Quá trình dân chủ hóa ở indonesia từ năm 1945 đến nay nhìn từ góc độ giai cấp trung lưu và xã hội dân sự

Cùng với tính cấp thiết về khoa học và thực tiễn của đề tài như đã trình bày ở trên, về phương diện cá nhân, với tư cách là một nghiên cứu sinh chuyên về Indonesia và Đông Nam Á, từ lâu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

===================

HỒ THI ̣ THÀNH

QUÁ TRÌNH DÂN CHỦ HÓA Ở INDONESIA TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY - NHÌN TỪ GÓC ĐỘ GIAI CẤP TRUNG LƯU VÀ XÃ HỘI DÂN SỰ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐÔNG NAM Á HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

===================

HỒ THI ̣ THÀNH

QUÁ TRÌNH DÂN CHỦ HÓA Ở INDONESIA TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY - NHÌN TỪ GÓC ĐỘ GIAI CẤP TRUNG LƯU VÀ XÃ HỘI DÂN SỰ

Chuyên ngành: Đông Nam Á học

Mã số : 62 31 50 10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐÔNG NAM Á HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN VĂN CHÍNH

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây la ̀ công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Hồ Thi ̣ Thành

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được nhiều sự hướng dẫn và giúp đỡ từ các thầy cô, đồng nghiệp và gia đình

Trước hết, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS.TS Nguyễn Văn Chính - thầy đã tận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện cho tôi nghiên cứu trong suốt những năm vừa qua Sự tận tâm và nghiêm khắc với học trò cũng như lòng tâm huyết với khoa học của thầy không chỉ giúp tôi hoàn thành luận án mà còn cho tôi những kinh nghiệm quý báu trên con đường nghiên cứu khoa học

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới GS.TS Mai Ngọc Chừ - chủ nhiệm

Bộ môn Đông Nam Á - khoa Đông Phương học nơi tôi làm việc Những kiến thức khoa học quý giá cùng sự chỉ bảo, động viên của thầy là một động lực quan trọng giúp tôi hoàn thành luận án

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong và ngoài nước đã chia sẻ các thông tin khoa học và góp ý cho luận án của tôi như GS Douglas A Kammen, TS Stan Tan (ĐH Quốc gia Singapore), GS.Tường Vũ (ĐH Oregon - Mỹ), GS Bambang Purwanto, GS Aris Arif Mundayat, GS Mohtar Mas’oed (ĐH Gadja Mada - Indonesia), GS Iwan G Sujatmiko (ĐH Indonesia), PGS Nguyễn Văn Hồng, PGS.TS Phạm Quang Minh, PGS.TS Đỗ Thu Hà, TS Nguyễn Thị Vân (ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội), GS.TSKH Trần Khánh, PGS.TS Nguyễn Duy Dũng, (Viện Nghiên cứu Đông Nam Á - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), GS.TS Trần Thị Vinh (Đại học Sư phạm Hà Nội) cùng nhiều thầy cô khác

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn các đồng nghiệp trong và ngoài khoa Đông Phương học đã không tiếc thời gian chia sẻ các kiến thức khoa học với tôi, đặc biệt

là TS Nguyễn Thanh Hải, TS Trần Tiến, TS Võ Minh Vũ, Th.S Phạm Thanh Huyền, Th.S Nguyễn Thu Hường, TS Võ Xuân Vinh Các bạn còn động viên và chia sẻ với tôi các công việc khác của khoa để tôi có thêm thời gian tập trung cho luận án

Tôi cũng biết ơn Quỹ Trao đổi Nghiên cứu khu vực Đông Nam Á (SEASREP) và Viện Nghiên cứu châu Á (ARI), thuộc ĐH Quốc gia Singapore đã cấp học bổng cho tôi đi nghiên cứu thực địa và tìm kiếm tài liệu tại Singapore và Indonesia trong những năm vừa qua Tôi không quên sự giúp đỡ của các nhà nghiên

cứu ở Viện Khoa học Indonesia (The Indonesian Institute of Sciences (Tiếng Indonesia: Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, viết tắt là LIPI) cùng nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh, các nhà hoạt động của các tổ chức xã hội và nhiều người dân Indonesia khác đã cung cấp và chỉ dẫn tôi những thông tin quý giá trong quá trình nghiên cứu thực địa

Cuối cùng, tôi xin dành sự biết ơn tới những người thân trong gia đình đã chia sẻ khó khăn và động viên tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn!

DANH MỤC CÁC CHƢ̃ VIẾT TẮT

AJI - Aliansi Jurnalis Independen: Liên hiệp các nhà báo đô ̣c lâ ̣p

Aldera - Aliansi Demokrasi Rakyat: Liên minh vì dân chủ cho nhân dân

BEM - Badan Eksekutif Mahasiswa: Ủy ban hành pháp sinh viên

BPM - Badan Perwakilan Mahasiswa: Ủy ban đại diện sinh viên

CGMI - Consentrasi Gerakan Mahasiswa Indonesia: Trung tâm phong trào sinh viên Indonesia

CETRO - Center for Election Reform: Trung tâm cải cách bầu cử

CIVICUS - World Alliance for Citizen Participation: Liên minh thế giới vì sự tham gia của công dân

DEMOS - Lembaga Kajian Demokrasi dan Hak Asasi: Viện Nghiên cứu dân chủ và nhân quyền

DPD - Dewan Perwakilan Daerah: Hội đồng đại diện khu vực

DPR - Dewan Perwakilan Rakyat: Hội đồng đại diện nhân dân

ELSAM - Lembaga Studi dan Advokasi Masyarakat: Viện Nghiên cứu và vận động chính sách

FBMD - Forum Bersama Masyarakat Depok: Diễn đàn nhân dân Depok

FD - Forum Demokrasi: Diễn đàn dân chủ

FDPY - Forum Diskusi Perempuan Yogyakarta: Diễn đàn thảo luận phụ nữ Yogyakarta

FP2NBP - Forum Perjuangan Petani Nelayan Batang Pekalongan: Diễn đàn đấu tranh nông và ngư dân các huyện Batang, Pekalongan

FPPB - Forum Perjuangan Petani Batang: Diễn đàn dấu tranh nông dân huyện Batang

FPPM - Forum Pengembangan Partisipasi Masyarakat: Diễn đàn phát triển sự tham gia của công chúng

FPPP - Forum Perjuangan Petani Pekalongan: Diễn đàn đấu tranh nông dân huyện

Pekalongan

FSPI - Federasi Serikat Petani Indonesia: Liên đoàn nông dân Indonesia

GARPRI - Gabungan Persatuan Pabrik Rokok Indonesia: Hiệp hội các nhà máy thuốc lá Indonesia

GMNI - Gerakan Mahasiswa Nasional Indonesia: Phong trào sinh viên quốc gia Indonesia

GOLKAR - Partai Golongan Karya: Đảng các nhóm sự nghiê ̣p (Đảng GOLKAR) GPF - Golongan Pengusaha Famasi: Hội các doanh nghiệp dược phẩm

G30S - Gerakan Tiga Puluh September: Phong trào ba mươi tháng chín

HIPMI - Himpunan Pengusaha Muda Indonesia: Hiệp hội các nhà kinh doanh trẻ Indonesia

HIPPI - Himpunan Penguasa Pribumi Indonesia: Hiệp hội các nhà kinh doanh bản địa Indonesia

HMI - Himpunan Mahasiswa Islam: Tổ chức sinh viên Islam

ICMI - Ikatan Cendekiawan Muslim Indonesia: Hiệp hội trí thức Islam Indonesia IPKI - Partai Ikatan Pendukung Kemerdekaan Indonesia: Đảng liên minh ủng hộ độc lập Indonesia

ICW - Indonesian Corruption Watch: Tổ chức giám sát tình trạng tham nhũng ở Indonesia

IMF - International Monetary Fund: Quỹ tiền tệ quốc tế

INFIGHT - The Indonesian Front for the Defence of Human Rights: Mặt trận bảo vệ nhân quyền Indonesia

IPKI - Ikatan Pendukung Kemerdekaan Indonesia: Liên minh ủng hộ độc lập Indonesia

KADIN - Kamar Dagang dan Industri: Phòng thương mại và công nghiệp

KAMMI - Kesatuan Aksi Mahasiswa Muslim Indonesia: Liên đoàn hành động sinh viên Islam Indonesia

KKN - Korupsi, Kolusi dan Nepotisme: Tham nhũng, câu kết và chủ nghĩa thân hữu Kodam - Komando Daerah Militer: Hệ thống chỉ huy khu vực quân sự

KONTRAS - Komisi untuk Orang Hilang dan Korban Tindak Kekerasan: Uỷ ban vì những nạn nhân bị mất tích và bị bạo hành

Kopassus - Komando Pasukan Khusus: Lực lượng đặc biệt của quân đội Indonesia KORPRI - Korps Pegawai Republik Indonesia: Liên đoàn viên chức Indonesia KSP - Kelompok Solidaritas Perempuan: Hội đoàn kết phụ nữ

Kowani - Kongres Wanita Indonesia: Đại hội phụ nữ Indonesia

KPU - Komisi Pemilihan Umum: Uỷ ban bầu cử

ICEL - The Indonesian Center for Environmental Law: Trung tâm luật về môi trường của Indonesia

IMM - Ikatan Mahasiswa Muhammadiyah: Liên minh sinh viên Muhammadiyah LMS - Lembaga Masyarakat Swadaya: Tổ chức cộng đồng tự lực

LPHAM - Lembaga Pembela Hak - Hak Asasi Manusia: Cơ quan bảo vệ nhân quyền LPSM - Lembaga Pengembangan Swadaya Masyarakat: Cơ quan phát triển cộng đồng tự lực

LPHAM - Lembaga Pembela Hak-Hak Asasi Manusia: Viện bảo vệ nhân quyền LPU - Lembaga Pemilihan Umum: Viện bầu cử

Masjumi - Majelis Syuro Muslimin Indonesia: Hội tư vấn của người Islam Indonesia MPD - Masyarakat Profesional untuk Demokrasi: Hội những người làm nghề chuyên nghiệp vì dân chủ

MPR - Majelis Permusyawaratan Rakyat: Hội đồng hiệp thương nhân dân

NKK- Normalisasi Kehidupan Kampus: Tiêu chuẩn hoá khu vực đại học

NU - Nahdlatul Ulama: Tổ chức Islam Nahdlatul Ulama

NGOs - Non Government Organizations: Các tổ chức phi chính phủ

OTL - Organisasi Tani Lokal: Tổ chức nông dân địa phương

PRD - Partai Rakyat Demokrasi: Ðảng Dân chủ Nhân dân

Parkindo - Partai Kristen Indonesia: Đảng Cơ đốc giáo Indonesia

PBHI - Perhimpunan Bantuan Hukum dan Hak Asasi Manusia Indonesia: Hiệp hội trợ giúp pháp lý và nhân quyền Indonesia

PD - Partai Demokrat: Đảng Dân chủ

PDI - Partai Demokrasi Indonesia: Đảng Dân chủ Indonesia

PDIP - Partai Demokrasi Indonesia Perjuangan: Đảng Dân chủ Indonesia Đấu tranh PDS - Partai Damai Sejahtera: Đảng Hòa Bình Thịnh vượng

PIHAM - Piagam Hak Asasi Manusia: Trung tâm giáo dục và thông tin về nhân quyền PKI - Partai Komunis Indonesia: Đảng Cộng sản Indonesia

PMII - Pergerakan Mahasiswa Islam Indonesia: Phong trào sinh viên Islam Indonesia PMKRI - Perhimpunan Mahasiswa Katolik Republik Indonesia: Liên đoàn sinh viên Thiên chúa giáo của Cộng hòa Indonesia

PNI- Partai Nasional Indonesia : Đảng Dân tộc Indonesia

PPBI - Pusat Perjuangan Buruh Indonesia: Trung tâm đấu tranh công nhân Indonesia

PPP -Partai Persatuan Pembangunan: Đảng Thống nhất Phát triển

PPD - Perjuangan Pemuda Untuk Demokrasi: Tổ chức chiến binh thanh niên vì dân chủ PRD - Partai Rakyat Demokrasi: Ðảng Dân chủ Nhân dân

PSI - Partai Sosialis Indonesia: Đảng Xã hội Indonesia

PVOs - Private Voluntary Organizations: Các tổ chức xã hội tư nhân tự nguyện PWI - Persatuan Wartawan Indonesia: Hiệp hội báo chí Indonesia

