khoang 50 cu6n))ve tieng DTTS (sach day-hoc tieng, tu dien dan toe - Viet, Viet - dan toe, kinh thanh Tin Lanh, tai lieu viet bang chu DTTS ), sach nghien cuu chuyen sau ve khoa hgc xa hoi va nhan van a cac dia phuang

1.4.3 X u U tu lieu, viet bao cao, hoi thao nhom

- Tien hanh phan loai, thong ke tu lieu theo cac bieu mau dugc thiet

Theo du kien, ket qua cua de tai “Buc tranh toan canh ve cac ngon

ngu d Viet N am ” la tap bai viet 12 bao cao chuyen de, gom khoang 250

trang (che ban giay A4)

Tren thuc te, tap 11 bai viet chuyen de da dugc hoan thanh, vai hinh thuc va noi dung tuang doi sat thuc so vai hinh dung ban dau Ket qua cua

de tai da dugc the hien chu yeu trong tap bai viet nay vai 420 trang Ben

canh do, de tai con kien nghi cac bien phap nang cao vi the, chuc nang cac

ngon ngu a vung DTTS

Ve cau true, |^12 chuyen de c^a~Bdo~cdot6ng^ a n | dugc sap xep thanh

4 phan va cac chuong de tien theo doi

Phan 1: Mot so van de chung

Phan 2: Vi the, chuc nang cua tieng Viet a vung DTTS

Phan 3: Vi the, chuc nang cac ngon ngu DTTS

Chuong 1: Vi the, chuc nang cac ngon ngu DTTS vung Bac Bo

Chuomg 2: Vi thi, chuc nang cac ngon ngu DTTS vung Trung Bo va

Tay Nguyen

Chuong 3: Vi the, chuc nang cac ngon ngu DTTS vung Nam Bo

Chuong 4: Vi the, chuc nang cac ngon ngu DTTS a Viet Nam

Phan 4: Kien nghi

1.5 Mot so tac dong cua ket qua nghien ciru dugc du kien tren co

so san pham cua de tai:

- De tai “Buc tranh toon canh ve cac ngon ngu a Viet Nam ” la mot

nghien cuu co ban, tren co so phan tich va tong hgp cac tai lieu da co va cac

tu lieu mai thu thap dugc ve vi thi, chuc nang cua cac ngon ngu a vung

DTTS

- Tap bai v ilt chuyen de co the dugc su dung nhu mot tai lieu tham

khao doi vai cac nha nghien cuu, cac nha hoach dinh chinh sach, nhung nha

quan li va thuc thi cong tac van hoa va giao due doi vai cac cong dong

DTTS a Viet Nam trong boi canh dat nuac va the giai hien nay

1.6 Then gian, lure ltro'ng va kinh phi thu-c hien:

- Theo hap dong, thai gian thuc hien de tai la 2 nam (tu thang 1,0 nam

2008 den het thang 9 nam 2009)

- Luc luong tham gia de tai: gom cac can bo va 02 nghien cuu sinh a Vien Ngon ngu hoc

- Kinh phi thuc hien de tai: 335.000.000d (ba tram ba muai lam trieud6ng)

Tren thuc te, de tai da dugc thuc hien trong mot hoan canh dac biet: cac van ban dugc ki ket qua muon (mac du van ban ghi ngay 31/12/2008, song thuc t§ thi cu6i thang 5/2009 mai dugc ki, cham han so vai van ban la

5 thang) Vi vay, kinh phi cho viec trien khai nghien cuu dien da qua cham,

anh huang den tien do tong ket tu lieu va viet cac chuyen de

1.7 NhCrng diem moi cua de tai

1.7.3 Da tien hanh nghien cuu tn jO T ^h g p jn o tjig o i^g u (hien chi co duy nhat a Viet Nam) co nguy ca/ tiem an nguy co tiei^yong, bai so luang

