Biến đổi xã hội ở việt nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa (qua nghiên cứu nhóm doanh nhân)

xuat hi¢n cua cac nh6m xci h¢i mfJi va cac quan h¢ xci h¢i mfJi vm di¢n mC;loit nhi~u ro net, ben cC;lnhcaccac nhom xii hQi"cii".Sl,l xu§t hi~n mQt tdng lap doanh nhan ngay cang dongdao

VI~N KHOA HOC XA HQI VI~T NAM

DAY M~NH CONG NGHI~P HOA VA HI~N D~I HQA

(QUA NGHIEN cUtJ NHOM DOANH NHAN)

Chu nhi¢m de'tili: PGS.TS Trinh Duy Luan

Hit NQi Thang 7 - 2006

DANH SACH cAc CAN sO THAM GIA NGHIEN ccru

MUCLUC

1 Dan nh~p

2 Cac ky thu~t khao sat

? 3 Chien luQ'cchQn mau

4 Nhihlg kh6 khan h~n che trong qua trlnh nghien CUll

Chuang 1:

MOT s6 VAN I>E LY LuAN VE BIEN 1>61 XA HOI

1 BiSn d6i xa hQi: khai ni~m va cac ySu tB gifti thich

2 Bien d6i xa hQi trong 19 lu~n xa hQi hQc

3 BiSn d6i xa hQi theo hu6ng hi~n d~i hoa va vai tro cua cac,giai tang m6i

4 Bien d6i xa hQi a Vi¢t Nam trong thai ky D6i mai

Chrrong 2:

I>~C TRuNG DI~N M~O CUA HQ

1 Doanh nhftn nhu mQt nh6m xa hQi mai trong co cau xa hQi Vi¢tNam

2 Doanh nhftn nha nuac nhu mQt nh6m xa hQiCll dang bien d6i

3 Phftn lo~i cac nh6m doanh nhftn nha nuac

4 Doanh nhftn tu nhftn nhu mQt nh6m xa hQi mai phat tri~n

5 Phftn lo~i cac nh6m doanh nhftn tu nhftn

6 MQt vai nh~n xet

Chuong 3:

MOT SO NHAN TO VAN HoA vA GIA TRl LIEN QUAN

K" "" ~ .;? - ,,? "DEN NHOM DOANH NHAN VA BIEN DOl XA HOI 0 VI~T NAMHI~NNAY

1 Van hoa kinh doanh, cac net van hoa truyen thong va hi¢n d~i

2 MOt so tac nhan chi phoi di¢n m~o va cac net van hoa kinh doanh cua nhom tu doanh

3 Nghe kinh doanh va doanh nhan trong m~t c6ng chung

Md DAU : GIOI THleU VE NGHIEN CUU

1 D§n nh~p

Trong hai th~p ky D6i mm vtra qua, Vi¢t Nam dii dC;ltduQ'c nhfrng thanhtl!U to Ian v~ kinh te V~ phuong di¢n xii hQi, dat nuac ciing dang tnii quanhfrng bien d6i mC;lnhme trong co cau xii hQi, trong h¢ thong cac gia tl1 xiihQi, trong cac khu6n mfiu hanh vi va loi song cua cac nhom xii hQi a Vi¢t

Nam hi¢n nay Do chinh la nhfrng bien d6i xli hi)i rat can blm ma xii hQi Vi¢t

Nam dang trai qua D~ nh~n di¢n cac bien d6i xii hQi nay can co nhfrngnghien CUll tren cac nhom xii hQi co ban hay trong cac linh Vl!c cua doi songxii hQi, qua thai gian, se giup chung ta nh~n di¢n nhfrng bien d6i quan trqngcua xii hQi Vi¢t Nam trong qua trinh D6i mm va phat tri~n

Cach tiep c~n xii hQi hqc d~c bi¢t luu y tm sl! xuat hi¢n cua cac nh6m xci

h¢i mfJi va cac quan h¢ xci h¢i mfJi vm di¢n mC;loit nhi~u ro net, ben cC;lnhcaccac nhom xii hQi"cii".Sl,l xu§t hi~n mQt tdng lap doanh nhan ngay cang dongdao Ia mQt trong nhiing net mm trong co c§u xii hQi Vi~t Nam 20 nam qua

No phan anh mQt qua trinh biln dbi xii hOi sau s~c, trong b6i canh xii hQiVi¢t Nam con mang d~m tinh chat nong nghi~p truy€n th6ng

2 Cae ky thu~t khao sat

Trong nghien Clm nay, nhom nghien Clm sir d\mg phuong phap thuth~p thong tin dinh tinh v6'i caccuQc ph6ng vAn sau ca nhan theo nhCrng nQidung chinh sau:

1 Thong tin chung v€ nguai tra lai va doanh nghi~p;

2 Thong tin chi ti~t v€ doanh n~hi~p: Tinh hinh san xu§t kinh doanh,

moi truang kinh doanh, dai song xii hQi cua doanh nghi~p;

3 Thong tin chi ti~t v€ doanh nhan: trinh dQ chuyen mon, trinh dQquan 19, lich sir kinh doanh va vai tro d6i v6'i Sl,lt6n t~i va phat triencua doanh nghi~p trong n€n kinh t~ thi truang;

4 Quan h~ giCradoanh nhan va xii hQi: doanh nhan tham gia xii hQi vacai nhin cua xii hQi d6i v6'i doanh nhan

chuyen vien, can b9 cua Phong ThuO'ng m~i va Cong nghiep Vi~t Nam, vanhi€u c9ng tac vien khac.