RACA Institute - Rapid Agrarian Conflict Appraisal Institute: Cơ quan đánh giá nhanh xung đột ruộng đất

SeTAM - Serikat Tani Merdeka: Hiệp hội nông dân độc lập

SBMSK - Serikat Buruh Merdeka Setia Kawan: Liên đoàn công nhân độc lập đoàn kết

SBSI - Serikat Buruh Sejahtera Indonesia: Liên đoàn công nhân thịnh vượng Indonesia

SKEPHI- Sekretariat Kerjasama Pelestarian Hutan Indonesia: Mạng lưới bảo tồn rừng ở Indonesia

SMID - Solidaritas Mahasiswa Indonesia untuk Demokrasi: Đoàn kết sinh viên Indonesia vì dân chủ

SBIP - Sekretariat Bersama Industri Pemintalan: Ban thư ký chung ngành công nghiệp sợi

SP - Solidaritas Perempuan: Đoàn kết phụ nữ

SPSI -Serikat Pekerja Seluruh Indonesia : Liên đoàn người lao động toàn Indonesia STN - Serikat Tani Nasional: Hiệp hội nông dân quốc gia

WALHI - Wahana Lingkungan Hidup Indonesia: Diễn đàn môi trường Indonesia Yappika -Yayasan Penguatan Partisipasi, Inisiatif dan Kemitraan Masyarakat Indonesia:Quỹ tăng cường sự tham gia, sáng kiến và quan hệ đối tác xã h ội Indonesia

YLBHI - Yayasan Lembaga Bantuan Hukum Indonesia: Quỹ tr ợ giúp pháp lý

Indonesia

YPKP - Yayasan Penelitian Korban Pembunuhan 1965/1966: Quỹ nghiên cứu nạn nhân bị thảm sát những năm 1965/1966

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài 3

2 Mục đích nghiên cứu 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 7

5 Những đóng góp của luận án 11

6 Kết cấu của luận án 12

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN 13

1 1 Lịch sử vấn đề 13

1.1.1 Dân chủ và tư tưởng dân chủ trong lịch sử 13

1.1.2 Tiếp cận dân chủ hóa ở Indonesia từ quan điểm chính trị học - lịch sử 16

1.1.3 Vấn đề vai trò giai cấp trung lưu, xã hội dân sự trong quá trình dân chủ hóa 21

1.2 Lý thuyết về dân chủ hóa và phương pháp tiếp cận 29

1.2.1 Lý thuyết về dân chủ 29

1.2.2 Dân chủ hóa và xu hướng nghiên cứu dân chủ trong xã hội hiện đại 32

1.3 Khái niệm chính sử dụng trong luận án 34

1.3.1 Giai cấp trung lưu 36

1.3.2 Xã hội dân sự và các tổ chức xã hội dân sự 38

Tiểu kết 44

CHƯƠNG 2 QUÁ TRÌNH DÂN CHỦ HÓA Ở INDONESIA (1945-2014) 45

2.1 Các mô hình dân chủ trước cải cách (1998) 46

2.1.1 Sự ra đời của nhà nước Indonesia và tư tưởng dân chủ Pancasila (1945-1950) 46

2.1.2 Sự thiết lập mô hình Dân chủ Tự Do (1950-1959) 48

2.1.3 Sự chuyển giao từ Dân chủ Tự Do sang Dân chủ Chỉ Đạo (1959-1965) 52

2.1.4 Dân chủ Trật Tự Mới (1966-1998) 57

2.2 Kỷ nguyên Cải cách Dân chủ (1998-2014) 62

2.2.1 Sự sụp đổ của chế độ Trật Tự Mới 62 2.2.2 Cải cách dân chủ sau năm 1998 và sự hình thành mô hình Dân chủ Tham gia 64

2

2.2.3 Những thách thức và hạn chế của cải cách dân chủ ở Indonesia 71

Tiểu kết 77

CHƯƠNG 3 VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP TRUNG LƯU TRONG QUÁ TRÌNH DÂN CHỦ HÓA Ở INDONESIA 78

3.1 Sự hình thành giai cấp trung lưu Indonesia 78

3.2 Vai trò của giai cấp trung lưu Indonesia trong quá trình dân chủ hóa 88

3.2.1 Truyền bá tư tưởng dân chủ 90

3.2.2 Tham gia các tổ chức xã hội dân sự 100

3.2.3 Hoat động đòi dân chủ 105

3.3 Một số hạn chế của giai cấp trung lưu Indonesia 109

Tiểu kết 113

CHƯƠNG 4.VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG QUÁ TRÌNH DÂN CHỦ HÓA 115

4.1 Sự hình thành xã hội dân sự ở Indonesia 115

4.2 Vai trò của các tổ chức xã hội dân sự đối với quá trình dân chủ hóa 122

4.2.1 Nâng cao nhận thức về dân chủ của người dân 123

4.2.2 Hoạt động vì các quyền cơ bản của con người 129

4.2.3 Cải cách thể chế 133

4.3 Một số hạn chế của các tổ chức xã hội dân sự ở Indonesia 142

4.3.1 Vấn đề tài chính và nhân lực 142

4.3.2 Tính liên kết của các tổ chức xã hội dân sự 143

4.3.3 Hiệu quả thúc đẩy tiến trình dân chủ hóa 144

Tiểu kết 145

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 153

TÀI LIỆU THAM KHẢO 154 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

Tháng Tư năm 2014, Indonesia tổ chức cuộc bầu cử quốc hội lần thứ tư kể từ thời điểm quốc gia này bước vào quá trình cải cách dân chủ năm 1998 Khoảng 140 triệu trong số 190 triệu cử tri Indonesia tham gia cuộc tổng tuyển cử dân chủ bầu Quốc hội, kết quả bầu cử đã được cả 12 đảng chính trị tham gia tranh cử thừa nhận [Hà Nội Mới, 2014].1 Tiếp đó, cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp diễn ra vào ngày 9 tháng 7 đã mang lại thắng lợi cho Joko Widodo - thống đốc Jakarta trước đối thủ Prabowo Subianto - một tướng quân đội từng là con rể của cựu tổng thống độc tài Soeharto thời kỳ trước năm 1998 Với kết quả giành được 53,15% số phiếu bầu, ngày 20 tháng 10 năm 2014, tại Jakarta, ông Joko Widodo chính thức tuyên thệ nhậm chức và trở thành Tổng thống thứ 7 của Indonesia Lớn lên từ một khu ổ chuột ven sông rồi trở thành một thương gia, Joko Widodo bắt đầu sự nghiệp chính trị từ năm 2005, ông từng giữ chức Thống đốc Jakarta và hiện là tổng thống đầu tiên của Indonesia không sinh ra từ tầng lớp tinh hoa trong bộ máy chính trị và quân đội Joko Widodo trở thành hiện thân cho khát vọng dân chủ thời cải cách của Indonesia [An Ninh Thủ Đô, 2014] Thật khó có thể tưởng tượng được là Indonesia, một quốc gia từng trải qua ba mươi hai năm dưới chế độ độc tài quân sự trong thời kỳ Trật Tự Mới, với dân số lớn thứ tư và là nước có số dân Islam đông nhất thế giới, hiện đã trở thành một quốc gia dân chủ khiến cả thế giới kinh ngạc Chính quá trình dân chủ hóa đã biến đất nước này thành một nền dân chủ lớn trên thế giới cũng như ở Đông Nam Á [Freedomhouse, 2009]2 và được xem là một hình mẫu dân chủ cho các nước Islam [Assyaukanie, 2012] Quan sát diễn biến cuộc bầu cử dân chủ ở Indonesia năm 2014, một nhà nghiên cứu nổi tiếng về chính trị Indonesia, Giáo sư Marcus Mietzner tại Trường Nghiên cứu Châu Á- Thái Bình Dương, Đại học Quốc gia Australia, đã nhận định: “Không còn nghi ngờ gì nữa, Indonesia hiện là nước dân chủ nhất Đông Nam Á, và đây là điều không ai có thể dự đoán vào năm 1998” [Mietzner, 2014]

1

Cuộc tổng tuyển cử năm 2014 ở Indonesia có 12 chính đảng đủ điều kiện tranh cử Khoảng 190 triệu cử tri

có quyền bỏ phiếu để lựa chọn người đại diện của mình trong số hơn 6.600 ứng cử viên vào 560 ghế của Hạ viện (DPR), 132 ghế của Thượng viện (DPD) Ở cấp khu vực, cử tri lựa chọn 2.112 ghế trong tổng số gần 223.400 ứng cử viên vào Hội đồng lập pháp cấp tỉnh (DPRD I) và 16.895 ghế Hội đồng lập pháp cấp quận, huyện (DPRD II) trong cùng thời gian.

2

Indonesia được đánh giá là nền dân chủ lớn thứ ba thế giới dựa trên quy mô dân số của nước này chỉ đứng sau hai nước được coi là dân chủ khác là Ấn Độ và Mỹ

4

Từ những diễn biến dân chủ ở Indonesia, hàng loạt các câu hỏi về mặt học thuật đã được đặt ra, chẳng hạn như quá trình dân chủ hóa đời sống chính trị ở Indonesia đã diễn ra như thế nào, bản chất của nền dân chủ ấy là gì, những yếu tố nào đã tác động đến trào lưu dân chủ hóa mạnh mẽ ở quốc gia này, v.v Tất cả câu hỏi này cần phải được tìm hiểu một cách thấu đáo để không chỉ khám phá xu thế biến đổi chính trị - xã hội ở các nước Đông Nam Á, những con đường đi đến dân chủ trong xã hội hiện đại ở các nước đang phát triển mà còn có thể tìm kiếm những ngụ ý thực tiễn cho con đường dân chủ hóa, hiện đại hóa và phát triển của các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam Gần đây, các chuyên gia hàng đầu về dân chủ

và các nhà nghiên cứu về Đông Nam Á cũng đang đặt ra vấn đề về mối liên hệ giữa dân chủ và tăng trưởng kinh tế ở các nước trong khu vực Các nhà nghiên cứu tin rằng tiến trình dân chủ hóa có thể tác động đến nền kinh tế ở những giai đoạn nhất định và “về dài hạn, một nền dân chủ có thể nâng tăng trưởng kinh tế cao hơn 20%

so với nền kinh tế dưới chế độ độc tài” [BBC Tiếng Việt, 2014] Về mối liên hệ này, Đảng và Nhà nước Việt Nam cũng luôn khẳng định đất nước sẽ không đứng ngoài xu thế dân chủ hóa bởi vì “dân chủ và nhân quyền vừa là mục tiêu vừa là động lực cho sự tăng trưởng và phát triển của Việt Nam” [Lê Minh Quân, 2011] Cho đến nay, các tài liệu về Indonesia nói chung và tiến trình dân chủ hóa ở đất nước này nói riêng còn quá ít ỏi ở Việt Nam Tìm hiểu trường hợp Indonesia sẽ góp phần làm sáng rõ hơn quá trình dân chủ hóa ở nước này cũng như ngụ ý của nó đối với khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam

Trong khi đó, những chuyển biến dân chủ cũng đang có chiều hướng phát triển ở một số quốc gia Đông Nam Á khác Myanmar đang đi những bước đầu tiên chuyển giao quyền lực trong hòa bình sang chế độ dân chủ sau nhiều thập niên nằm dưới sự kiểm soát của chính quyền quân sự, còn Malaysia, Singapore, Campuchia

và Lào cũng bắt đầu có những dấu hiệu chuyển hướng đến dân chủ Tại Việt Nam, Đại hội XI của Đảng đã xác định “dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta” [Văn kiện Đại hội XI của Đảng, 2011] Nhận định xu thế dân chủ hóa đang diễn

ra ở khu vực và Việt Nam, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng gần đây đã tuyên bố “nhân quyền, tự do, dân chủ là xu hướng không thể đảo ngược và là đòi hỏi khách quan của xã hội loài người [VietnamNet, 2014]

Tuy nhiên, dân chủ hoá không phải là lời giải cho mọi vấn đề Ở Đông Nam

Á, một số quốc gia đã từng tuyên bố có nền dân chủ như Thái Lan hay Philippines lại đang trải qua khủng hoảng dân chủ Tại Thái Lan, sau nhiều năm bất ổn do các

cuộc biểu tình đấu tranh phe phái nhân danh dân chủ, trong vòng tám năm (từ 2006 đến năm 2014), quân đội Hoàng gia đã hai lần thực hiện đảo chính lật đổ chính phủ

do bầu cử nhằm ổn định tình hình chính trị đất nước Tại Philippines, các chính phủ được thiết lập nên từ các cuộc bầu cử dân chủ nhưng đang ngày càng bị mất niềm tin, nhiều tổng thống gần đây được bầu ra từ phổ thông đầu phiếu vẫn dính líu vào gian lận và tham nhũng.3 Dân chủ hóa vẫn là một con đường đấu tranh lâu dài và gian khó ở các nước này