nguai su dung qua it Dong thai, cung qua truong hop nay, de tai kien nghi

cac giai phap nham bao ton ngon ngu nay, cung nhu nhieu ngon ngu khac

Sau day la tom tat nhung noi dung chinh da dugc trinh bay trong

“Buc tranh toan canh ve cac ngon ngu a Viet Nam ” la Vj the, chuc nang

cua cac ngon ngu a vung DTTS Viet Nam

2.1 ©ac diem cac ngon ngu- dan toe o’ Viet Nam voi vi the, chirc

nang cua chung

2.1.1 Dac diem phan bo dan cu va cac ngon ngit - toe nguai

Viet Nam la quoc gia da dan toe, da van hoa, da ngon ngu Cac ngon

ngu - toe nguai a Viet Nam chiu su tac dong manh me cua mgi bien co lich

su, kinh te, chinh tri, van hoa cua dat nuac va khu vuc Sau nam 1975, mot

lan song di dan di tim dat mai cua kha nhieu DT a phia bac vao cac tinh a

phia nam da lam cho buc tranh ve su phan bo ngon ngu - toe nguai: dan so

hgc toe nguai, nai cu tru hien nay la het sue phong phu, da dang Co the noi,

cho den thai diem nay, chung ta chua the nam dugc mot cach day du va

chinh xac ve dan so, nai cu tru cua hau het cac DTTS su dung cac ngon ngu

Nam A, Han Tang, Thai - Kadai, Hmong - Dao Theo cac tai lieu chinh

thuc, tren lanh tho Viet Nam co 54 dan toe cung chung song, trong do co 53

DTTS Thuc ra ve cac ngon ngu - toe nguai, tinh hinh con phong phu va

Dac diem ve dan toe va phan bo ngon ngu - toe nguai a Viet nam co

•» x

nhung diem can luu y:

a) Tinh phuc tap ve thanh phan dan toe, su da dang ve sac thai van

hoa, loi cu tru phan tan xen ke, su chenh lech ve so lugng nguai noi, sir tiep nhan va pha tron cac sac thai van hoa, tham chi ca nhan chung la san pham tat yeu cua lich su Viet Nam

b) Cac dan toe co dan so it, cu tru xen ke phan tan, trinh do phat trien kinh te xa hoi con het sue thap, chiu anh hucmg tu cac dan toe khac dong

2.1.2 Dac diem ngon ngu cac dan toe & Viet Nam

2.1.2.1 Dac diem ve quan he coi nguon

Theo cac tai lieu chinh thuc, a nuac ta co 54 dan toe cung su dung rat

nhieu ngon ngu thuoc 5 ngu he khac nhau a Dong Nam A la: Nam A, Nam Bao, Thai - Kadai, Hmong - Dao, Han -Tang Cac ngon ngu a Viet Nam the hien day du nhung dac trung cac ngon ngu khu vuc Bong Nam A Nhung

2.1.2.2 Dac diem loai hinh

Tat ca cac ngon ngu a Viet Nam deu thuoc loai hinh ngon ngu don lap, nhung ngon ngu ma a do tu khong co hinh thai, quan he ngu phap giua

cac tu dugc bieu thi khong phai bang cac phu to chua trong ban than tu, ma bang nhung phucmg tien nam ben ngoai tu Tuy deu thuoc loai hinh ngon ngu don lap, nhung muc do tinh don lap bieu hien a cac ngon ngu co khac nhau Co nhung ngon ngu co the dugc xem la “dien hinh” cua loai hinh nay,

co nhung ngon ngu khong the coi nhu vay Chung thuoc ve nhung tieu loai hinh khac nhau

2.1.2.3 Dac diem cau true

Dac diem ve loai hinh cac ngon ngu dan toe a Viet Nam co moi lien

he kha chat che vai cac dac diem ve cau true (ngu am, tu vung, ngu phap) cua chung Va a moi tieu loai hinh, cac ngon ngu co nhung dac diem cau true khac nhau

2.1.2.4 Dac diem chit viet

Trong 53 DTTS a nuac ta, mot so dan toe da co chu viet, mot vai dan

3 Nam 2006, de t&i "Nghien cicu m a hoa ch it viet co truyen cac dan to e thieu so a Viet N am " do GS TS

N gu yln Van Lai chu tri da suu tim dirac: 02 ban pho t6 (anh chup) sach chu c6 cua ngucri Lu (ct Nam

Tam, huyen Sin H6, va Ban Hon, huiyen Tam Ducmg) a Lai Chau V i vay, co the noi co 2 7 dan toe thieu so

a Vi6t Nam da co chO v ilt.