1 ChQn m§u nghien cUu

Voi slJ ho trq cua Phong Thuang m~i va Cong nghi~p Vi~t Nam

va 25 doanh nghi¢p tc;tithanh pho H6 Chi Minh d~ khao sat Cac doanh nghi¢p

nha nuac, doanh nghi~p c6 ph§n hoa, doanh nghi~p tu nhan; ii) Lo~i hinh cong nghi~p: cong nghi~p n~ng, cong nghi~p nh~ (xay d\lng, di~n tit vi~n

thong, d~t may, th\lc ph~m )

D6i tUQTIgph6ng la lanh d~o (Giam d6c ho~c Ph6 Giam d6c) doanhnghi~p T6ng s6 m~u la: 25 nguai x 2 thanh ph6 = 50 nguai

Chrrong 1:

MOT s6 VAN DE Li LuAN VE BIEN DOl xA HOI

1 Bi~D d8i xii hoi: khai Diem va cae y~u tA giai thich

Bien d6i la mQt nhclnt6 ph6 qmit trong dai s6ng xa hQi Khong co xa

hQinao khong trai qua bien d6i Do la qua trinh ma qua do cac gia tri, chu6n

m{rc, thidt chi, quan h? xa h{5iva h? th6ng phan tdng bidn d6i theo thai gian" (Beth B.Hess, Elizabeth W Markson, Peter J Stein. 1992, tr 429)

S\l bien d6i trong cae xa hQive ca ban di~n ra thong qua hai qua kien t~o va truyen ba Con cae nhclnt6 anh huemg den bien d6i xa hQithi baog6m nhung nhclnt6 co ngu6n g6c ben trong va ben ngoai:

trinh-2 Bien d6i xa h6i trong If luan xa h6i hoc

Trong the gim hi¢n d~i, nhii'ng bien d6i chinh tri, xii hQi va van hmidi~n ra thuang xuyen Cac ly thuyet v~ bien d6i xii hQi hi¢n nay bao trum mQtph6 rat rQng Ian cac lo~i bien d6i tir ngthl h~n den dai h~n, tir quy mo l6n denquy mo nho, tir cap dQ toan cau den cap dQ gia dinh Nhii'ng bien d6i kinh te

mo Cac nha xa hQi hQc cftng quan tam den nhii'ng bien d6i co tac dQng dencac chuftn m,!c, cac gia triohanh vi, y nghia van hoa va cac quan h¢ xa hQi

Theo Emil Durkheim, cac y tubng v~ bien d6i xii hQidUQ'cxem xet tren

tUQ'ngthuang xuyen di tim kiem tr~ng thai trung l~p (equilibrium) Ch~ngh~n, n~n that nghi¢p hang lo~t co th~ t~o ra h¢ thong phuc lqi, ho~c xung dQts~c tQcco th~ t~o ra cac di~u chinh phap lu~t

the ky XIX nhin nh~n xii hQinhu mQtqua trinh thich lIng ma co CQir~ duQ'cditruy~n qua h¢ thong gien Nhin chung cac quan di~m chuc nang lu~n, tien hoalu~n hay xii hQi hQc v~ bien d6i xii hQi cho den luc nay d~u mang ham y baothu, th~ hi¢n nhu cau cua xii hQi va d~u bao v¢ tr~ng thai 6n dinh cua no han

Ly thuyet Mac-xit ve bien d6i xii hQi mang tinh tich qrc hon, khi nhanm~nh kha nang cua con nguai co th~ anh huang tm so ph~n rieng cua hQ

Ve cac nghien CUuth'!c nghi¢m, cac so li¢u lich sir thi thuang xuyenkhong day du ho~c day dinh kien sai l¢ch Nhii'ng nghien cUu dai h~n ve cacbien d6i dang di~n ra thi qua ton kern va rat kho khan

t'! bai s'! tr~ van hoa V6i s'! xuat hi¢n cua qua trinh "hi¢n d~i hoa t'! phat",

cac xii hqi cong nghi~p tien tien dang ngay cang duQ'c d~c trung bai sl! khong

chilc chiln ho~c cac rui ro thuang xuyen phat sinh Di~u nay van con Ia mqt

cau hoi ma cho den khi nao cac nha xii hqi hQc co th~ giai thfch ho~c dl! baoduQ'c cac bien d6i xii hqi, ho~c den khi nao cac xii hqi co th~ khai dqng ho~cki~m soat ffiqt cach vftng chilc sl! bien d6i theo huang dang ffiong muon choxii hqi

3 Bi~n dBi xii hoi theo hUOng hien dai hoa va vai tro cua cae giai tAng mm

3.1 Nhirng d{ic diim chung

Bi~n d6i xii hQi theo huang hi~n d~i h6a di~n ra khi mQt xa hQi truy€nth6ng tfiii qua cong nghi~p h6a Peter Berger (1977) luu '1b6n age aiim ciiahuang bien d6i nay g6m:

Thu nh~t, d6 Ia Slf suy giiim cua cae cpng dang truyRn th6ng nho.

Thu hai, do Ia S\l miJ'rpng quyRn llfa ch(Jn cua ca nhiin hay Ia qua trinh ea nhiin hoa. Thu ba Ia S\l da d(mg hoa cae khuon mOu niRm tin. Thu tu Ia S\l

djnh hlltlng tllO'nglai.