Là một thành viên tích cực trong khối ASEAN, Việt Nam đang hội nhập mạnh mẽ vào cộng đồng khu vực và đương nhiên chịu tác động trực tiếp từ những thay đổi kinh tế chính trị của các nước thành viên Trong bối cảnh khu vực Đông Nam Á đang có những bước chuyển động quan trọng trên con đường dân chủ hóa, hướng đến phát triển hòa bình và ổn định khu vực, việc tìm hiểu quá trình dân chủ hóa, những tác nhân của quá trình này cũng như những đặc điểm và tính chất bền vững của nền dân chủ ở Indonesia có ý nghĩa thực tiễn quan trọng không chỉ để hiểu

xu thế phát triển của các quốc gia trong khu vực mà còn góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của dân chủ hóa và hội nhập của đất nước vào xu thế chung của khu vực và nhân loại

Cùng với tính cấp thiết về khoa học và thực tiễn của đề tài như đã trình bày ở trên, về phương diện cá nhân, với tư cách là một nghiên cứu sinh chuyên về Indonesia và Đông Nam Á, từ lâu tôi đã quan tâm đến vấn đề dân chủ hóa và vai trò của tầng lớp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự ở Indonesia Ngay từ năm 1997 khi còn đang theo học tại Bộ môn Đông Nam Á học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, tôi đã quan tâm tìm hiểu và làm luận văn tốt nghiệp về cuộc cách mạng giải phóng dân tộc ở Indonesia Năm 2002, nhận được học bổng của Quỹ SEASREP, tôi đã có cơ hội hiếm hoi cùng sinh viên trong khu vực thực hiện một chuyến đi xuyên Indonesia, qua nhiều vùng miền của đất nước này để tìm hiểu về đất nước và con người Indonesia, và từ đó mối quan tâm của tôi về đất nước này ngày càng sâu nặng hơn Thông qua các cuộc tiếp xúc với sinh viên, các nhà hoạch định chính sách và các tầng lớp nhân dân, tôi nhận thấy quá trình cải cách dân chủ ở Indonesia với sự mở rộng các thiết chế dân chủ đã không làm sụp đổ xã

3 Ngày 11 tháng 9 năm 2007, Tòa án tối cao Philippines dưới thời Tổng thống Gloria Macapagal Aroyo (đắc

cử năm 2004) đã kết tội tổng thống tiền nhiệm Estrada tội danh tham nhũng và tuyên phạt ông tù chung thân Tới tháng 10 năm 2012, dưới thời tổng thống Benigno Aquino,đến lượt cựu tổng thống Gloria Macapagal Arroyo cũng bị bắt giữ và tạm giam trong một bệnh viện với các cáo buộc về tham nhũng trong thời gian cầm quyền.

6

hội mà ngược lại, giúp ổn định chính trị, phát triển kinh tế và nâng cao vị thế đất nước Năm 2006 tôi tiếp tục được Quỹ SEASREP cấp học bổng để nâng cao kỹ năng tiếng Indonesia tại Đại học Gadja Mada, Indonesia Sau đó, từ năm 2007 đến năm 2010, tôi đã quay lại đất nước này nhiều lần để nghiên cứu thực địa và tìm hiểu

về quá trình dân chủ hóa Tôi nhận thức rằng tiến trình dân chủ hóa ở Indonesia có tầm quan trọng cốt lõi như một chìa khóa để hiểu được những thay đổi chính trị - kinh tế - văn hóa đang diễn ra mạnh mẽ ở đất nước này Do đó, việc đi sâu tìm hiểu

đề tài này không chỉ giúp nâng cao kiến thức của bản thân mà còn trực tiếp góp phần tạo dựng một hướng nghiên cứu Indonesia học ở Bộ môn Đông Nam Á học,

Trường Đại học Khoa học Xã hội Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án này là để:

1) Làm rõ bản chất và đặc điểm của quá trình dân chủ hóa và các mô hình dân chủ được vận dụng ở Indonesia từ năm 1945 đến nay

2) Làm rõ ảnh hưởng của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự đối với quá trình dân chủ hóa

3) Tìm kiếm những ngụ ý của dân chủ hóa ở Indonesia đối với khu vực Đông Nam Á và Việt Nam

Để đạt được những mục đích nêu trên, chúng tôi phải thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu mà nội dung chủ yếu là tập trung trả lời các câu hỏi chính như sau:

1) Quá trình dân chủ hóa đất nước ở Indonesia đã diễn ra như thế nào?

2) Đặc điểm và bản chất của các hình thức dân chủ ở Indonesia qua từng thời

kỳ phát triển là gì và các hình thức dân chủ ấy có ý nghĩa thế nào đối với tiến trình dân chủ hóa trong sáu thập niên qua?

3) Sự lớn mạnh của tầng lớp trung lưu có tác động như thế nào đến tiến trình dân chủ hóa đất nước?

4) Sự hình thành, phát triển của các tổ chức xã hội dân sự ở Indonesia có ý nghĩa gì đối với tiến trình dân chủ hóa của đất nước?

5) Quá trình dân chủ hóa ở Indonesia có tác động thế nào đến khu vực Đông Nam Á và chúng ta có thể tìm thấy ở quá trình này những ngụ ý gì cho chiến lược dân chủ hóa và phát triển đất nước?

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận án là: (1) các mô hình dân chủ ở Indonesia từ 1945 đến nay; (2) giai cấp trung lưu; và (3) các tổ chức xã hội dân sự

Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian đặt tiến trình dân chủ hóa Indonesia

trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa để xem xét Về mặt thời gian, quá trình dân chủ hóa ở Indonesia được xem xét qua từng giai đoạn biến chuyển của xã hội

kể từ khi nước này độc lập (năm 1945) cho đến nay, nhưng nhấn mạnh vào giai đoạn từ năm 1998 đến năm 2015 Năm 1945 được cho là dấu mốc quan trọng khi Indonesia tuyên bố độc lập, mở đầu quá trình xây dựng và phát triển của một quốc gia tự chủ, hiện đại Mặc dù Indonesia phải mất 5 năm (từ 1945 đến 1950) tiếp tục đấu tranh chống thực dân Hà Lan quay trở lại và đến năm 1950 mới chính thức giành được độc lập, nhưng năm 1945 được các nhà nghiên cứu xác định là thời điểm mở đầu cho thời kỳ độc lập của quốc gia này Từ đó đến nay (năm 2015), Indonesia đã đạt được nhiều thành tựu trên con đường dân chủ hóa, đặc biệt là vừa trải qua các cuộc bầu cử lập pháp và tổng thống năm 2014 được đánh giá là thành công trên con đường phát triển dân chủ Như vậy, phạm vi nghiên cứu bao quát một chặng đường lịch sử sáu thập niên để thấy được cả quá trình dân chủ hóa đầy khó khăn và biến động của Indonesia hơn nửa thế kỷ qua, trong đó nhấn mạnh phân tích

các bước phát triển dân chủ mà quốc gia này đạt được từ năm 1998 cho đến nay

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Phương pháp tiếp cận

Nghiên cứu này xuất phát từ giả thuyết của một số nhà nghiên cứu đi trước cho rằng giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự là nh ững nhân tố có vai trò quan trọng thúc đẩy quá trình dân chủ hóa [Lipset, 1959; Putnam, 1993; White, 2004; Chunlong Lu, 2005; Tocqueville, 2008; Madland, 2011] Vận dụng lý thuyết

về vai trò của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự trong mối liên hệ với quá trình dân chủ hóa đất nước của các học giả nói trên vào trường hợp Indonesia, chúng tôi tiếp cận quá trình dân chủ hóa ở nước này không chỉ qua các hình thức tổ chức nhà nước, đảng phái chính trị, hoạt động bầu cử và các sự kiện lịch sử xã hội

mà còn xem xét những hoạt động cụ thể của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội

dân sự trong quá trình đó

Cho đến nay, dân chủ hóa và bản chất của một nền dân chủ thường được tiếp cận dưới nhiều góc độ như sử học, chính trị học, nhân học, văn hóa học Trong luận án này, chúng tôi không tiếp cận vấn đề dưới quan điểm chuyên ngành cụ thể,

mà chọn cách tiếp cận liên ngành, trên cơ sở kết hợp tiếp cận chính trị học, sử học

và nhân học

Ở góc độ tiếp cận sử học, chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích sự kiện

và sử liệu theo lịch đại, trong khi với tiếp cận chính trị học, chúng tôi nhìn nhận vấn

đề dân chủ qua tổ chức nhà nước, hệ thống đảng phái hay các hoạt động bầu cử

8

Tuy nhiên, để đánh giá một chế độ chính trị xã hội có thực sự dân chủ hay không còn cần phải xem xét từ quan điểm và vai trò tham gia của người dân trong việc tạo lập và kiểm soát thể chế đó Trên cơ sở này, chúng tôi nhấn mạnh vào một cách tiếp cận khác nữa là tiếp cận nhân học -chính trị với việc quan sát trực tiếp từ dưới cơ

sở, tập trung vào quan điểm và sự tham gia của người dân vào thể chế chính trị, từ

đó giúp đánh giá bản chất và mức độ dân chủ của thể chế chính trị đó Cách tiếp cận này còn được gọi là tiếp cận chính trị học hàng ngày (everyday politics), bắt nguồn

từ nghiên cứu của nhà nhân học - chính trị James Scott trong tác phẩm nổi tiếng Vũ

khí của kẻ yếu (1985) [Scott, 1985], sau đó được Kerkvliet phát triển và vận dụng

xuất sắc vào nghiên cứu trường hợp các xã hội nông dân ở Philippines [Kerkvliet, 1990] và Việt Nam [Kerkvliet, 2009] Theo Kerkvliet, hành vi chính trị của con người trong đời sống hàng ngày có tác động lớn đến chính sách của một quốc gia Nếu nhà nghiên cứu chỉ tiếp cận chính trị học từ những hình thức và vị trí có tính quy ước truyền thống (như nhà nước, đảng phái, nghị viện và bầu cử) thì có thể sẽ

bỏ quên đời sống chính trị ở cấp cộng đồng, ở các nhóm bên dưới trong cấu trúc xã hội cũng như tác động của cấp dưới này đối với sự vận hành thể chế chính trị Tiếp thu quan điểm này của James Scott và Kerkvliet, chúng tôi nhấn mạnh vào cách tiếp cận chính trị học hàng ngày bên cạnh tiếp cận chính trị học truyền thống và tiếp cận

sử học, điều này phù hợp với trọng tâm nghiên cứu của luận án về vai trò tham gia thúc đẩy dân chủ của của giai cấp trung lưu và xã hội dân sự ở Indonesia Qua đó, bản chất dân chủ của các thể chế chính trị trong lịch sử Indonesia từ năm 1945 đến nay cũng như quá trình dân chủ hóa ở quốc gia này sẽ được làm sáng tỏ

Từ quan điểm về phương pháp tiếp cận như trên, luận án đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể để thu thập và phân tích thông tin như sau:

- Phương pháp quan sát tham gia (participant observation), phỏng vấn sâu (intensive interviews) và điều tra theo bảng hỏi (structured questionnaire) được sử dụng trong quá trình nghiên cứu điền dã được chia làm nhiều đợt, bắt đầu từ năm

2006 đến năm 2011

- Phương pháp phân tích sự kiện và sử liệu theo lịch đại của sử học, phương pháp phân tích chính trị học (phân tích tổ chức và hoạt động của chính phủ, nghị viện, chế độ bầu cử )

Về nguồn tư liệu, luận án sử dụng ba nguồn chính bao gồm 1) tài liệu lưu trữ,

2) tài liệu điền dã thực địa, 3) các công trình khoa học đã được công bố và báo chí