a) Cac chu viet co truyen

r

b) Cac chu viet tu dang La Tinh

Tuy co lich su khong dai, nhung cac he thong chu viet tu dang La

Tinh a nuac ta co mot so lugng phong phu va pho bien han nhieu so vai cac

bo chu viet co truyen Cac chu viet nay co uu diem la phan anh tuang doi

a nuac ta ra dai trong nhung hoan canh, thai ki khac nhau nen tinh khoa hoc

va horn thien cung khac nhau Tham chi, co nhung bo chu chua that khoa hoc, xa chu Quoc ngu, lai kha phuc tap Mot so dan toe co tai 2 - 3 chu viet:vira co he chu viet do nguai Phap lam tu truac nam 1945, lai co he chu do to

2.1.3.1 Dac diem tiep xuc giita cac ngon ngu a Viet Nam

Dac diem ve su hinh thanh va phat trien cong dong cac dan toe Viet Nam co lien quan true tiep vai su tiep xuc ngon ngu va van hoa giua cac dan toe trong cong dong quoc gia da dan toe Lich su Viet Nam la lich su doan

ket, hoa hop, thong nhat cac toe nguai Cac dan toe a Viet Nam da hinh

•> r

thanh va phat trien trong su tiep xuc ngon ngu va van hoa vai mot khoang

thai gian rat dai trong lich su Dieu nay da anh huang khong nho tai su phat

trien cua cac ngon ngu trong su tiep xuc va sir tiep bien van hoa Canh

huong ngon ngu hien nay a nuac ta la ket qua cua mot qua trinh hinh thanh

va bien doi cac ngon ngu trong tiep xuc theo hai huang trai ngugc nhau:

phan li va qui tu Do tinh chat phuc tap cua qua trinh hinh thanh va phat

trien cua cong dong dan toe anh em tren dat nuac ta, cung vai qua trinh tiep

xuc ngon ngu va van hoa, cho nen viec xac dinh thanh phan, so lugng cac

Khi noi tai trinh do phat trien cua ngon ngu la noi tai su phat trien ve

chuc nang xa hoi va su phat trien ve cau true noi bo cua ngon ngu Vay cac

ngon ngu a Viet Nam hien nay phat trien ra sao ? Mot ngon ngu phat trien la

r

ngon ngu co kha nang lam phuang tien giao tiep hieu qua cho mot cong

dong xa hoi co nen kinh te, van hoa va khoa hgc ki thuat phat trien Muc do

phat trien cua ngon ngu ti le thuan vai cac chuc nang xa hoi ma no co the

thuc hien dugc C5 Viet Nam, co the noi trinh do phat trien cua cac ngon ngu

(tilng Viet va ngon ngu cac DTTS) la khong nhu nhau bai chinh chuc nang

cua nguai Kinh, no con la “ngon ngu pho thong”, “ngon ngu giao tiep

chung” giua cac dan toe trong cong dong quoc gia dan toe Viet Nam Trong

khi do, khong co mot ngon ngu cua mot DTTS nao co dugc cai chuc nang

do Ngon ngu cua da so cac DTTS chi co chuc nang phuc vu viec giao tiep

\ / trong cong dong toe nguai cua ho, chi dugc su dung trong pham vi giao tiepgia dinh, thon ban, va co the trong sinh hoat tin nguang, van hoa-van nghedan gian cua dan toe Co mot so ngon ngu DTTS lai con la cong cu giao tiepnai cong cong, tham chi ca trong giao tiep hanh chinh cua nhieu dan toe trendia ban nhu mot “ngon ngu pho thong vung” Trinh do phat trien cua cacngon ngu gan lien vai trinh do phat trien kinh te-xa hoi cua cac dan toe Neu

nhin vao su phat trien kinh te-xa hoi cua cac DTTS co so lugng nguai noidong la han han trinh do phat trien kinh te-xa hoi a cac DTTS co so lugngnguai it han Va khi trinh do phat trien kinh te-xa hoi phat trien han thi keo

theo su phat trien cua ngon ngu ca ve cau true lan chuc nang de phan anh cai thuc tai khach quan do Dieu do co nghia la: su phat trien chuc nang xa hoi cua cac ngon ngu dong mot vai tro het sue quan trgng bai no con tac dong den su phat trien cau true noi bo cua ngon ngu Vai mot ngon ngu co dong