C6 th€ th~y "dnh ma" Ia mQt d~c trung n6i b~t ciia xa hQi hi~n d~i, n6

cho phep cac ca nhan co nhi€u I\la chQn han Bia vi ca nhan thuang d\la trenphAn thu&ng va n6 I\lc ca nhan, chu khong phai d\la tren dong d5i, gia dinh.Trong xa hQi d6, uu th~ v€ ngh€ nghi~p duQ'c coi Ia mQt chi bao quan trQngciia di dQng xa hQi, IacO' So' d€ xac dinh vi th~ xa hQi ciia mQt ca nhan M~t 1'1

do quan trQng ciia di dQng ngh€ nghi~p Ia cong nghi~p hoa co khuynh huangkhuy~n khich dong nh~p cu tir nong thon vao thanh ph6, t~o nen S\l bi~n d6itrong c~u truc ngh€ nghi~p, tu do d~n d~n nhung bi~n d6i trong c~u truc phantAng xa hQi Ti~p nua, h~ th6ng chinh tri thuang g~p trong cac xa hQi hi~n d~ihoa d€u ma rQng quy€n chinh trj d~n nhi€u nguai hO'n, khi~n hQ tham gia dch

C\lC hO'n vao dai song xa hQi

3.2 S(f xudt hiin cae giai ding nhlllil biiu hiin cua biin d6i xii hpi

Cac nha 1'1 thuy~t chuc nang coi phan tAng va b~t binh dAng nhu Ianhung net thuang tf\lC t~t y~u va khong tranh kh6i ciia cac xa hQi Ioai nguai.

HQ quan Him chii y~u d~n chuc nang ciia phan tAng xa hQi, dong g6p ciia n6vao vi~c duy tri xa hQi HQ cho r~ng b~t binh dAng th~m sau vao cac cac vaitro ciia b~t ky xa hQi nao vi mQt s6 vai tro quan trQng hO'n va kho th\lc hi~nhO'n, va r~ng d€ dam bao nhii'ng nguai dii tieu chudn se giu nhung vi tri quantrQng nh~t, thi cAn danh cho vi tri ~y nhi€u quy€n IQ'iva uu th~ han cac vi trikhac

Cach ti~p c~n ti~n h6a cho r~ng vi trong cac xa hQi Ioai nguai, van h6a

Ia qua trinh tich lfiy dAn dAn, nen khong ai c6 th€ n~m vung toan bQ n€n vanh6a ciia mQt nh6m, hay mQt xa hQi Tu d6 d~n d~n S\l chuyen mon h6a van

h6a, hay la sg ph an cong lao dong Vi mot s6 nganh chuyen mon se duQ'c

~anh gia cao hO'n cac nganh khac nen mlY sinh b~t binh d~ng, hay la sg phantang

Nhung '1 tUOng ma Marx va Weber phat tri€n tr6 thanh cO'sO'cho hAuh€t nhung \,han tich xii ~oi h9c ve giai c~p va phan tAng xii h~i ~hung h~ quacua phan tang xii hoi dan den vi~c hinh thanh nhung giai cap/tang lap m6i,trong d6 nguai ta ghi nh?n sg phat tri€n m~nh cua tAng lap trung lUll

Cac nha kinh t€ hQc dii t6ng hQ'Pl~i 6 d?c trung cua tAng lap trung lUll:(1) Nen tang giao dl,lc cua hQ thuang r~t t6t (2) HQ c6 cO'sO'kinh t€ cO'ban vatri thuc l?p nghi~p (3) HQ tuO'ng d6i giau c6, ch~p nh?n phat tri€n kinh t€, c6kha nang loi keo, thuang thi c6 th€ dem den cO' hoi vi~c lam cho tAng lapngheo (5) HQ r~t d~ tr6 thanh mot lap chuyen gia va tAng lap c6 trinh dochuyen nghi~p (6) HQ c6 mot phAn tai san c6 dinh

hi~n if{lihod

,0cac nu6c tuban phat tri€n, thong thuang ?guai ta phan bi~t hai IO,~igiai cap trung lUll: giai cap trung lUll Cll va giai cap trung lUll m6i Giai captrung luu Cll chu y€u chi nhfrng nha thAu khoan va chu nong tr~i, con giai c~ptrung luu mai la nhung ong chu va cac chuyen gia, ch~ng h~n nhu nh6m quan1'1va chuyen gia

Danh gia qua trinh cong nghi~p hoa 6 Lien XO, Markku Kininen' chor~ng n6 ham chua mot muc tang dot bien ve "lao dong tri 6c" va "dia vi giaic~p trung lUll" C~u truc giai c~p duQ'c hinh thanh tren nhung tien de ve:nh6m nong c6t cua giai c~p trung lUllmai, bao g6m t~t ca nhung nh6m nguaic6 quyen tg quan ve chuyen mon, khoa hQc- ky thu?t, quan 1'1va hanh chinh-quan lieu, b~t k€ vi tri quan 1'1cua nguai d6 la gi

T~i Han Qu6c, co mot nh6m xii hOi m6i, d6ng vai tro nhu la mot nhant6 xii hOi chu ch6t quan trQng t~o nen suc s6ng cua xii hOi dan sg Han Qu6chi~n nay (Han Sang Jin, 2003) D6 la bO ph?n nang d(>ng nh~t trong tAng laptrung lUll m6i cua xii hOi Han Qu6c, nhung nguai duQ'c sinh ra tit nhung nam

1960 tr6 l~i day voi 7 d?c trung Thu nh~t, hQ Ian len va truOng thanh trongmoi truang chinh tri nhung nam 1980, nhu la mot 19c lUQ'ng xii h(>i dinhhu6ng cai cacho Thu hai, hQ la mot b(>ph?n cua "nhan dan" ho?c cua "cO' sO'''han la m(>tbo ph?n cua gi6i c6 quyen 19c Thu ba, hQ chu '1 d?c bi~t den cacquyen va phuc lQ'i cua con nguai n6i chung han la cua mot nh6m nh6 gi6ithuqng luu quyen 19c Thu tu,hQ c6 th€ hi€u ro hO'n tinh tr~ng cua cac nh6mxii h(>ithi€u s6 nhu phl,l nu, lao d(>ngnu6c ngoai, nguai tan t?t, nguai ngheo,