Nguồn tài liệu lưu trữ được thu thập đồng thời với quá trình thực hiện điền

dã tại Indonesia, mà trọng tâm là từ các viện lưu trữ, các tổ chức xã hội dân sự, các

thư viện của Viện Khoa học LIPI, Đại học Indonesia, Đại học Mada Gajah, Đại học Quốc gia Singapore, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á của Singapore Trong nhóm tài liệu này, chúng tôi đặc biệt lưu ý tới các bản Hiến pháp của Indonesia qua các thời

kỳ, các điều luật quy định hoạt động chính trị của các đảng phái, tổ chức xã hội, báo chí, tài liệu thống kê cũng như hoạt động của các tổ chức phi chính phủ và dân sự Ngoài ra, các thư viện và văn phòng lưu trữ các cơ quan này cũng lưu giữ nhiều báo cáo khoa học và các biên bản thảo luận khoa học của các học giả trong và ngoài nước về những vấn đề liên quan đến dân chủ, giai cấp trung lưu và xã hội dân sự Các nguồn tài liệu này đã được quan tâm và thu thập từ năm 2002 đến gần đây thông qua các chuyến đi thực địa đến Indonesia và trao đổi học thuật tại Viện

Nghiên cứu châu Á, Đại học Quốc gia Singapore

Nguồn tư liệu điền dã thực tế ở Indonesia thông qua các chuyến khảo sát tại các cơ quan nhà nước và viện nghiên cứu, các tổ chức xã hội dân sự và phi chính phủ, các tổ chức sinh viên và trí thức, các cơ quan thông tin và báo chí ở Indonesia

có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để hiểu được tầm quan trọng của tầng lớp trung lưu

và các tổ chức xã hội dân sự ở Indonesia trong tiến trình dân chủ hóa Trên cơ sở tiếp cận chính trị học hàng ngày, tôi đã thực hiện những kỹ năng quan sát nhân học

và phỏng vấn để thu thập thông tin Tôi bắt đầu quan tâm đến vấn đề dân chủ hóa ở Indonesia ngay từ lần đầu tiên tham dự khóa bổ túc kiến thức về văn hóa - xã hội Indonesia do Quỹ SEASREP tổ chức tại Indonesia năm 2002 Trong chuyến đi tham gia nghiên cứu thực địa dành cho nghiên cứu sinh và học giả trẻ của Đông Nam Á năm 2002, tôi đã có cơ hội đến thăm nhiều trường đại học, viện nghiên cứu của Indonesia tại Jakarta, Bandung, Bali và Yogyakarta Tại đây, tôi đã được nghe các học giả và chính trị gia nói về dân chủ hóa ở Indonesia Đặc biệt, bài giảng của các

vị trợ lý thuộc văn phòng Tổng thống Habibie và Tổng thống Megawati Soekarnoputri tại các buổi hội thảo ở Đại học Bandung và Đại học Gadja Mada về phụ nữ và dân chủ đã để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc Năm 2006, tôi trở lại Yogyakarta và dành một năm học tiếng Indonesia tại Đại học Gadja Mada để có thể

tự mình thực hiện nghiên cứu thực địa và tiếp xúc với người dân địa phương Sau

đó, được Bộ Nghiên cứu và Công nghệ Indonesia cấp phép và được sự hỗ trợ của Viện Khoa học Indonesia (LIPI) tôi còn trở lại Indonesia hai lần nữa vào các năm

2008 và 2009 để nghiên cứu thực địa Tư liệu quan sát và phỏng vấn mà tôi thu thập được nhiều nhất trong thời gian nghiên cứu thực địa là tại hai thành phố lớn Jakarta

và Yogyakarta Tại đây tôi đã dành thời gian quan sát đời sống người dân và các sự kiện chính trị như mít tinh, biểu tình, vận động tranh cử, tổ chức bầu cử, đồng thời tham

10

gia vào các hoạt động của các tổ chức xã hội dân sự trong lĩnh vực dân chủ Tôi đã tham

dự nhiều cuộc tranh luận của các nghiên cứu sinh và sinh viên về dân chủ ở Đại học Gadja Mada Đây là những trải nghiệm quý báu và là những nguồn tư liệu sống hết sức

quan trọng giúp tôi hiểu sâu sắc hơn về thực tế dân chủ tại Indonesia

Cũng trong năm 2008 và những tháng đầu năm 2009 tại Jakarta và Yogyakarta, tôi đã thực hiện nhiều cuộc phỏng vấn với những người thuộc các giai tầng xã hội và nghề nghiệp khác nhau như các nhà nghiên cứu về chính trị và dân chủ, sinh viên, những người lao động nghèo, những nhà hoạt động ở các tổ chức xã hội dân sự, những ứng cử viên đang chuẩn bị tranh cử ở hội đồng lập pháp địa phương, những người đã từng tham gia phong trào sinh viên thập niên 1970, cho đến các nạn nhân của chế độ Trật Tự Mới Đặc biệt, trong suốt thời gian từ năm

2008 cho đến nay tôi đã tiến hành nhiều cuộc phỏng vấn, trao đổi với các nhà nghiên cứu tại Viện Khoa học Indonesia (LIPI), các giáo sư, giảng viên ở nhiều trường đại học lớn như Đại học Indonesia, Đại học Gadja Mada (Indonesia), Đại học Quốc gia Singapore, Đại học Oregon (Mỹ) liên quan đến chủ đề dân chủ, giai cấp trung lưu và xã hội dân sự ở Indonesia Tôi cũng tiếp tục trao đổi với một số nhà nghiên cứu và hoạt động chính trị, xã hội ở Indonesia qua thư điện tử về những diễn biến liên quan đến dân chủ đang diễn ra Những quan điểm, ý kiến của các học giả và các nhà hoạt động chính trị, xã hội nói trên là nguồn tư liệu quan trọng giúp

tôi thực hiện đề tài nghiên cứu

Việc thu thập thông tin trong quá trình điền dã thực địa còn được tôi thực hiện thông qua phỏng vấn dựa trên một bảng hỏi cấu trúc sẵn (vào tháng 2 năm 2009) nhằm tìm hiểu sự tham gia của sinh viên trong các tổ chức xã hội dân sự và vai trò của các tổ chức sinh viên với tư cách là một bộ phận của xã hội dân sự trong quá trình dân chủ hóa ở Indonesia Cuộc khảo sát này đã tham khảo ý kiến 350 sinh viên đang theo học tại 7 trường đại học tại hai thành phố lớn ở Jakarta và Yogyakarta là Đại học Trisakti, Đại học Indonesia (UI), Đại học Dân tộc (UNAS), Đại học Gadja Mada, Đại học Negeri Yogyakarta (UNY), Đại học Sanata Dharma, Đại học Islam Negeri Sunan Kalijaga về mức độ tham gia của sinh viên vào các tổ chức sinh viên, các tổ chức phi chính phủ và quan điểm của họ về vai trò của các tổ chức này đối với tiến trình dân chủ hóa và tiến bộ xã hội ở Indonesia Việc phân tích các số liệu và thông tin qua các bảng khảo sát cho thấy rõ hơn về vai trò của các

tổ chức sinh viên với tư cách là một bộ phận quan trọng trong xã hội dân sự cũng như những đóng góp của các tổ chức này đối với quá trình dân chủ hóa ở Indonesia

Ngoài hai nguồn tài liệu trên, nguồn tài liệu thứ ba là các công trình khoa học

đã công bố và báo chí cũng đóng vai trò hết sức quan trọng cho việc thực hiện luận

án Chúng tôi đã cố gắng thu thập và tham khảo các công trình nghiên cứu đã xuất bản cũng như thông tin báo chí về các vấn đề dân chủ, giai cấp trung lưu và xã hội dân sự ở Indonesia một cách cơ bản và cập nhật Ngoài việc tìm kiếm các sách báo này trong các hiệu sách, thư viện, viện nghiên cứu và trường đại học, chúng tôi còn tìm kiếm trên mạng internet và liên hệ với một số học giả nước ngoài để có thêm các tài liệu mới Trong quá trình thu thập và tham khảo tài liệu, chúng tôi luôn xem

xét đến tính khoa học và độ tin cậy của các lập luận và thông tin ở các tài liệu này

5 Những đóng góp của luận án

Về mặt khoa học, luận án góp phần làm rõ những giai đoạn khác nhau trong quá trình đi đến dân chủ của Indonesia trong hơn nửa thế kỷ qua và mối liên hệ của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự trong quá trình này

Trên cơ sở khám phá quy luật, tác nhân, và tính chất của quá trình dân chủ hóa Indonesia, luận án đóng góp vào việc tìm hiểu xu thế dân chủ hóa ở các nước Đông Nam Á bằng việc cung cấp thông tin có hệ thống về những đổi thay xã hội ở Indonesia và tác động của nó với khu vực, trong đó có Việt Nam Cho đến nay ở Việt Nam chưa có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử chính trị xã hội Indonesia hiện đại Do đó, luận án được chờ đợi sẽ mang lại nguồn tư liệu bổ sung cho hệ thống tài liệu nghiên cứu về Indonesia, qua đó góp phần tìm hiểu Indonesia nói riêng và Đông Nam Á nói chung ở Việt Nam

Về phương pháp luận, luận án là một nỗ lực vận dụng và phát triển lý thuyết

về mối quan hệ giữa giai cấp trung lưu, các tổ chức xã hội dân sự vào nghiên cứu quá trình dân chủ hóa cùng với phương pháp chính trị học hàng ngày nhằm tiếp cận dân chủ từ cơ sở Cho đến nay, những quan điểm lý luận và phương pháp tiếp cận như vậy còn mới mẻ ở Việt Nam và chúng tôi hy vọng nó sẽ góp phần làm phong phú thêm nghiên cứu về dân chủ ở Việt Nam

Về mặt thực tiễn, trong bối cảnh một Cộng đồng ASEAN sắp được hình thành vào năm 2015, việc tăng cường hiểu biết về các nước thành viên của cộng đồng, đặc biệt là thành viên có vai trò quan trọng như Indonesia, là hết sức cần thiết Thông qua việc cung cấp thêm thông tin về lịch sử chính trị, đặc biệt là những biến đổi xã hội theo hướng dân chủ đang diễn ra ở Indonesia, luận án hy vọng có thể giúp tăng cường mối quan hệ Việt Nam - Indonesia cũng như thúc đẩy sự tham gia

có hiệu quả của Việt Nam trong Cộng đồng ASEAN

12

Ngoài ra, diễn biến của quá trình dân chủ hóa ở Indonesia cũng có thể xem là một kinh nghiệm tham khảo cho việc thực hiện quy chế về dân chủ ở cơ sở của Đảng và Nhà nước ta Qua thực tế chuyển biến dân chủ ở Indonesia, chúng ta có thể tiếp thu những bước đi phù hợp với điều kiện riêng của Việt Nam, nhằm mang lại lợi ích dân chủ và phát triển cho đất nước

6 Kết cấu của luận án

Để đạt được những mục tiêu đặt ra cho nghiên cứu cũng như trình bày được các phát hiện chính, luận án ngoài phần mở đầu và kết luận, được cấu trúc thành bốn chương lớn như sau:

Chương I: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, lý thuyết và phương pháp tiếp cận Nội dung chính của chương này là phân tích lịch sử vấn đề, xác định hướng tiếp cận và khái niệm hóa công cụ nghiên cứu

Chương II: Quá trình dân chủ hóa ở Indonesia (1945 - 2014) Chương này nhìn lại và phân tích con đường gập ghềnh đi đến dân chủ hóa ở Indonesia từ năm

1945 đến nay qua từng giai đoạn cụ thể với các hình thức dân chủ khác nhau Việc nhận diện từng chặng đường đi đến dân chủ là cơ sở để đánh giá và phân tích vai trò của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự trong việc thúc đẩy quá trình đó

Chương III: Vai trò của giai cấp trung lưu trong quá trình dân chủ hóa ở Indonesia Trong chương này, sự hình thành, đặc điểm, vai trò và một số hạn chế của giai cấp trung lưu trong quá trình dân chủ hóa ở Indonesia được phân tích và xem xét Để đánh giá vai trò của giai cấp này, chúng tôi tập trung vào các hoạt động truyền bá tư tưởng dân chủ, tham gia các tổ chức xã hội dân sự và các hoạt động trực tiếp đòi dân chủ của giai cấp trung lưu Indonesia

Chương IV: Vai trò của các tổ chức xã hội dân sự trong quá trình dân chủ hóa Chương này tập trung làm rõ quá trình hình thành, phát triển, vai trò và một số hạn chế của các tổ chức này trong quá trình dân chủ hóa ở Indonesia Đặc biệt, chúng tôi tập trung phân tích và đánh giá các hoạt động của các tổ chức xã hội dân

sự đối với vấn đề cải cách thể chế, vấn đề bảo vệ các quyền cơ bản và nâng cao nhận thức về dân chủ của người dân