Tat ca nhung dieu trinh bay a tren ve moi quan he giua tiep xuc ngon ngu, ve trinh do phat trien va vi the, chuc nang cua cac ngon ngu vira la nguyen li, vua la thuc trang sir phat trien cua cac ngon ngu a Viet Nam hien nay Nhung dieu nay co lien quan tai dac diem dan toe (phan bo dan cu, so

lirang nguai noi, dac diem tarn li toe nguai ), tai dac diem cac ngon ngu (nguon goc, loai hinh, chu viet ) anh huang true tiep tai van de su phat trien cua cac ngon ngu cung nhu vi the cua chung trong dieu kien kinh te-xa hoi hien nay a Viet Nam.

2.2 Vi the, chirc nang cua tieng Viet voi tir cach la ngon ngfir quoc gia <y vung DTTS

2.2.1 Dan nhap

Nhin ve lich su, tieng Viet dugc su dung vai tu cach la ngon ngu nha nuac ngay tu khi nuac Dai Viet ra dai vao the ki thu X Mac du co su thang tram cua lich su, nhung tieng Viet van la ngon ngu giao tiep chung cua mgi nguai dan tren dat nuac Viet Nam Ke tu khi Nuac Viet Nam Dan chu Conghoa ra dai nam 1945 (nay la nuac Cong hoa Xa hoi chu nghla Viet Nam),

tieng Viet dugc khang dinh vi the chinh thuc cua minh cho du chua mot lantrong cac van ban cua Dang, Nha nuac cung nhu van ban phap quy su dung

cum tu “ ngon ngu quoc gia” cho tieng Viet ma la: doc va viet chu quoc ngit,

ngon ngit chinh thuc, tieng va chu pho thong; ngon ngit chung.

Tieng Viet la tieng me de cua dan toe Kinh - dan toe chiem hem 86%

dan so cua ca nuac Vi the, tieng Viet con co cach ggi khac la tieng Kinh.

co nghia rang, nguai DTTS ben canh viec su dung tieng me de (TMD) thican phai biet tieng Viet.

Doi vai nguai DTTS, chu truang cua Dang la uu tien, tao dieu kien cho nguai DTTS co the hoc va su dung dugc tieng Viet Dang va Nha nuac can cu vao tung giai doan cu the de dua ra chinh sach cung nhu cac bien phap phu hop nham phat huy vai tro cua tieng Viet tai vung DTTS Co the thay mot so diem noi bat ve chinh sach nay tai cac cac vung dan toe a tung giai doan cu the cua each mang Viet Nam Do la cac giai doan: tu nam 1945

- 1954; tu nam 1954 - 19754; Giai doan tu nam 1975 den nay

Trong qua trinh xay dung Nha nuac phap quyen xa hoi chu nghia, nhieu bo luat da ra dai, dugc Quoc hoi thong qua va di vao cuoc song, trong

do co Luat Giao due Theo do, ngon ngu la mot trong nhung dieu khoan cua

Luat Pho cap giao due tieu hoc (1991); Luat giao due (1998); Luat Giao due (2005); Luat Giao due sua ddi (2009) Ngoai ra con co rat nhieu van

kien cua Dang va Nha nuac, cac van ban phap quy deu quan tam den viec

hoc tieng va chu pho thong cua dong bao cac DTTS

Chinh sach ngon ngu doi vai nguai DTTS la: nguai DTTS mot mat nam vung va su dung dugc tieng pho thong (tieng Viet, chu quoc ngu) dong

thai khuyen khich, tao dieu kien de hgc va su dung tieng noi chu viet DTTS, truac het la TMD cua dan toe minh5

4 N ghi quySt cua Khu uy V iet B5c s6 50-NQ /K U , ngay 10 th in g 5 n£m 1962,VS p hu ang h uang va nhiem

vu nam 1962; Chi thi cua Ban B i thu s6 54-CT/TW , 01/10/1962, vS v in dh tang cu an g con g tac x u it ban;

QuySt dinh 153-CP ngay 2 0 /8 /1 9 6 9 cua Cinh phu v§ X ay dimg, cait tien va sur dung chu vi6t dan toe thieu s6.