va c6 g~ng thu hut chu khong lo~itrit nhung nh6m thi€u s6 nay Thu nam, hQc6 tinh thAn chu quyen qU6c gia Thu sau, hQ ung ho va ton trQng nhungnguai liinh d~o tha giu vung nguyen t~c hO'n la th6a hi~p v6i nhung nhuQ'ng

b(> phi lY Thu bay, hQ ua chu(>ng nhfrng cai cach c~u truc tuO'ng ung v6inhfrng tieu chuAn tofm c~u han la theo du6i chu nghia dia phuang va thienki~n dan t(>c N6i t6m l?i, nh6m nay la nhfrng nguai dch ClJCnh~t trong vi~cddn d~t va h6 trq cac phong trao dan chu va cai cach xii h(>iaHan Qu6c., T?i Trung QU6c, tac ~ia Ll,lc HQc Ngh~ (2°92) cho r~ng xii h(>i TrungQuoc duang d?i c6 10 giai tang xii h(>iduqc phan tang theo ba tieu chi cO'banla: ngu6n IlJc t6 chuc (chinh trD, ngu6n IlJc kinh t~ va ngu6n IlJc van hoa SlJphan hoa thanh nguai giau-nguai ngheo, t~ng lap c6 lqi th~-t~ng lap y~u th~,deu can cu avi~c hQ khong c6, ho~c c6 m(>t, hai hay ca ba ngu6n IlJc nay v6icac muc d(> khac nhau Nghien CUll cua tac gia nay la m(>t gqi y r~t quantrQng d~ cac nha nghien CUllti~p tl,lCthlJc hi~n cac phan tich cua minh trencac linh VlJCphan t~ng xii h(>iva bi~n d6i cO'c~u xii h(>iacac nu6c dang phattri~n.

SlJ phat tri~n hay mar(>ng cua giai c~p trung luu, trong m(>t s6 truangh<:>p,do nh~n, di~n giai c~p tra ne~ suy y~u han so v6i cac xii h(>i truyenthong Vi~c gan minh vao m(>tgiai dip xii h(>inao d6 khong duqc trq giup baim?ng lu6i truyen th6ng tir gia dinh hay dong doi N6i m(>t cach khac, y thucgiai c~p khong duqc ro rang nhu tru6c day

Cho du xii h(>i c6 tra nen hi~n d?i v6i dnh ma tang len, c~u truc t~ngloy c6 thay d6i, phan t~ng xii h(>ivdn t6n t?i du6i hinh thuc na~ d6 va n6 laket qua cua qua trinh phan tach Tuy nhien, ciing phai nh~n thay h~ qua cuanhfrng bi~n d6i trong c~u truc xii h(>ihi~n d?i c6 dnh dch ClJC.D6 chinh l~ vaitro cua giai c~p trung luu trong vi~c thuc dAyphat tri~n va ti~n b(>xii h(>i

hQi chuy~n dAi

Khcii ni¢m doanh nhan

Khai, ni~m 'doanh nhan' c6 di~n, c~i nhfrn~ nguai ch~p nh~n m?ohiem, b6 tien b?c cua minh ra kinh doanh de tim kiem lqi nhu~n tren thuangtruang, thlJc ra khong con thich dl,lng hoan toan v6i dieu ki~n hi~n d?i, khichuc nang quan tri va dieu hanh doanh nghi~p dii duqc tach kh6i quyen sa

hfru Nhin chung, thu~t ngfr 'doanh nhan' hi~n nay con bao g6m ca d(>ingiicac nha quan tri chuyen nghi~p trong khu VlJCcac doanh nghi~p lan, vi hQ lanhfrng nguai thlJc t~ ho?ch dinh, t6 chuc, tri~n khai va dieu hanh ho?t d(>ngkinh doanh cua cac doanh nghi~p d6

T?i Trung QU6c, cac t~ng lap mai, d~c bi~t la t~ng lap chu doanhnghi~~, c6 vai tro quan trQng ?6i v6i vi~c 'fay dlJng ~hu nghia, xii h(>i mangmau sac Trung Quoc Thu nhat, n6 thuc day phat trien kinh te, tang cuangsuc m?ng t6ng hqp cua d~t nu6c Thu hai, n6 lam giam suc ep vi~c lam, duytri 6n dinh xii h(>i Thu ba, n6 dAy nhanh S1,1' truang thanh cua th~ ch~ kinh t~thi truang xii h(>i chu nghia Thu tu, n6 dAy nhanh ti~n trinh hinh nganh nghe

hoa nong nghi~p va thanh thi hoa nong thon Thu nam, n6 da c6 d6ng g6p Ionvao h~ th6ng phuc lQ'i xa hl)i qU6c gia Tren th\fc t~, tAng lop xa hl)i moichinh la ch6 d\fa quan trQng cua phat tri~n kinh t~ Trung Qu6c.

Gi6ng nhu tinh hinh Trung Qu6c, cac tAng lop xa hl)i moi aVi~t Namd~u la san ph~m cua chinh sach ma cua, d?c bi~t la tAng lOp chu doanhnghi~p Vi~c xay d\fllg ch~ dl) doanh nghi~p hi~n d~i khi~n cho ml)t s6 congnhan vien chuyen sang cac nganh ngh~ khac; cai cach k€t cclu ch€ dl) sa hfrut~o di~u ki~n cho S\f phat trien cua kinh t~ tu nhan; va cai cach khoa hQc congngh~, cai cach giao d\lc da lam cho lUQ'ng 100 nhan vien kg thu~t chuyennghi~p l\fa chQn ngh~ moi C6 th~ n6i S\f ra dai cua cac tAng lOp xa hl)i moi

da hinh thanh tUng buoc, lcly chinh sach D6i m6'i, ma cua lam thai co, lclychinh sach cua Dang lam huOOg d~n, lcly co ch€ thi truang lam dl)ng l\fc, lclydong luu dQng hQ'P ly lam bi~n phap