Kết luận Trên cơ sở những tư liệu được trình bày ở các chương trước, phần này đi đến một số nhận xét tổng quát về những phát hiện chính của nghiên cứu cũng như những ngụ ý cho vấn đề dân chủ ở các nước Đông Nam Á và Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT

VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN

1.1.1 Dân chủ và tư tưởng dân chủ trong lịch sử

Dân chủ là một khái niệm đã có từ rất sớm trong lịch sử nhân loại Các nhà

nghiên cứu cho rằng thuật ngữ dân chủ ra đời ở châu Âu từ thời kỳ cổ đại gắn với

nhà nước thành bang Athens (Hy Lạp) vào thế kỷ V trước Công nguyên, nơi được

xem là quê hương của nền dân chủ đầu tiên trên thế giới Thuật ngữ dân chủ (democracy) được bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp demokratia, ghép từ hai từ gốc là

demos (nhân dân) và kratos (quyền lực), theo đó demokratia có nghĩa là một chính

thể mà ở đó nhân dân có quyền làm chủ [Held, 2006, tr.1] Trong nền dân chủ Athens, tất cả nam giới là công dân tự do đến tuổi trưởng thành và có nguồn gốc là người Athens có quyền đi bầu cử Họ được quyền bầu xét những người lãnh đạo chính quyền, lãnh đạo quân sự, được tham gia vào các quyết định quan trọng của quốc gia thành bang cũng như việc xét xử tội phạm Thể chế chính trị Athens thể hiện trình độ phát triển dân chủ cao trong thời kỳ bấy giờ, nhưng là nền dân chủ hạn chế nếu so với yêu cầu dân chủ ngày nay vì khi đó n ữ giới, nô lệ và những người không phải gốc Athens không được tham gia vào các hoạt động bầu cử

Cho đến thế thế kỷ I sau Công nguyên, tư tưởng dân chủ ở châu Âu bị chững lại và được thay thế bởi thế giới quan thần quyền Kito giáo Tuy nhiên, vào thế kỷ

XI tư tưởng dân chủ bắt đầu phát triển trở lại ở Bắc Italia nơi người dân có quyền bầu ra các đại diện của mình vào các chức vụ trong chính quyền, các quan chức cai trị theo nhiệm kỳ và phải chịu trách nhiệm trước nhân dân Đến thời kỳ Phục hưng

ở châu Âu thế kỷ XVI, tư tưởng dân chủ có điều kiện phát triển mạnh hơn và thuật

ngữ “dân chủ” (democracy) bắt đầu trở thành một khái niệm phổ biến Trong các

thế kỷ XVII – XVIII, các nhà tư tưởng phương Tây như Thomas Hobbes 1679), John Jocke (1632-1704), Baron de Montesquieu (1689-1755), Jean Jacques

(1586-14

Rousseau (1712-1778)… đã đề xuất nhiều lý ‎thuyết về dân chủ trên cơ sở khẳng định các quyền của con người, như quyền tự do, quyền tư hữu, quyền bình đẳng Để các quyền này được thực thi và bảo vệ, các nhà tư tưởng cho rằng cần phải thiết lập các mô hình quản lý nhà nước với các cơ chế phân chia và kiểm soát quyền lực để hạn chế sự lạm quyền, đồng thời đề cao việc mọi công dân phải được tham gia vào quá trình lập pháp và ra quyết định đối với các vấn đề chung của xã hội

Từ khoảng cuối thế kỷ XVIII sang thế kỷ XIX, tư tưởng dân chủ tiếp tục được khai thác và phát triển với những đại biểu như Jeremy Bentham (1748-1832), James Mill (1773-1836), John Stuard Mill (1806-1873), Alexis de Tocqueville (1805-1859) Những nhà tư tưởng này đề cao quan điểm dân chủ tự do đại diện, trong đó bao gồm vấn đề trách nhiệm của chính quyền trong việc bảo vệ người dân khỏi sự lạm quyền, nhấn mạnh tầm quan trọng của bầu cử và sự cạnh tranh giữa các ứng cử viên chính trị, sự phân chia quyền lực trong nhà nước, sự tự do báo chí, ngôn luận, hội họp của người dân, quyền cá nhân tham gia vào xã hội dân sự và tuân theo luật trao đổi tự do và cạnh tranh kinh tế, quyền bình đẳng về chính trị của người dân và cả trách nhiệm của các công dân đối với cộng đồng và nền dân chủ

Tiếp nối các tư tưởng dân chủ nói trên, tư tưởng dân chủ phương Tây từ thế

kỷ XX cho đến nay phát triển theo những xu hướng khác nhau như dân chủ tinh hoa cạnh tranh (nhấn mạnh vai trò của các nhóm tinh hoa đại diện cho nhân dân xây dựng luật pháp và điều hành các công việc chung), dân chủ đa nguyên (đề cao vai trò của các đảng phái, tổ chức xã hội), dân chủ hợp pháp (yêu cầu hoạt động của chính phủ phải được luật hóa và chính phủ can thiệp một cách hợp pháp vào xã hội dân sự), dân chủ tham gia (khẳng định người dân phải tham gia trực tiếp vào việc điều chỉnh các định chế xã hội cả ở nơi làm việc và ở cộng đồng địa phương), dân chủ tham luận (nhấn mạnh chất lượng tham gia của người dân trong các hoạt động chính trị hơn là sự tham gia mang tính hình thức)… Các tư tưởng này được đề cập đến trong các tác phẩm nghiên cứu về chính trị và dân chủ của các nhà tư tưởng nổi tiếng như Max Weber (1864-1920), Joseph A Schumpeter (1883-1950), Robert A Dahl (sinh năm 1915), Robert Nozick (1938-2002), F.A Hayek (1899-1992), Habermas (sinh năm 1929), v.v và trở thành nền tảng cho việc thiết lập các thể chế dân chủ ở nhiều nước phương Tây và Mỹ

Cũng trên nền tư tưởng dân chủ phương Tây, từ thế kỷ XIX, một dòng tư tưởng dân chủ khác xuất hiện và phát triển Đó là tư tưởng dân chủ xã hội chủ nghĩa gắn liền với tính giai cấp, trong đó quần chúng nhân dân lao động được nhìn nhận

như là người làm chủ tối cao trong xã hội Đại biểu cho tư tưởng này là K.Marx (1818 - 1883), F Engels (1820-1895) và V Lenin (1870-1924)

Từ quan điểm dân chủ phương Tây, khái niệm dân chủ được truyền bá sang các nước phương Đông, được các nhà tư tưởng, các chính trị gia và người dân ở đây tiếp thu, áp dụng Tuy nhiên, nhiều chính trị gia và học giả phương Đông trên cơ sở xem xét quan điểm dân chủ phương Tây cho rằng thực ra phương Đông từ lâu đã có quan điểm và thể chế dân chủ theo cách thức riêng của mình Trong triều đại các hoàng đế Ashoka và Akbar ở Ấn Độ có truyền thống ra quyết định dựa trên sự thảo luận, bàn bạc để đi đến sự đồng thuận Ở các làng xã Indonesia, hay làng xã ở Việt Nam từ lâu cũng đã có truyền thống dân chủ thô sơ như vậy [Nguyễn Từ Chi, 1985] Từ đây nảy sinh quan điểm cho rằng tinh thần dân chủ cũng có gốc rễ ở phương Đông chứ không chỉ là sản phẩm ngoại nhập từ phương Tây Nhiều nhà chính trị và tư tưởng châu Á thời hiện đại như Lý Quang Diệu (Singapore), Mahathir Mohammad (Malaysia) còn nhấn mạnh vào các giá trị châu Á mà theo họ chính là những giá trị quan trọng làm nên sự phát triển của phương Đông và tạo ra đặc điểm riêng của n ền dân chủ châu Á không giống với dân chủ phương Tây [Hoon, 2004] Song, dù khẳng định những tư tưởng giá trị riêng trong văn hóa chính trị phương Đông, nhiều nước châu Á trong thời kỳ hiện đại vẫn lấy những hạt nhân cơ bản trong tư tưởng dân chủ phương Tây về các quyền tự do và bình đẳng của con người, quyền thiết lập các chính quyền dân chủ hay quyền người dân tham gia vào các hoạt động chính trị xã hội làm nền tảng để xây dựng nền dân chủ ở nước mình Sự hình thành và phát triển của các tư tưởng dân chủ đã tác động đến sự ra đời và phát triển của các mô hình và thể chế dân chủ trên thế giới như mô hình dân chủ tự do phương Tây,

mô hình dân chủ xã hội chủ nghĩa, mô hình dân chủ mang giá trị châu Á Cho dù có những điểm khác biệt về tư tưởng dân chủ, mức độ dân chủ giữa các nước, nhưng những điểm cốt lõi của các nền dân chủ vẫn là vấn đề tôn trọng và thực hiện quyền làm chủ của người dân trong xã hội Để thực hiện được các quyền này, vấn đề đầu tiên và quan trọng nhất là xây dựng một thế chế chính trị dân chủ, tạo điều kiện cho quyền làm chủ của người dân được thực hiện rộng rãi trên tất cả các lĩnh vực đời sống kinh tế, chính trị và văn hóa xã hội Một thể chế chính trị dân chủ hiện đại phải được thể hiện qua những đặc điểm cơ bản đã được nhiều quốc gia chấp nhận

16

1.1.2 Tiếp cận dân chủ hóa ở Indonesia từ quan điểm chính trị học - lịch sử

Tiếp cận chính trị học - lịch sử là một trong những cách thức tiếp cận phổ biến trong các nghiên cứu về dân chủ và dân chủ hóa ở Indonesia hiện nay Đây được coi là hướng tiếp cận thông dụng và hiệu quả để phân tích bản chất, đặc điểm

và mức độ của một nền dân chủ

Ở Việt Nam, các vấn đề lịch sử văn hóa của Indonesia đã được một số học

giả quan tâm, chẳng hạn như trong công trình "Inđônêxia đấu tranh vì độc lập tự

do" của PGS Nguyễn Văn Hồng (xuất bản năm 1991) hay "Tìm hiểu lịch sử, văn hóa Indonesia" của Phạm Thanh Tịnh, Ngô Văn Doanh, Nguyễn Huy Hồng (xuất

bản năm 2014) Tuy nhiên, chủ đề dân chủ ở Indonesia chưa được các học giả Việt Nam nghiên cứu Ở đề tài nghiên cứu "Thể chế chính trị và tổ chức Bộ máy nhà

nước các nước ASEAN" (Đề tài cấp Bộ, mã số B 98-26-04) do Th.S Trương Đắc

Linh chủ trì, nghiệm thu năm 2002, mặc dù có đề cập đến tình hình chính trị và bộ máy nhà nước ở Indonesia như thể chế chính trị quân sự độc tài trong thời kỳ tổng thống Soeharto nắm quyền, nguyên tắc tập trung quyền lực của chính quyền trung ương, sự lùi bước của giới quân sự trước giới dân sự sau năm 1998 , nhưng do trọng tâm nghiên cứu của đề tài là về cấu trúc bộ máy nhà nước và thể chế chính trị nên đề tài không đi sâu phân tích tính chất cũng như sự chuyển biến dân chủ ở

Indonesia trước và sau năm 1998 Trong một công trình nghiên cứu khác là Về quá

trình dân chủ hoá xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay của tác giả Lê Minh Quân

(2011), vấn đề dân chủ ở Indonesia cũng được nói đến nhưng chỉ với vài nét sơ lược

về việc thiết lập và hoạt động của các hội đồng thôn sau khi chế độ Trật Tự Mới sụp

đổ Các hội đồng này có trách nhiệm thảo ra quy định của thôn, quản lý ngân sách thôn và giám sát chính quyền [Lê Minh Quân, 2011, 108] Ngoài ra, trong cuốn

"Lịch sử Đông Nam Á" do GS Lương Ninh (chủ biên) xuất bản năm 2005, vấn đề chuyển biến dân chủ ở Indonesia cũng được đề cập đến nhưng chỉ qua vài nét đánh giá khái quát Nhìn chung, có thể nói, những nghiên cứu chuyên sâu về dân chủ ở Indonesia vẫn chưa được đầu tư thỏa đáng ở Việt Nam