5 Cdc van kien D ang cung thS hien chinh sach d6i vai tiln g V iet va cac ng6n ngu DTTS, nhu: Phuang huang nhiem vu kS hoach phat trien kinh tS - x3 hoi 5 nam 1996 - 2000 (B ao cao cua Ban Chap hanh Trung uang Dang kh6a VII tai D ai h6i dai bieu toan qu6c liin thu VIII cua D ang), Chi thi cua Ban B i thu So 23-

CT/TW, ngay 15/11/1977 vk cong tac dan toe it ngirdri a cac tinh mikn N am trong tinh hinh hien nay; Nghj

quySt Hoi nghj lin thu nam Ban C h ip hanh Trung uang Dang (khoa VIII) ve xay dung va phat trien n6n van hoa Viet N am tien tien, dam da ban s i c dan toe; Chien luge phat trien kinh te - xa hoi 2001 - 2010.

Quyet dinh 53-CP ngay 22/2/1980 cua Chinh phu da danh gia “tieng

va chu pho thong ngay cang duac pho cap sau rong trong dong bao cac dan toe thieu so vai tu cach la ngon ngu chung cua ca nuac, da va dang gop phan thiet thuc thuc day su phat trien cac mat a cac vung dan toe thieu so

2.2.3 Vi the, chuc nang cua tieng Viet vai tu cach la ngon ngit quoc

Tuy nhien, khong it dong bao DTTS khong noi dugc tieng Viet hoac

r ? i v / r y ">

kha nang dung tieng Viet de dien dat con rat yeu Dieu nay cung dugc the hien trong dieu tra ve kha nang su dung tieng Viet doi vai nguai Hmong Theo dieu nam 1999 tai mot so dia diem a huyen Bae Ha va Mu Cang Chai tinh Lao Cai cho thay, cu 100 nguai Hmong thi chi co khoang 12 den 20 nguai biet su dung tieng Viet, so nguai khong biet giao tiep bang tieng Viet chiem tren 60%.;v.v

w 1 y f

Mac du vay, van co the khang dinh rang, tieng Viet da tra thanh mot trong nhung cong cu giao tiep quan trong cua dong bao DTTS Tuy nhien, muc do su dung va nang luc su dung co khac nhau do nhung tac dong cua

*

hang loat cac nhan to xa hoi-ngon ngu

2/ Khai niem thong thao hay biet tieng Viet a day dugc su dung giai han de noi ve viec giao tiep khau ngu bang tieng Viet ma khong noi tai each

6 V i du, d6i vai dan toe M u an g thi c6 85% nguai M uang biSt tieng Viet; nhung vdi nguai Thai thi 71,11%

tu danh gia la thao tiln g V iet C6n v6i 390 nguai D ao vai ngufri thi tit ca 390 nguai d§u biet tiSng Viet

BiSu tra \h n5ng luc tieng V iet cua d6ng bao Cham tai Ninh thuan Binh T huln, An Giang, Phu Yen cung

m 6t s6 x3 nhu Hien Luang, Cao San, M uang Chieng thuoc huyen Da B5c tinh Hoa Binh nai c6 d6ng bao

M uang, Dao, Thy, Kinh con g cu; cac thon cua xa Man D uang thuoc huyen D 6n g M o tinh Lang San nai co

d6ng b&o Tay, N ung, Kinh con g cu; m ot s6 thon cua x3 Ldt cua huyen B ao Lam, tinh Lam D6ng nai co d6ng bdo Leich, Chil, C a ho, Kinh, v.v cong cir; mot s6 thon cua xa Loc Nam cua huyen Bao Lam, tinh Lam B 6n g noi c6 ddng bao C a ho, Hoa, Tay, Nung, M uimg, Kinh, v.v con g cu.