4 Bien d6i xii hoi 0 Viet Nam trong thOi ky £>6i m6i

4.1 Boi cdnh cua xU ht)i thOiky D6i mUi, ddy m~nh CNH, HDH

Trong dieu ki~n Vi~t nam, bien d6i xa hQi bao ham nhieu yeu t6: tuphat tri~n xa hQi, phat tri~n con ngum den nhfrng thay d6i trong co cau xa hQi,trong h~ th6ng cac gia tri, trong cac khuon mi\u hanh vi, va nhfrng dilictrung16i s6ng cua cac nh6m xa hQi khac nhau

Nhi~u nghien CUll da dua ra nh~n dinh chung la kinh t~ thi truang cang

phat tri~n, S\f phan hoa giau ngheo cling nhu muc dl) phan tAng xa hl)i c6 xuhuOOg di~n ra m~nh me hon

Kinh t~ thi truang, ma cua hQi nh~p va S\f phat tri~n rQng rai cac lo~ihinh ho~t dl)ng san xuclt kinh dO~lllhda t~o ra nhi€u co may, v~n hl)i cho cac

ca nhan, cac nh6m xa hQi phat tri~n vuqt len len thanh cac nh6m giau c6, khagia Ben c~nh d6, nhfrng ca nhan, nh6m xa hl)i nao khong n~m b~t duQ'c cac

co hl)i c6 th~ se chi d~t duQ'c muc s6ng trung binh, ch~m chi bi sut giam varoi vao nh6m c6 muc s6ng ngheo d6i C6 th~ gQi d6 la nhfrng nh6m xa hl)ivuqt trQi ma S\f giau c6 len clia hQ c6 th~ lam doang rQng khoang cach giaungheo, nhung cling g6p phAn t~o ra dQng l\fc tang truang kinh t~, ti~n bl) xahQi

Cling voi thai gian, cac nh6m xa hQi moi nay duQ'c dinh hinh, kh~ngdinh vi tri va vai tro clia chung trong co cclu kinh t~-xa hQi M?c dti day v~ncan la mQt nh6m thieu s6 nhung hQ da it nhi€u c6 anh huang d~n S\f thay d6idi~n m~o xa hQi

4.2 Nhfrng bien d6i trong Clf cau xU ht)i va phan ta'ng xU ht)i

Chuy~n sang kinh te thi truang, dc1ym~nh CNH, HDH- d6 la nhfrng tacnhan quan trQng thuc dc1ynhfrng bien d6i trong cau truc xa hQi, duqc th~ hi~nmQt cach di~n hlnh trong hi~n tuqng phan tfing xa hQi cac nh6m dan cu Hemthe nfra, trong hi~n tuqng nay con chua d'!llg va phim anh rat nhieu bien d6i

xa hQi khac

Thvc tr~ng phan tfing xa hQi (PTXH), phan hoa giau ngheo (PHGN)trong thai ky D6i mm thvc ra khong phai la mQt cai gl mai Cac nghien cUucho thay: PTXH da tUng ton t~i ca trong thai ky truac d6i mai Qua trinhchuy~n tu nen kinh te tl}p trung bao cap sang C(Jche thi truang chi t~o ra mQtmoi truang kinh te - xa hQi qua dQ d~c thu, chua d'!llg nhieu yeu to tac dQngtn;rc tiep va gian tiep khien cho PHTX tro thanh bQt phat trong thl}p nien dfiutien cua D6i mai MQt so cac yeu to nhu vl}yla: moi truemg phap ly chua duqchoan thi~n t~o dieu ki~n cho sV lien ket quyen Ivc VI lqi ich cua cac ca nhanho~c nh6m d~c thu, nhfrng lqi the so sanh, vi the d~c bi~t (dQc quyen) cua mQt

so nganh; tfnh nang dQng, sv chuc1n bi / san sang cua cac ca nhan, cac nh6m

xa hQi khac nhau khi buac vao kinh te thi truang Va nhieu yeu to khac nfra.Cac yeu to nay quy dinh muc dQ PTXH khac nhau khong chi GIUA cac tfinglap, nh6m xa hQi, gifra cac vUng/ mien, cac nganh ma ca TRONG tUng bQphl}n cua co cau xa hQi

Tit cach tie'p cg.n xd h9i h9C, chllng toi d{ic bi¢t quan tam nghien CUllsl! xwl't hi¢n cac nhom xd hoi miti va cac quan he xti hoi miti, cac nhom xti h9i niing d9ng nhat co khd niing gop pha'n tich cl!c VaG xu the' h9i nhg.p va phat tri€n clla dal nuac.

4.3 Thiel chl gia dinh va nhftng bien d6i xd hqi.

Nhfrng nghien cUu gfin day cho thay duang nhu cac ca nhan va gia dlnhnong thon Vi~t Nam dang cau truc l~i chien luqc song cua hQ nh~m bao dam

va phat tri~n phuc l¢ ca nhan va gia dlnh trong dieu ki~n mm Dieu nay duqcbi~u hi~n qua nhfrng thay d6i trong phan cong lao dQng gia dlnh, trong cacquan h~ kinh te gifra cac thanh vien trong gia dlnh va hQ tQC, va trong cacquan h~ cua cac dan vi kinh te (thuang la hQ gia dlnh) vai nhau Cling c6 th~thay nhfrng thay d6i trong C(Jcau dfiu tu vao cac ho~t dQng kinh te, dfiu tu chonguon nhan Ivc gia dlnh, co cau sir dl;lng thai gian, v.v

4.4.Bien d6i xd hqi trong cae doanh nghi¢p.