Trong khi đó, ở ngoài nước, những nghiên cứu về vấn đề dân chủ và dân chủ hóa ở Indonesia, đặc biệt từ góc độ tiếp cận sử học và chính trị học khá phong phú Một trong những công trình nổi bật phân tích dân chủ ở Indonesia theo cách tiếp

cận này là “Sự suy tàn của nền Dân chủ Hiến Pháp ở Indonesia" (The Decline of

Constitutional Democracy in Indonesia) của học giả Herbert Feith (1962) Công

trình này đã đề cập các vấn đề lịch sử, chính trị và dân chủ của Indonesia giai đoạn

từ khi Indonesia giành lại nền độc lập vào tháng 12-1949 cho đến khi nền Dân chủ Chỉ Đạo được thiết lập (năm 1959) Công trình mở đầu bàn về "Di sản cách mạng" của Indonesia, sau đó lần lượt phân tích các vấn đề chính trị theo trình tự thời gian như: "Nội các Hatta, tháng 12-1949 đến tháng 8-1950: Chuyển giao và thống nhất",

"Nội các thứ hai của Ali Sastroamidjojo, tháng 3-1956 đến tháng 5-1957: Sự lu mờ của các đảng chính trị và sự lớn dậy của những người thừa kế", hay "Sự bãi bỏ nền dân chủ Hiến Pháp" (năm 1957) Mỗi giai đoạn lịch sử được tác giả nhìn nhận như một sự chuyển biến về tình hình chính trị và mức độ dân chủ để cuối cùng dẫn tới việc xóa bỏ nền Dân chủ Tự Do và ra đời nền Dân chủ Chỉ Đạo

Cũng nghiên cứu nền dân chủ của Indonesia trong cùng thời kỳ lịch sử, Baladas Ghoshal vào năm 1982 đã công bố công trình nghiên cứu "Chính trị học

Indonesia 1955 -1959: Sự hình thành của nền Dân chủ Chỉ Đạo" (Indonesian

Politics 1955-1959: The Emergence of Guided Democracy) Trong công trình này,

tác giả trình bày thực tế tình hình dân chủ ở Indonesia trong thập niên 1950 và nửa đầu thập niên 1960, trong đó đi sâu phân tích các nguyên nhân dẫn đến sự suy tàn của nền Dân chủ Tự Do và vai trò của Tổng thống Soekarno trong việc thiết lập chế

độ Dân chủ Chỉ Đạo (1959-1965)

Tình hình dân chủ trong những thời kỳ lịch sử tiếp theo của Indonesia như thời kỳ Trật Tự Mới (1966 - 1998) và thời kỳ Cải cách (từ năm 1998 đến nay) cũng được khá nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến Có những công trình phân tích tình hình dân chủ ở Indonesia tập trung vào một giai đoạn ngắn, chẳng hạn như những năm cuối của chế độ Trật Tự Mới, như tập chuyên khảo “Sự sụp đổ của

Soeharto” (The downfall of Soeharto) do Geoff Forrester và R.J May (1998) chủ biên và cuốn “Cải cách - Khủng hoảng và sự đổi thay ở Indonesia ” (Reformasi -

Kingsbury (1999) biên tập Các công trình bao g ồm các bài viết của nhiều tác giả,

đề cập tới các vấn đề như khủng hoảng kinh tế, phong trào sinh viên, vai trò của giới quân sự, vai trò của tổ chức Islam Nahdlatul Ulama trong sự sụp đổ của chế độ Soeharto

Một số công trình khác nghiên cứu lịch sử chính trị dân chủ trên cơ sở đánh giá, so sánh tình hình dân chủ giữa các thời kỳ lịch sử như "Dân chủ ở Indonesia

trong thập niên 1950 và 1990" (Democracy in Indonesia: 1950s and 1990s) do

David Bourchier và John Legge chủ biên (1994) Nếu thập niên 1950 đánh dấu sự

18

xác lập mô hình Dân chủ Tự Do cho Indonesia thì thập niên 1990 là quá trình đấu tranh để thiết lập lại và phát triển mô hình dân chủ đó Những vấn đề chính trị và dân chủ ở hai thập niên này được trình bày qua các bài nghiên cứu cụ thể về sự sụp

đổ của thể chế Dân chủ Tự Do, tình hình nhân quyền những năm 1956-1959, triển vọng dân chủ của Indonesia trong thập niên 1990… Sự kết nối các vấn đề dân chủ trong hai thập niên này cho thấy quá trình dân chủ hóa của Indonesia đã được khởi đầu từ những năm đầu độc lập, được tiếp nối ở thập niên 1990 và mở ra một triển vọng phát triển dân chủ bền vững hơn ở Indonesia

Ngoài những công trình nêu trên, quá trình dân chủ của Indonesia còn được nhà sử học M.C Ricklefs (2001) trình bày và phân tích qua công trình nổi tiếng

"Lịch sử hiện đại Indonesia từ thế kỷ XIII" (A History of Modern Indonesia since

c.1200) Trong công trình này, Ricklefs đã dành 6 chương (từ chương 19 đến

chương 24) đề cập đến các thời kỳ dân chủ ở Indonesia, từ thời kỳ Thử nghiệm Dân chủ4 (1950-1957) sang thời kỳ Dân chủ Chỉ Đạo (1957-1965), tiếp đó là thập niên đầu của thời kỳ Trật Tự Mới (1965- 1975), thời kỳ phát triển đỉnh cao của Trật Tự Mới (1976-1988), thời kỳ Thách thức, Khủng hoảng và Sụp đổ của chế độ Trật Tự Mới (1989-98) đến thời kỳ hậu Soeharto (từ sau năm 1998) Các diễn biến dân chủ ở Indonesia được tác giả trình bày qua các sự kiện lịch sử chính trị diễn ra theo thời gian, qua đó phản ánh cả quá trình phát triển dân chủ của Indonesia kể từ sau độc lập

Có thể nói, cách tiếp cận sử học đối với dân chủ ở Indonesia như một số công trình tiêu biểu nêu trên có đặc điểm chung là phân tích sự hình thành, suy vong cũng như tính chất dân chủ của các thể chế chính trị ở Indonesia qua từng giai đoạn lịch sử cụ thể

Bên cạnh tiếp cận sử học, một xu hướng phổ biến trong nghiên cứu về dân chủ ở Indonesia là tiếp cận dân chủ từ lăng kính chính trị học kinh điển, tức là tìm hiểu vấn đề từ quan điểm chính trị học truyền thống, trong đó xem xét dân chủ từ cấu trúc thượng tầng như thể chế nhà nước, vai trò của hiến pháp và pháp luật, đặc điểm và vai trò của các đảng phái chính trị, các hoạt động bầu cử, vấn đề phân quyền ở các địa phương và mối quan hệ của thể chế nhà nước với lực lượng quân sự

Những công trình nghiên cứu nổi bật theo xu hướng tiếp cận này có thể kể ra

như chuyên luận "Bầu cử ở Indonesia" (Pemilihan Umum di Indonesia) do một

4 Nhà sử học M.C Ricklefs sử dụng tên gọi "Dân chủ Thử Nghiệm" để gọi thời kỳ 1950-1957 Trong khi đó, thời kỳ này còn được các nhà nghiên cứu gọi bằng nhiều tên gọi khác như Dân chủ Tự Do, Dân chủ Hiến Pháp hay Dân chủ Nghị Viện

nhóm các nhà nghiên cứu thuộc Viện Khoa học Indonesia (LIPI) công bố năm

1997 Công trình chủ yếu tập trung vào lý luận bầu cử như tính hợp pháp chính trị của bầu cử, tính đại diện của bầu cử và bầu cử với vấn đề giáo dục để từ đó soi vào cấu trúc bầu cử ở Indonesia trước khi chế độ Trật Tự Mới sụp đổ năm 1998 Công trình thiên về mô tả hình thức, quy chế bầu cử thời kỳ này mà không phân tích sâu sắc những điểm hạn chế vốn là đặc điểm nổi bật của hệ thống bầu cử thời kỳ Trật

Tự Mới Một công trình khác cũng đề cập đến hoạt động bầu cử ở Indonesia, nhưng

ở giai đoạn sau năm 1998 là cuốn "Bầu cử và Chính trị ở Indonesia" (Elections and

Politics in Indonesia) của học giả Leo Suryadinata (2002) Công trình phân tích tính

đổi mới dân chủ trong hoạt động bầu cử những năm đầu của thời kỳ hậu Soeharto cũng như một số điểm yếu cần phải khắc phục Ngoài ra, tình hình bầu cử ở Indonesia trong khoảng thập niên gần đây (gắn với các cuộc bầu cử năm 2004, 2009

và 2014) cũng được một số tài liệu khác đề cập và phân tích

Bên cạnh vấn đề bầu cử, những hoạt động của bộ máy tổ chức nhà nước cũng là một khía cạnh biểu hiện mức độ dân chủ được một số nghiên cứu quan tâm Chẳng hạn

trong bài nghiên cứu "Thể chế chính trị chính thức " (Formal Political Institution), tác

giả Ramlan Surbakti (1999) đã phân tích hoạt động và mối quan hệ giữa tổng thống, nội các, quốc hội và tòa án tối cao ở Indonesia thời kỳ Trật Tự Mới Đặc điểm nổi bật của bộ máy tổ chức nhà nước Indonesia thời kỳ này là tổng thống có quá nhiều quyền lực, không chỉ chi phối nội các và tòa án tối cao mà còn chỉ đạo cả cơ quan lập pháp Sau khi chế độ Trật Tự Mới sụp đổ, vai trò của cơ quan lập pháp đã thay đổi đáng kể Chức năng và hoạt động của cơ quan này thời kỳ hậu Trật Tự Mới đã được Patrick

Ziegenhain phân tích sâu trong công trình "Quốc hội Indonesia và Dân chủ hóa" (The

Indonesian Parliament and Democratization) [Ziegenhain, 2008] Công trình này cho

thấy quốc hội Indonesia hiện nay ngày càng độc lập hơn và có vai trò quan trọng trong việc bàn thảo và quyết định các vấn đề kinh tế chính trị xã hội của đất nước

Trong tiếp cận chính trị học đối với dân chủ ở Indonesia, vấn đề vai trò của giới quân sự trong nền chính trị xã hội là một khía cạnh được các học giả đặc biệt quan tâm Trong tác phẩm “Hoạt động chính trị của giới quân sự và dân chủ hóa ở

Indonesia” (Military politics and democratization in Indonesia), Jun Honna [Honna,

2003] đã chỉ ra vai trò to lớn của giới quân sự trong đời sống kinh tế chính trị xã hội, đặc biệt là trong giai đoạn “Trật Tự Mới” (1966 -1998) như một nhân tố làm suy yếu nền dân chủ Indonesia Trong khi phân tích về hoạt động của giới quân sự, Honna cũng đề cập đến tình hình vi phạm nhân quyền diễn ra rộng khắp ở Indonesia

20

với trách nhiệm chính thuộc về lực lượng quân đội Do đó, việc loại bỏ vai trò của giới quân sự trong nền chính trị được tác giả đánh giá là một yếu tố quan trọng làm thay đổi bộ mặt dân chủ của Indonesia thời kỳ hậu Trật Tự Mới Cũng nghiên cứu

về vai trò của giới quân sự, Harold Crouch trong bài nghiên cứu "Wiranto và

Habibie: mối quan hệ quân sự - dân sự từ tháng 5 năm 1998" (Wiranto and Habibie:

military-civilian relation since May 1998" [Crouch, 1999, tr.127-148], lại chú trọng phân

tích mối quan hệ quyền lực giữa tổng thống Habibie và tổng tư lệnh lực lượng vũ trang Indonesia Wiranto trong những năm 1998-1999, đồng thời đề cập đến những thay đổi bước đầu về vai trò của giới quân sự trong hệ thống chính trị Indonesia thời gian này

Vấn đề dân chủ ở Indonesia còn được nhìn nhận từ góc độ tập trung hóa quyền lực của chính quyền trun g ương và sự phân quyền cho các đi ̣a phương Cuốn

“Phân quyền ở Indonesia - Thiết kế lại nhà nước” (Decentralisation in Indonesia –

redesigning the state) của nhóm tác giả Mark Tunner, Owen Podger, Maria

Sumardjono và Wayan K Tirthayasa (2003) đã phân tích những chuyển biến trong chính sách phân quyền ở Indonesia trong thời kỳ hậu Trật Tự Mới (sau năm 1998) Tuy nhiên, thời điểm nghiên cứu của công trình mới dừng ở năm 2002, do đó chưa