giao tiep chinh thurc bang tieng Viet cung nhu viec biet chu quoc ngu Vi

neu de cap den kha nang biet chu quoc ngu cua nguai DTTS lai la mot van

de khac Ti le tai mu chu chu quoc ngu cua dong bao DTTS la mot diem

dang chu y va do nhieu nguyen nhan Cho den nay, tinh hinh mu chu quoc

ngu hoac nang luc yeu kem ve nang luc tieng Viet, chu quoc ngu van la mot

van de nan giai a cac vung DTTS

3/ Chuc nang cua tieng Viet trong giao tiep gia dinh thap han rat nhieu

so vai tieng dan toe - TMD cua nguai dan toe Co the noi, giao tiep trong gia

dinh ma cac thanh vien cung mot dan toe thi hau nhu deu su dung TMD8

Nhung dieu tra cua chung toi mai day ve tinh hinh song ngu cua cac

em hoc sinh thuoc cac dan toe Muang, Tay, Dao trong giao tiep gia dinh cho

thay co sir phan bo su dung xap xi 50:50 giua TMD va tieng Viet Dieu nay

phan anh mot xu the su dung tieng Viet dang co chieu huang gia tang a lap

nguai dan toe thieu so tre tuoi

Nhin a mat tong the, hien tai, trong giao tiep gia dinh noi chung, chuc

nang cua tieng Viet it dugc phat huy han so vai TMD cua hg Nhu vay,

trang thai song the ngu trong giao tiep a gia dinh nguai dan toe a dang tong

quat la: chuc nang cua tieng dan toe trong gia dinh dan toe la ngon ngu cao

(H) con tieng Viet la ngon ngu thap (L)

4/ Tinh hinh su dung ngon ngu ngoai xa hoi cua dong bao dan toe tra

nen da dang han nhieu Do moi truang rong lan va cac chu canh giao tiep

vai cac chu de giao tiep rat ma nen viec dong bao dan toe su dung ngon ngu

7 Bui Thi N goc D iep cho r in g trong nhieu nguyen nhan dan den mu chif va tai mu thi co mot nguyen nhan

d in g chu y l i "chung ta ditn g ch u ong trinh day tieng Viet cho tre em d e x o a mu ch u cho n gu ai lorn, va dung

chuang trinh p h o thong cua n gu ai Kinh d e day cho n gu ai dan toe" va "dong nhat v ie c day tiin g Viet va i tu

cach la TMD v a i tieng Viet la ngon ngu: thu hai cua don g bao dan to e thieu so", Van de day tieng Viet va

tieng dan to e cho hoc sin h dan to e thieu so trong tru an g tieu h oc Viet N am , B ao cao de dSn tai Hoi thao

song ngft do Bp G iao due v i D io tao t6 chirc tai Ninh Thuan, 1999.

8 V i du, theo tai lieu di£u tra da cong bo a mot s6 diem cho th iy, ngu6i Mir&ng: 100%; nguai Thai: 100%;

Mong: 93,5%; ngirai Dao: 98,5% su dung TM D trong giao tiep gia dinh.

nao (tieng Viet hay tieng dan toe) la tuy thuoc vao hoan canh giao tiep cu the.

5/ Cung do kha nang song ngu tieng dan toe - tieng Viet nen trong giao tiep gia dinh va cong d6ng cua minh, nguai DTTS thuang chuyen ma hoac tron ma giua tieng Viet va TMD

6/ Trong he thong giao due nha trucmg, tieng Viet la ngon ngu chinh thuc theo quy dinh cua luat phap va thuc te su dung cung nhu vay Day thuc

su la mot kho khan va la mot thach thuc lan doi vai giao due lap mot noi

rieng va cac nam dau cap hoc noi chung cs vung DTTS.

7/ Ve van de thu huang giao due tieng Viet vai viec xoa mu chu bang tieng Viet doi vai dong bao DTTS co the noi vua la quyen lgi vua la nghia

chuc nang cua mot ngon ngu quoc gia, la ngon ngu giao tiep chung giua cac dan toe, la cau noi cho tinh doan ket, giao liru hoa hop trong mot chinh sach chung la hoa hop, doan ket cac dan toe trong dai gia dinh Viet Nam Vay,