C6 th~ k~ den nhieu Hnh Vl!c, nhieu van de Trong so d6, dang lUll y la

chu de quan h¢ xti h9i miti (sa huu, qudn ly, chll-thq, ) va nhung nhom xCih9i

miti (chit doanh nghi¢p Vi¢t Nam va nuac ngoai, cong nhan lam thue) trong cac xi nghi¢p lien doanh viti nlrac ngoai hi¢n nay.

D6i mm va mo cira da t~o dieu ki~n hlnh thanh nhieu lo~i hlnh doanhnghi~p mai: Doanh nghi~p Tu nhan, Lien doanh vai nuac ngoai (vai cac muc

dQ khac nhau), cac Doanh nghi~p da duqc c6 phfin hoa, Kern theo d61a cacvan de xa hQi mai, d~c bi~t la doi vm cac doanh nghi~p c6 von dfiu tu nuacngoai Ch~ng h~n, nhfrng khac bi~t van hoa lfin dfiu tien xuat hi~n t~i cac

doanh nghi¢p nay doi khi dii dan den nhfrng hi~u him, mau thuan, th~m chixung d¢t chu-thq.

4.5 Bien d6i xli h9i va sf! thay d6i cua tam lj xli h9i.

Co nhfrng van de bien d6i xii h¢i g~n v6i vi¢c thay d6i mang d~c tnrng

con anh huang t6i ca nhfrng doanh ilhan, nhat la khi hQ g~p phai nhfrng khokhan riii ro do boi canh va moi truang th~ che gay ra

4.6. Bien d6i trong h¢ thong phuc l¢ va mt;lnglltOian sinh xli h9i.

Trong qua trinh chuy~n sang nen kinh te thi truOng, h¢ thong phuc lqixii h¢i va m~ng lum anh sinh xii h¢i dong vai tro nhu la nhfrng "d¢m do" chonhfrng "cu soc" do nhfrng cM cach chinh sach gay ra cho m¢t b¢ ph~n ngumdan Tuy nhien chung mm chi giup cho vi¢c kh~c phl;lCtru6c m~t nhfrng batc~p de dQa sl! 6n dinh xii h¢i trong boi canh chuy~n d6i Ve lau dai, can co

truOng (theo dinh huang XHCN)

4.7 Nhfrng bien d6i trong cac chudn m'!c gia tr! va mo hinh hanh vii mo hinh van hoa, loi song

D6 co th~ la sl! chuy~n d6i tir cac quan ni¢m, nh~n thuc va Sl!v~n dl;lng

thong" va "hi¢n t~i - hi¢n d,:\i".Cfing co th~ la nhfrng yeu to cua h¢ gia tri

gia tri truyen thong thuOng g~n vm cac dinh kien bao luu cai cfi, cai hi¢n ton

yeu to phat tri~n Nhfrng Sl!chuy~n d6i mang tinh lien tl;lccua cac h¢ gia tqnay thuang ch~m, song van co th~ nh~ thay duqc

chuy~n giao cac yeu to cua h¢ gia tri cfi bang cac yeu to cua h¢ gia tri mm,dan dan, tUng bu6c nhu la m¢t xu huang khong th~ tranh kh6i

cAc NHOM DOANH NHAN VIET NAM vA NHUNG NET

D~C TRuNG DI~N M~O CUA HQ

1 SO'xu~t hi en cua doanh nhan nhu mot nhom xii hoi mOl trong CO cau xii hoi Viet Nam

Hi~n nay 0 Vi~t Nam, doanh nhan d6i khi duqc gQitenphu m¢t lvc luqng,m¢t d¢i ngli, m¢t nhom ho~c cao hon, nhu la m¢t tang lap xa h¢i Nha xuatbim th6ng ke cling da xuat bim hai t~p sikh ve "Doanh nhan Vi~t Nam xua vanay" d~ giai thi~u 158 guong m~t donah nhan tieu bi~u trong thai ky D6i mai.Can phai xac dinh ro hon khai ni~m doanh nhan va nh~n thuc day du vi tri

xa h¢i, vai trb va tam quan trQng cua hQ Va khi da coi doanh nhan la m¢tnhom / tang lap xa h¢i mm thi can xac dinh vi tri cua no trong thap phan tang,trong cau truc xa h¢i, trong m6i lien h~ vm cac giai cap/ nhom/ tang lap xah¢i khac hi~n nay

V6'i m\lC tieu tim hi~u doanh nhan nhu mQt nh6m, mQt tftng lap xa hQi

dang hinh thanh, tieu chi phan lo~i theo thanh phim xCih(5ixudt than cua cac

doanh nhan co Ie la mQt lVa ch<;mphu hQ'P.M~t khac cftn sir d\lng ca tieu chi

phan thuy" cho cac lo~i hinh doanh nghi~p, va ghi nh~n nhitng chuy~n 1?i€ntrong nhan thuc va trong th\lc t€ cua thai leY D6i m6'i

2 DoaDh DhaD Dha DO'O'C nhu mot nhom xu hoi Cll dang bien d6i

2.1. vi kluii ni?m doanh nhan nhd nulic

Tru6'c day thu~t ngit doanh nhan khong ap d\lng cho cac giam d6ctr?ng khu V\lCnha nu6'c N~uai ta,cfing kpong thua nh~n vai tro cua ong giam

chi bi€t "th\lc hi~n k€ ho~ch tren giao", la mQtvien chuc nha nu6'c han la mQt

cao, khai ni~m "giam d6c nha nu6'c" m6'i duqc nh~c den

Tuy nhien, cling khong th~ bac b6 tinh chelt d~c thu 'doanh nhan' nhanu6'c, hQ khong gi6ng v6'i doanh nhan tu nhan cfing khong gi6ng cac nha

vi hQ khong phai la nguai lam thue, khong bi sa thai, khong sq meltvi~c HQ

la 'cong chuc nha nu6'c' lam kinh doanh D6 la veln d~ then ch6t khi xet d€n'doanh nhan nha nu6'c' v6'i tu cach mQttftng lap xa hQi