đề cập được những hạn chế và thách thức trong thực thi chính sách phân quyền ở Indonesia Một công trình nghiên cứu khác xuất bản bằng bản ngữ có tiêu đề

“Akuntabilitas dalam Otonomi Daerah” (Trách nhiệm giải trình trong tự trị khu

vực) do nhà nghiên cứu về chính trị học nổi tiếng của Indonesia là Syamsuddin Haris (2002) chủ biên, lại đi sâu nghiên cứu trách nhiệm giải trình củ a chính quyền

ở từng địa phương như Bắc Sulawesi, Bali, Yogyakarta, Tây Sumatra Nghiên cứu này đã chỉ ra những thành công và thách thức trong việc thực hiện trách nhiệm giải trình của các chính quyền địa phương và đánh giá thực trạng phân quyền trong tiến trình dân chủ hóa đất nước

Liên quan đến vấn đề dân chủ ở Indonesia, một nghiên cứu về "Hiến pháp

Indonesia - một phân tích bối cảnh" (The Constitution of Indonesia - A Contextual

Analysis) mới được công bố gần đây vào năm 2012 của hai tác giả Simon Butt và

Tim Lindsey [Butt, 2012] Các tác giả nghiên cứu nội dung các bản hiến pháp Indonesia trong mối quan hệ mật thiết với các vấn đề chính trị khác như bầu cử, quyền lực tổng thống, nội các, cơ quan lập pháp, tư pháp, vấn đề phân quyền và nhân quyền Qua những phân tích của tác giả, tình hình và những biến động dân chủ

ở Indonesia qua các thời kỳ phần nào được phản ánh

Ngoài những vấn đề nêu trên, xu hướng tiếp cận chính trị trong nghiên cứu

về dân chủ ở Indonesia còn đề cập đến một số vấn đề khác như đảng phái chính trị, nạn tham nhũng Nhìn chung, cách tiếp cận chính trị học- lịch sử cho thấy những vấn đề dân chủ cơ bản theo quan điểm chính trị học nhà nước, nhưng ít thể hiện được vị trí, vai trò của người dân trong nền chính trị xã hội Indonesia Do đó, gần đây, một cách tiếp cận mới về dân chủ đang được áp dụng Đó là nghiên cứu dân chủ từ vai trò, vị trí của người dân, trong đó đặc biệt là vai trò của người dân thuộc giai cấp trung lưu và hoạt động của người dân thông qua các tổ chức xã hội dân sự

1.1.3 Vấn đề vai trò giai cấp trung lưu, xã hội dân sự trong quá trình dân chủ hóa

Các nghiên cứu chính trị học về dân chủ gần đây ngày càng nhấn mạnh về mối liên hệ đặc biệt giữa đặc điểm và bản chất của một nền dân chủ với vai trò và mức độ tham gia của giai cấp trung lưu và các tổ chức xã hội dân sự vào quản lý nhà nước Điểm lại các công trình nghiên cứu về dân chủ ở Indonesia theo hướng tiếp cận này sẽ giúp làm sáng rõ hơn vấn đề mà nghiên cứu của chúng tôi sẽ đề cập đến

Trước hết, phải thấy rằng những nghiên cứu dân chủ từ góc độ tiếp cận dân sự chưa được phát triển ở Việt Nam, dù những công trình nghiên cứu về xã hội dân sự đang xuất hiện trong nước ngày càng nhiều Tương tự, những nghiên cứu về mối quan

hệ giữa dân chủ, giai cấp trung lưu và xã hội dân sự ở các nước ASEAN, trong đó có Indonesia, cũng còn khiêm tốn Nếu như xã hội dân sự ở Thái Lan và Malaysia và một

số hoạt động vận động dân chủ của khu vực này đã được nghiên cứu tương đối hệ

thống trong công trình Xã hội dân sự ở Malaysia và Thái Lan [Lê Thị Thanh Hương,

2009], thì vấn đề xã hội dân sự và dân chủ ở Indonesia vẫn chưa được chú ý Trong bài

nghiên cứu “Vài nét về xã hội dân sự ở Đông Nam Á” đăng trên Tạp chí Nghiên cư ́ u Đông Nam Á (số 85) trước đó, tác giả Lê Thị Thanh Hương (2007) đã có đề cập một

cách khá khái quát và ngắn gọn vai trò của xã hội dân sự đối với sự sụp đổ của chế

độ Trật Tự Mới cũng như đối với phong trào dân chủ hóa thời kỳ cải cách ở Indonesia Tuy nhiên từ đó đến nay, chưa có một nghiên cứu chuyên sâu nào của học giả Việt Nam về vấn đề dân chủ và xã hội dân sự ở nước này Bên cạnh đó, vấn

đề dân chủ nhìn từ góc độ vai trò của giai cấp trung lưu ở Đông Nam Á, trong đó cả

ở Indonesia, cũng chưa được các nhà nghiên cứu Việt Nam quan tâm Do đó, những nghiên cứu về đề tài dân chủ ở Indonesia trong mối quan hệ với giai cấp trung lưu

và xã hội dân sự vẫn còn là chủ đề mới mẻ ở Việt Nam

Ở nước ngoài, những công trình nghiên cứu về dân chủ Indonesia từ hướng tiếp cận giai cấp trung lưu và xã hội dân sự đã xuất hiện từ các thập niên trước Có

22

thể xem công trình nghiên cứu mở đầu cho cách tiếp cận giai cấp trung lưu đối với dân chủ ở Indonesia là tác phẩm “Chính trị học về giai cấp trung lưu Indonesia”

(The Politics of Middle Class Indonesia) do Richard Tanter và Kenneth Young chủ

biên, xuất bản năm 1989 Công trình này tập hợp các bài nghiên cứu được trình bày tại Hội thảo quốc tế do Trung tâm nghiên cứu Đông Nam Á của Đại học Monash (Australia) tổ chức từ tháng 6 năm 1986 Hầu hết các bài nghiên cứu công bố trong sách này, chẳng hạn như “Những lưu ý về giai cấp trung lưu và sự thay đổi ở

Indonesia” (Notes on the middle class and change in Indonesia) của Daniel S Lev,

“Giai cấp trung lưu Islam Indonesia: Bắt buộc hay lựa chọn?” (Indonesia’s Muslim

Middle Class: An Imperative or a Choice?) của Abdurrahman Wahid đã tập trung

bàn luận về sự hình thành giai cấp trung lưu Indonesia và đặt ra khả năng tiến hành cải cách và thay đổi xã hội của giai cấp này Tuy nhiên, nhận định chung của các nghiên cứu này chưa cho thấy vai trò và sứ mạng đặc biệt của giai cấp trung lưu đối với sự phát triển dân chủ ở Indonesia

Những nghiên cứu tiếp theo trong thập niên 1990 cũng không có sự đánh giá đột phá nào về vai trò thúc đẩy dân chủ của giai cấp trung lưu Indonesia Năm 1993,

trong tác phẩm “Kelas Menengah Digugat” (Phê phán giai cấp trung lưu), các tác

giả như M.M Billah, Thamrin Amal Tomagola, Harold Crouch, Mochtar Lubis mặc

dù đều khẳng định giai cấp trung lưu Indonesia đã được hình thành, nhưng hầu hết đều chưa nhận thấy vai trò tích cực mà giai cấp này sẽ nắm giữ Nhà báo, đồng thời

là nhà văn, nhà nghiên cứu Mochtar Lubis trong bài viết “Sự ra đời giai cấp trung

lưu Indonesia"(Kesemuan Kelas Menengah Indonesia) thậm chí còn nhận xét rằng

quan điểm ủng hộ dân chủ, minh bạch xã hội, quản trị chính phủ và các vấn đề khác

là “không phù hợp với giai cấp trung lưu Indonesia” [Lubis, 1993, tr.107] Theo ông, giai cấp trung lưu Indonesia hiện tại (khoảng đầu thập niên 1990 - thời điểm cuốn sách này được xuất bản) có nhiều hạn chế như tham lam, ích kỷ, yếu đuối, phụ thuộc nhà nước và không đoàn kết [Lubis, 1993, tr.121-122] Nhìn chung, các bài nghiên cứu trong công trình này không trông đợi giai cấp trung lưu Indonesia sẽ trở thành một lực lượng tích cực ủng hộ cuộc đấu tranh dân chủ hóa đất nước

Tương tự như vậy, một nghiên cứu của Richard Robinson (trong một tuyển tập do Robinson và Goodman chủ biên), xuất bản năm 1996 có nhan đề “Giai cấp

trung lưu và tư sản ở Indonesia” (The middle class and the bourgeoisie in

Indonesia) đã miêu tả giai cấp trung lưu mới xuất hiện ở khu vực thành thị ở

Indonesia như là hệ quả phát triển dưới thời kỳ Trật Tự Mới và đi đến nhận định

rằng giai cấp này có tính phụ thuộc vào nhà nước Tuy nhiên, ông cũng bày tỏ hy vọng về vai trò của giai cấp trung lưu (bên cạnh vai trò giai cấp tư sản) thông qua tiến trình cải cách kinh tế có thể tác động đến việc cải cách thể chế chính trị ở đất nước này

Nhìn chung, cho đến trước khi chế độ Trật Tự Mới chấm dứt (năm 1998), những nghiên cứu của những học gi ả phương Tây nổi tiếng về Indonesia học như Richard Robinson, Richard Tanter, Kenneth Young và của các ho ̣c giả Indonesia chủ yếu phân tích vai trò thúc đẩy dân chủ của giai cấp trung lưu thông qua lối sống, suy nghĩ và hành động của họ trên tư cách là cả một giai cấp xã hội Cách nhìn nhận như vậy có thể chưa giúp làm rõ vai trò của giai cấp trung lưu Trong khi giai cấp trung lưu đang ngày càng gia tăng, không phải tất cả trong số họ đều có xu hướng dân chủ Nếu nhìn vào từng bộ phận cấu thành giai cấp trung lưu, chúng ta thấy trong số họ có những nhóm cấp tiến, có tư tưởng và hoạt động ủng hộ dân chủ Chính nhóm tinh hoa này của giai cấp trung lưu thông qua các hoạt động truyền bá

tư tưởng dân chủ, thành lập và tham gia các tổ chức xã hội dân sự, ủng hộ phong trào đấu tranh chống chính quyền của sinh viên, công nhân và nông dân cũng như

có những hoạt động trực tiếp yêu cầu dân chủ những năm 1997-1998, đã có những tác động tích cực tới quá trình dân chủ hóa của Indonesia

Tuy nhiên, từ thập niên đầu tiên của thế kỷ 21 trở đi, các nghiên cứu về vai trò của giai cấp trung lưu dường như đã đổi chiều Năm 2000, Henny Warsilah và các đồng nghiệp thuộc Trung tâm nghiên cứu Xã hội và Văn hóa thuộc Viện Khoa học Indonesia (PMB - LIPI) công bố một tuyển tập các bài viết trong tác phẩm

“Giai cấp trung lưu Indonesia: vấn đề quen thuộc” (Kelas Menengah Indonesia:

Déja Vu) Bên cạnh việc cho rằng giai cấp trung lưu Indonesia còn “thiếu độc lập”

[Warsilah, 2000, tr 52], Henny Warsilah đã mạnh dạn nhận định dưới thời Trật Tự Mới, một bộ phận giai cấp trung lưu đã tích cực ủng hộ dân chủ bằng cách tham gia vào các tổ chức xã hội, chẳng hạn như Tổ chức trợ giúp pháp lý Ban dung

(Lembaga Bantuan Hukum Bandung) thành lập năm 1981, tổ chức Liên minh Phụ

nữ Indonesia (Koalisi Perempuan Indonesia) hay tổ chức Tập đoàn Cải cách Luật pháp Quốc gia (Konsorsium Reformasi Hukum Nasional) đều thành lập năm 1998

Một năm sau, Henny Warsilah (2001) lại cho ra đời một công trình nghiên cứu mới

về giai cấp trung lưu có tựa đề “Số đông giai cấp trung lưu trong cuộc đấu tranh xã

hội” (Pluralitas kelas menengah dalam perjuangan sosial) Công trình nghiên cứu

này tập trung vào lối sống của giai cấp trung lưu, cuộc xung đột giai cấp trong xã

24

hội, trong đó có thảo luận về “giai cấp trung lưu thời kỳ hậu Trật Tự Mới và cuộc