2.2.4 O cac quoc gia da dan toe da ngon ngu, su phan bo ve chuc

nang giua cac ngon ngu co vai tro het sue quan trong Bai, neu mot xa hoi

da ngu ma giua cac ngon ngu khong co su phan bo ve mat chuc nang thi se tao ra mot xa hoi "da ngu khong da the ngu"

due; thai do ngon ngu cua dong bao dan toe doi vai tieng Viet; v.v

2.3 Vi the, chuc nang cua cac ngon ngir DTTS

Khi xem xet vi the cua cac ngon ngu DTTS chinh la vai tro cua chung xet ve mat chuc nang xa hoi Con trong mot quoc gia da dan toe, da ngon ngir nhu a Viet Nam thi noi vi the cua cac ngon ngu DTTS la noi den vai tro

De xac dinh vi the va chuc nang cua cac ngon ngu dan toe thieu so

(DTTS) a Viet Nam hien nay, chung toi van dung 6 tieu chi duai day:

1 So lugng nguai noi; 2 Su phan bo dan cu; 3 Cac pham vi chuc nang xa hoi cua ngon ngu trong cong dong va trong khu vuc; 4 Thai do

ngon ngu cua cong dong doi vai tieng me de (TMD) va cac ngon ngu khac

trong su tiep xuc; 5 Su chuyen giao ngon ngu giua cac the he; 6 Be day

(truyen thong) van hoa ma ngon ngu do the hien Sau tieu chi tren day co

moi quan he mat thiet vai nhau

2.3.2 Vi the cac ngon ngit DTTS

2.3.2.1 Ve so lucmg nguai su dung ngon ngit (so luang nguai noi)

Co th i thiy ro vi th i cua cac ngon ngu co dong nguai su dung tuy con

phu thuoc vao dac diem cu tru tap trung hay phan tan cua cu dan su dung

cac ngon ngu do9

f r 9 > r

Trong so 53 DTTS thi theo Ket qua tong dieu tra dan so va nha a nam

2009 ngay 21/7/2010 cua Uy ban chi dao Tong dieu tra, thi cu the nhu sau:

- 5 DTTS co dan so tren 1.000.000 nguai;

- 6 DTTS co dan s6 tu 200.000 tai duai 1.000.000 nguai;

- 8 DTTS co dan so tu tren 100.000 tai duai 200.000 nguai;

- 7 DTTS co dan so tu 50.000 tai duai 100.000 nguai;

- 11 DTTS co so dan tu tren 10.000 tai duai 50.000 nguai;

- 5 DTTS co dan so tu 5 ngan - 10 ngan;

- 5 DTTS co dan so tu 1 ngan tai 5 ngan nguai,

9 Tir sau nam 1975, c6 nhieu cu dan cac dan toe co s6 lugng nguai noi dong da ch u yln vao cac tinh phia

nam song thirc te ngon ngu cua ho kh6ng thS co vj the cao nhu mot s6 ng6n ngu ban dja vi su phan tan a

nhieu vung khac nhau.

- 5 DTTS co dan so duai 1.000 nguai.

Su chenh lech ve dan so cac dan toe lien quan rat nhieu tai vi the, chuc nang cua cac ngon ngu Co nhung su dao Ion nhat dinh ve thu tu dan

so cac dan toe so vai nam 1999 Co nhung dan toe ti le tang dan so mot each nhanh chong, nhung cung co hai dan toe co dan so giam di la: nguai Ngai va nguai Si La Tuy nhien, su bien doi nay chu yeu lam thay doi cue dien mot

so DTTS co qua it nguai su dung

23.2.2 Su phan bo dan cu

Su phan b6 dan cu (tap trung hay phan tan) la mot trong nhung dac diem het sue quan trong lien quan chat che vai vi the, chuc nang cua cac ngon ngu a Viet Nam noi chung, va cac khu vuc dia li hep noi rieng Truac day, cac DTTS thuang co nhung khu vuc cu tru nhat dinh cua toe nguai minh Song cho den nay, hau het cac DTTS nuac ta cu tru xen lan (cho du

co mot so dan toe dong nguai va rat it nguai co nhung khu vuc cu tru rieng cua minh a mot so pham vi, khu vuc dia li hep) vai cac dan toe khac Tuy nhien, tu sau nam 1954, dac biet sau nam 1975 thi su phan tan va dan xen la

hien tuong pho bien cua cac ngon ngu dan toe a Viet Nam, nhat la cac ngon

ngu a cac tinh mien Bac Nhung dan toe song phan tan han ca la dan toe

Dao (co mat a 1035 xa), dan toe Nung (sinh song a 988 xa), dan toe Hmong (phan bo a 745 xa) Trong nhung nam gan day, tinh trang di cu tu do cua nhilu DTTS a cac tinh phia bac lam cho hien tuong phan bo phan tan, dan xen giua cac dan toe - ngon ngu cang phat trien