2.2. salzr{fng doanh nhan nhd mrlic

Sau nhi~u dqt cai cach, khu Vl,lCnha nu6'c hi~n con khoang 6.000 dO'n

vi doanh nghi~'p Nhung trong thl,lc t€, nit nhi~u dO'n vi thu?ng ba~ g6m tuvai chl,lc cho den hang tram cong ty tfl,lc thuQc, d~c bi~t la khoi cac tong cong

ty 90-91

Nhung nguai di~u hanh cac 'cong ty con' do cling phai coi la 'doanhnhan nha nu6'c' Vi th€, n€u coi doanh nhan la nhung nguai chiu trach nhi~mtrl,lc ti€p t6 chuc va di~u hanh hOliltdQng kinh doanh cua cac dan vi tu nh6d€n Ian nay, thi con s6 doanh nhan trong khu Vl,lCnha nu6'c se khong chidung acon s6 6.000 nhan len vai l~n (cac chanh pho giam d6c va cac nhan Sl,lkinh doanh), ma co Ie phai nhan len vai chl,lc l~n thi m6'i phan anh dung v~quy mo cua dQi ngli nay trong thl,lc t€ S6 luqng doanh nhan 'nha nu6'c' hi~nnay co Ie cling dong dao ch~ng kern doanh nhan 'tu nhan'

2.3 Cae diJe trung nhtin khdu xii h9i

• Trinh d(J ht;Jcvdn

Cac giam d6c nha nu6'c hi~n nay co hQc vfin va hi~u bi€t cao han nhi~u

so v6'i muc dQ trung binh trong xa hQi, co Ie chi kern so v6'i t~ng lap tri thuc.Nhi~u nguai tung xufit ngolili, hQ ti€p thu tu nu6'c ngoai nhfrng ki€n thuc rfitrQng v~ van hoa, xa hQi, t~p quan, dlilOduc, v.v

Vi~c cac giam d6~ n~;ay nay la nhung nguai co trinh dQ hQc vfin cao

phan anh m(Jt s~r thay d6i ve thang gia tri trang xii h(Ji Ngay xua u6'c mO' tra

thanh ki su bac si, la co ve dang mong mu6n han latra thanh giam d6c

D(J tu6i va kinh nghi?m

Qua cac d6i tuqng duQ'c ph6ng vfin thi duang nhu nhom doanh nhan

nha nu6'c 'gia' han nhom doanh nhan tu nhan Trong khi cac giam d6c tunhan ph6 bi€n adQ tu6i 30-40 thi cac chanh pho giam d6c nha nu6'c h~u h€ttrong dQ tu6i 40-50 va cao hO'n

Day dliln kinh nghi~m la mQt d~c di€m n6i b~t cua lap doanh nhan nhanu6'c m6'i Do la kinh nghi~m lam an giua hai cO' ch€, trong cO' ch€ qua dQ.Kinh nghi~m dUO'ng nhu la mQt phAm chfit nhfit thi€t phai co a cac doanhnhan nha nu6'c hi~n nay, d~c bi~t la v6'i vi tri giam d6c Co Ie trong tuang lai,khi cO' ch€ kinh t€ m6'i duQ'c hoan chinh hO'n, nhfit quan han thi suc ep v~ kinhnghi~m se giam b6't d6i v6'i cac doanh nhan trong khu Vl,lCnha nu6'c Va nhuv~y, co th€ se xufit hi~n mQt th€ h~ doanh nhan nha nu6'c m6'i, tre han vanang dQng han thay th€ cho th€ h~ hi~n nay

Giai tfnh

V6'i nhung nguai duQ'c ph6ng vfin thi co ve nhu khong co Sl,lphan bi~t

v~ gi6'i tinh trong dQi ngli doanh nhan nha nu6'c Nu gi6'i cling co th€ thanhdliltva cling co di~u ki~n thanh dliltkhong khac gi nam gi6'i Nhung cling co

ve nhu a nhfrng t~ng cang cao thi cang it giam d6c nfr Duang nhu trong

nh6m cac doanh nghi~p nha nu6'c hang dAu (cac t6ng cong ty 90-91) khongc6 chu la nu (phl,l nu khong gi6i lam chinh tri nhu nam gi6'i khong ham h6'quy€n h;lc' nhu nam gi6'i).

• Vi thi XQ h9i

Cac doanh nghi~p nha nu6'c da s6 la nhfrng doanh nghi~p Ian nh~ttrong n€n kinh t~, chi~m hon mQt mia gia trj thu~ va cac khofm nQP ngan sachcua cac doanh nghi~p Cac doanh nghi~p nha nu6'c chi~m chua d~n 10% t6ngs6 doanh nghi~p tren ca nu6'c, nhung thu hut gAn mQt mia s6 lao dQng hi~ndang lam vi~c (T6ng Cl,lCTh6ng ke 2001-2003) Cac doanh nghi~p nay cung

la d6i tac cua khoang 70% cac xi nghi~p thuQc khu vvc lien doanh v6'i nu6'cngoai, la khu vvc san xu~t ra 1/3 san lUQ1lgcong nghi~p (1998) M~c du cacdoanh nghi~p nha nu6'c phAn dong hi~n lam an thua 16va cAn cai t6 khAn c~p(c6 phAn, lien doanh, tu nhan h6a), nhung du sao, khu vvc nay v§n se ti~p tl,lCgifr vai tro la xuong s6ng cua n€n kinh t~ trong mQt thai gian dai nfra Va vith~ doanh nhan thuQc khu vvc nha nu6'c v§n c6 mQt vi tri d~c bi~t