Do song phan tan, dan xen nen tinh trang hon nhan hon hop giua cac dan toe ngay cang tang Hien tuong nay pho bien a nhieu vung, nhieu dan toe, dac biet giua cac toe nguai nhd vai toe nguai co uu the han trong vung hay khu vuc dia li hep Ve mat ngon ngu, trong nhung gia dinh hon nhan

hon hop nhu vay, ngon ngu cua dan toe co vi the cao thuong thang the Ket

qua la cac the he sau chi su dung ngon ngu co uu the hon trong giao tiep (va

co the quen ngon ngu goc cua minh)

2.3.2.3 Cac pham vi chuc nang xa hoi cua ngon ngit DTTS trong cong dong va trong khu vuc

Duai day la cac pham vi giao tiep chu yeu the hien vi the, chuc nang

cua cac ngon ngu' DTTS

Ve ca ban, trong pham vi giao tiep tai cac cuoc hop chinh thuc a cap

thon ban, hau het cu dan cac DTTS thucmg su dung TMD cua minh la chu

yeu va tham chi con su dung tron lan giua TMD va tieng Viet Chang han,

trong cuoc hop cua cu dan Thai tai thon Chieng Chan, xa Chan Nua, huyen

Sin Ho (Lai Chau) cho thay:

r

Trong cac cuoc hop a thon ban, xa thi co 28% nguai dung tieng Thai,

va 72% nguai dung ca TMD lan tieng Viet Nhu vay, rd rang trong mot thon

ma nguai Thai chiem gan het dan so nhung vi tri cua tieng Thai khong cao,

va vi the cua tieng Viet tai cac cuoc hop cung chua chiem han vi the doc ton

Cac tac gia cua bai “Canh huong tieng Thai ”10 cho biet: Khi hop a thon ban,

ngon ngu dugc dung chu yeu la TMD (84,74%), con tieng Viet (7,14%), hay

pha tron ca TMD lan Viet (0,54%) Nhung khi hgp a cap xa thi tieng Viet

chiem vai tro lan (57,88%), TMD chi giu vai tro phu (6,84%), con pha tron

Viet - Thai chiem ti le khong nhieu (21,11%) Trong cac cuoc hgp a huyen

thi tieng Viet da chiem vi tri doc ton (89,68%) Tinh hinh tren cung dien ra a

10 Xin xem Vu ba Hung, Pham Van Hao, Ha Quang Nang, Canh hudng tien g Thai, trong Canh hudng va

chinh sach ngon ngu- a V iet nam, KHXH., H 2002, tr 228 - 276.

hau het cac DTTS a khu vuc TB Cac nhom nguai thuoc dan toe Tho (Cuoi, Keo, M on ) deu dung TMD trong cac cuoc hop a lang, ban, song tai cac cuoc hop 6 cap xa thi hau het dung tieng Viet Truong hop tieng Hmong la kha dac biet Theo dieu tra cua Vien ngon ngu hoc vao nhung nam cuoi the

ki XX, trong cac cuoc hop a cap thon, xa thi co tai 97,8% nguai Hmong dung TMD, va chi co 1,6% dung tieng Viet ma thoi1'

*Giao tiep vai cong chuc nha nuac nai cong sa

hay tieng Tay Nung xen lan tieng Viet

Nguai K ha me a mien Tay Nam Bo cung co tai 96% dung tieng Viet,

va mot so (45,4%) dung ca tieng Viet lan TMD So di co tinh trang cu dan

su dung TMD de giao tiep vi: 1) Phan lan cac cong chuc a xa la nguai dong

toe, hoac nhieu cong chuc nguai Kinh cung biet tieng KM, nen ho co the su

11 N gu yln Htru Hoanh, Ta V4n Thong, D a i son g ngon n gu cua n gu ai D a o trong Canh huong va chinh sach ngon ngO- a V iet N am , K H X H , H 2002, tr 341 - 356.