DQi ngu doanh nhan nha nu6'c hi~n nay thvc t~ dang la mQt trongnhil'ng ngu6n quan trQng san sinh ra cac doanh nhan tu nhan (theo nghia lamQt moi truang thvc t~p kinh doanh cho cac doanh nhan tu nhan sau nay).TAng lap nay c6 vi th~ quan trQng, c6 quy€n hanh thvc sv trong xa hQi (ch~ngh~, s6 d~i bi~u 'doanh nhan nha nu6'c' trong qu6c hQi c6le chi thua tAng lapquan chilc trong chinh quy€n) han h~n tAng lap doanh nhan tu nhan, du bi~uhi~n tren be n6i thi doanh nhan tu nhan n6i ti~ng hon

• "Phdm ch6t" giam d6c

Nang lvc 'lam chinh tri' c6 Ie la phAm ch~t quan trQng nh~t cua nhfrngnguai lanh d~o doanh nghi~p nhil nu6'c hi~n nay M~t khac, trong khi nhfrngphAm ch~t khac nhi€u tinh chuyen mon han (quan ly kinh doanh, k~ ca tinhtoan cac chi~n lugc phat tri€n) c6 th€ dva vao cac thanh vien khac trong banlanh d~o, thi 'lelm chinh tri' duang nhu lel linh vvc d~c quy€n cua giam d6c

2.3 Mpt tOng lOp xii /tpi mui ?

K~t qua lel dang hinh thelnh mQt dQi ngu lanh d~o doanh nghi~p c6ngu6n g6c xa hQi-chinh trj vel nhung phAm ch~t khac v6'i tru6'c, c6 th~ n6i leldang hinh thelnh mQt th~ h~ lanh d~o m6'i, khac v6'i th~ h~ lanh d~o cua thai

bao c~p tru6'c day Cac giam d6c tru6'c day lel nhfrng nguai xu~t than tit h~

th6ng chinh trj, chinh quy€n, th1,l'chelnh chilc nang ki€m soat ho~t dQng cuacong ty xi nghi~p theo k~ ho~ch nhel nu6'c, d6c cong nh_elnu6'c Phdm chdt chinh trj dU(1cde cao han nang hrc chuyen man. Hinh mau cua ban lanh d~odoanh nghi~p ngely nay lel nhfrng nguai dU(1cdao tgo chuyen man, co hiiu biit v~kinh d thi truemg va quem tri kinh doanh, nha di hQc vel nh~t lelnha hQc h6i tit thvc ti~n kinh doanh Tuy nhien, du c6 ve lel xu th~ ngely celng

nhi€u, nhung hinh m§u d6 chua phai lelph6 bi~n

C6 th€ cho r~ng dOi ngli lanh d?o doanh nghi~p nha nu6c hi~n nay

kh6ng con hoa l~n vao kh6i can bo nha nu6c d6ng dao th6ng thuOng, hQ c6mot phuong thuc thu nh~p khac, c6 mot 16i s6ng khac, va nhin chung hQ c6

mot 'van h6a' khac kh6ng chi v6i nguai dan thuang ma ca v6i cac c6ng chuc nha nu6c binh thuang.

3 Pha" loai cae "horn doaDh DhaD Dha DUO'C

3.1 Nh6m doanh nhlin clip cao

Tren tht,rc t~, nh6m nay la cac ban lanh d?o cua cac t6ng c6ng ty

90-91 Ho?~ don~ cua nh6m na:yg~n li~n v6i c~c coo quan nha nu6c chiu ,trach

nhi~m ve chien luQ'cphat trien nganh HQ gi6ng nhu nhiing canh tay n6i dai

C\lCtru6c day han la nhiing nha kinh doanh V6i nh6m nay, kinh doanh d6ngnghia v6i lam chinh tri (thi~t k~ cac chuang trinh phat tri€n va v~n dong cacngu6n tai chinh va dAutu tir nha nu6c, v~n dong chinh tri d€ gianh thi phAndoc quy~n)

3.2 Nh6m doanh nhlin thupc cae eong ty quy mo fun

Da s6 nh6m nay trt,rcthuoc cac t6ng c6ng ty 90-91 (trung uong) va mots6 c6ng ty 16n cua cac ban nganh doan th€ va cua dia phuong Ho?t dong cuahQph\l thuoc nhi~u vao st,rchi d?o va chi~n luQ'ccua cAptren (cac T6ng c6ngty) HQkh6ng duQ'choan toan tt,rchu quy~t dinh nhung ho?t dong cua doanhnghi~p minh (trir cac c6ng ty dia phuong va c6ng ty ban nganh, doan th€)~

V6i nh6m nay, kinh doanh cling nghieng v~ lam chinh tri nhi~u hon,

16n, l?i duQ'cdanh gia la quan trQng, nen vi~c d€ b?t can bo (d~c bi~t la chuc

danh giam d6c) con mang nhi~u d~c di€m b6 nhi~m cua coo ch~ quan lieu.

Giam d6c cua cac doanh nghi~p lo?i nay thuOng duQ'ccAptren chi djnh, tham

chuc lam kinh doanh.

Do d6, hinh anh an nen lam ra cua doanh nghi~p kh6ng h~n la th€ hi~n

dong coo lam giau cua mot giam d6c ma con th€ hi~n dong coo thang ti~n cua

anh ta

Nh6m nay, xet 6' mot g6c dOnao d6, mang d~m hinh anh cua cac giamd6c ki€u cli, c6 g~ng lam tron nhi~m V\ltren giao: dam bao luong va dai s6ngcan bo c6ng nhan vien, bao toan v6n, c6 g~ng c6 lai thi cang t6t D6i v6i hQ,

chinh chuc giam d6c cua hQ cling kh6ng th€ tf\! l?i duQ'c.

3.3 Nh6m doanh nhlin thupc cae eong ty vita va nho