đấu tranh bảo vệ nhân quyền cho giới công nhân (Kelas Menengah Pasca Order

Baru dan Perjuangan HAM Kaum Buruh) Bài nghiên cứu thảo luận về những hoạt

động bảo vệ nhân quyền của giới trí thức trung lưu cho quyền lợi của giới công nhân thành phố Bandung thông qua Tổ chức Trợ giúp Pháp lý Ban dung (Lembaga Bantuan Hukum Bandung)

Có thể thấy cho đến đầu những năm 2000, nhận thức của các nhà nghiên cứu bản địa và nước ngoài về vai trò của giai cấp trung lưu trong quá trình dân chủ hóa

ở Indonesia chưa hẳn đã sáng rõ Vẫn chưa có những phân tích toàn diện về vai trò của giai cấp này trong cả tiến trình lịch sử của Indonesia từ sau khi nước này giành độc lập cho đến nay, đặc biệt là sự lớn mạnh của lực lượng trung lưu từ sau khi chế

độ Trật Tự Mới sụp đổ và kinh tế Indonesia có bước phát triển nhảy vọt sau đó

Sự bùng nổ kinh tế ở Indonesia từ sau cải cách 1998 đã làm gia tăng mức thu nhập cũng như số người thuộc giai cấp trung lưu Điều tra của Ngân hàng Indonesia (BI) năm 2011 về sự thay đổi xã hội phát hiện rằng giai cấp trung lưu Indonesia chiếm tới 60.9% dân số trong khi nhóm thu nhập thấp chiếm 22.1% và nhóm có thu nhập cao từ trên 65.6 triệu Rupiah/người/năm trở lên chiếm 17% dân số [Samboh, 2012] Số liệu này cho thấy giai cấp trung lưu đã trở thành lực lượng đông đảo nhất trong cấu trúc giai cấp ở Indonesia Trong khi đó, theo nhiều nhà nghiên cứu, chẳng hạn như Daron Acemoglu và James Robinson (2013) “áp lực đòi hỏi dân chủ và dân chủ hóa sẽ đến khi trong xã hội hình thành một giai cấp trung lưu đông đảo” [Acemoglu, 2013] Trong nghiên cứu trước đó về “Nguồn gốc kinh tế của độc tài và

dân chủ” (The Economic Origins of Dictatorship and Democracy), các tác giả này

đã tranh luận rằng chính sự hiện diện mạnh mẽ của giai cấp trung lưu đã làm cho nền dân chủ nảy sinh và bám rễ vững chắc trong xã hội Giai cấp này đóng một vai trò quan trọng trong quá trình dân chủ hóa dù họ không phải là người cầm lái các cuộc đấu tranh phản kháng [Acemoglu, 2009] Nhìn chung, sự lớn mạnh của giai cấp trung lưu - lực lượng đóng thuế nhiều nhất trong xã hội thường dẫn đến xu hướng đòi hỏi tính minh bạch trong quản lý xã hội để đảm bảo nguồn tài nguyên quốc gia và thuế của dân chúng được sử dụng đúng mục đích, từ đó dẫn đến đòi hỏi dân chủ cao hơn Theo quan điểm này, các nghiên cứu gần đây ngày càng nhấn mạnh vai trò của giai cấp trung lưu đối với quá trình dân chủ hóa ở Indonesia, tiêu

biểu như tác phẩm “Đi tìm giai cấp trung lưu Indonesia” (In search of Middle

Indonesia) do một tập thể các nhà nghiên cứu Indonesia học nổi tiếng công bố (dưới

sự biên tập của Giáo sư Gerry van Klinken và Ward Berenschot) [Klinken, 2014] Theo các tác giả, ngay từ trước khi công bố nghiên cứu này, họ đã ngày càng nhận

ra tầm quan trọng của giai cấp trung lưu Indonesia trong tiến trình dân chủ hóa và giải tập quyền nhà nước trung ương và những nghiên cứu mới nhất đã góp phần khẳng định phát hiện của họ Bằng việc xem xét giai cấp trung lưu từ nhiều khía cạnh khác nhau, các tác giả đã đi đến nhận xét rằng giai cấp trung lưu Indonesia không chỉ tăng lên về số lượng, không chỉ làm thay đổi tập quán tiêu dùng, mà còn

mở rộng các thể chế xã hội ra các tầng lớp dân chúng, làm cho mối quan tâm về quan hệ chính trị - xã hội tăng lên và chính những quan tâm này đã làm nên bản sắc của giai cấp trung lưu [tr.18]

Tóm lại, các nguồn tài liệu đã được điểm lại ở trên cho thấy mối quan tâm về giai cấp trung lưu và vai trò của nó đối với tiến bộ xã hội và dân chủ đang tăng lên theo thời gian, từ chỗ phủ nhận tầm quan trọng của giai cấp này dưới thời Trật Tự Mới, tới sự nhận thức lại về giai cấp trung lưu sau khi chế độ độc tài tập quyền bị lật

đổ, cho đến việc khẳng định vị thế quan trọng của giai cấp trung lưu trong tiến trình dân chủ hóa đất nước trong những năm gần đây Các quan điểm về giai cấp trung lưu Indonesia như điểm lại ở trên sẽ được tham khảo cẩn trọng trong quá trình thu thập và phân tích thông tin làm luận án

Trong khi những tiếp cận dân chủ ở Indonesia từ góc độ vai trò của giai cấp trung lưu chỉ mới thu hút sự chú ý của giới học thuật gần đây, những nghiên cứu về vai trò của xã hội dân sự đối với dân chủ hóa ở Indonesia tỏ ra được quan tâm nhiều hơn Ngay từ thập niên 1980, các cuộc tranh luận về quan điểm, khái niệm xã hội dân sự ở Indonesia đã mở đường cho rất nhiều nghiên cứu về xã hội dân sự và dân chủ sau đó Có thể nhận thấy nghiên cứu về dân chủ và xã hội dân sự ở Indonesia đi theo hai xu hướng chủ yếu sau đây

Xu hướng thứ nhất coi xã hội dân sự là “masyarakat madani”, tức là xã hội

chuẩn mực theo các giá trị của Islam Một trong những công trình tiêu biểu ủng hộ cho cách tiếp cận này là tác phẩm “Biến đổi dân tộc theo hướng xã hội dân sự"

(Transformasi Bangsa Menuju Masyarakat Madani) xuất bản năm 1999 [TIM

Nasional Reormasi Menuju Masyarakat Madani, 1999] Xã hội dân sự ở đây được hiểu là một xã hội phát triển, có đạo đức, có sự cân bằng giữa các cá nhân tự do, có

sự hợp tác giữa nhân dân và nhà nước, sự phát triển doanh nghiệp được củng cố Trong xã hội đó có các cơ quan, tổ chức đóng vai trò trung gian giữa nhà nước và

xã hội mang chức năng bảo vệ quyền lợi của người dân, bảo vệ dân chủ và hỗ trợ

26

nhà nước thực hiện các mục tiêu vì sự phát triển cộng đồng xã hội, ngươ ̣c lại, bản thân nhà nước thể hiện trách nhiệm của mình đối với nhân dân cũng như đối với các

hoạt động của các tổ chức xã hội “Masyarakat madani” theo đó thể hiện sự hợp tác

hài hòa giữa hai yếu tố nhà nước và xã hội và là một xã hội Islam lý tưởng dựa trên mô hình dân chủ của thành phố Medina (thuộc Ả- Rập Xê-út ngày nay) ở thế kỷ VII dưới

sự lãnh đạo của nhà tiên tri Mohammed

Xu hướ ng thứ hai tập trung nhìn nhận mối quan hệ giữa dân chủ và xã hội dân sự

ở Indonesia trong đó nhấn mạnh vào tính độc lập của xã hội dân sự trong mối tương tác với nhà nước Các tổ chức xã hội dân sự có thể hợp tác với nhà nước nhưng cũng có thể đối lập và chống lại nhà nước Xu hướng này được nhiều nhà nghiên cứu người Indonesia chịu ảnh hưởng tư tưởng phương Tây ủng hộ, theo đó, thuật ngữ tiếng Anh

“civil society” được chuyển dịch trực tiếp sang tiếng Indonesia là “masyarakat sipil” (xã hội dân sự), hay “masyarakat warga”, “masyarakat kewargaan” (xã hội công dân)

Công trình nghiên cứu nổi bật đầu tiên về xã hội dân sự trong mối quan hệ

với dân chủ ở Indonesia là cuốn “Nhà nước và xã hội dân sự ở Indonesia” (State

and Civil Society in Indonesia) được xuất bản vào năm 1990 do học giả nổi tiếng

Arief Budiman làm chủ biên [Budiman, 1990] Công trình có những bài nghiên cứu

về vai trò của các đại diện xã hội dân sự như tôn giáo, các doanh nghiệp kinh tế tư nhân, các tổ chức phi chính phủ trong việc phản biện và góp phần điều chỉnh chính sách của chính phủ, qua đó góp phần cải thiện tình trạng dân chủ ở Indonesia Tuy nhiên, nghiên cứu này mới chỉ phác thảo vai trò thúc đẩy dân chủ của xã hội dân sự

ở Indonesia Nó cho thấy thực trạng hoạt động của xã hội dân sự của Indonesia lúc

đó còn khá yếu trước một nhà nước Trật Tự Mới vẫn còn đang mạnh trong những năm cuối thập niên 1980 đến đầu thập niên 1990

Đến năm 1996, một công trình nghiên cứu khác là "Dân chủ và xã hội dân sự"

(Demokrasi dan Civil Society) của tác giả Muhammad AS Hikam được công bố, sau

đó được tái bản nhiều lần [Hikam, 1999] Nghiên cứu này đã phân tích tầm quan trọng của xã hội dân sự đối với dân chủ ở tầm lý thuyết như mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội dân sự, tôn giáo và sự phát triển của xã hội dân sự, hay sự phục hồi xã hội dân sự như điều kiện tiên quyết của dân chủ hóa Các dẫn chứng và sự kiện về các phong trào dân chủ và xã hội dân sự ở các nước khác, đặc biệt ở các nước phương Tây được viện dẫn để làm căn cứ cho lập luận trên Bên cạnh đó, tác giả mô tả tình hình xã hội dân sự

ở Indonesia từ sau độc lập cho đến đầu thập niên 1990 nhưng không đi sâu phân tích những hoạt động cụ thể của các tổ chức xã hội dân sự này

Khác với những nghiên cứu mang tính lý thuyết hoặc khái quát như trên, nhiều công trình nghiên cứu khác về dân chủ và xã hội dân sự Indonesia đi theo hướng chuyên sâu vào những hoạt động vận động dân chủ của một bộ phận trong xã hội dân sự như các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức công nhân hoặc các tổ chức nông dân Trong đó, nghiên cứu về các tổ chức phi chính phủ tỏ ra thu hút được nhiều sự chú ý nhất Năm 1995, Philip J Eldridge với công trình “Các tổ chức phi

chính phủ và sự tham gia dân chủ ở Indonesia” (Non-Government Organizations

and Democratic Participation in Indonesia) trên cơ sở khảo sát và phân tích một số

tổ chức về pháp lý, nhân quyền, môi trường, phụ nữ, các tổ chức lao động, đã có những đánh giá tích cực về vai trò của các tổ chức phi chính phủ đối với triển vọng dân chủ ở Indonesia Tương tự, dựa trên nghiên cứu về một số tổ chức phi chính phủ ở Yogyakarta (thuộc miền Trung Java) trong khoảng thời gian cuối thời kỳ Trật

Tự Mới cho đến những năm đầu thời kỳ Cải cách, tác giả Bob S Hadiwinata (2003) cho rằng các tổ chức phi chính phủ bằng việc mở rộng các mạng lưới liên minh với quần chúng, đã vận động nhân dân thách thức lại sự thống trị của nhà nước, góp phần vào việc chuyển đổi cơ chế chính trị từ phi dân chủ sang cơ chế chính trị dân chủ hơn

Ngoài các công trình như trên, trên các tạp chí, trang mạng, và sách báo khác còn có nhiều bài nghiên cứu chỉ tập trung vào một hoặc một số tổ chức phi chính phủ có hoạt động liên quan đến dân chủ Theo hướng nghiên cứu này có nghiên cứu đáng chú ý của Thung Ju Lan (2000) về “Sắc tộc và phong trào về quyền dân sự ở

Indonesia” (Ethnicity and the Civil Rights Movement in Indonesia) trong đó tác giả

tập trung vào một số tổ chức hoạt động bảo vệ quyền công dân cho các cộng đồng thiểu số ở Indonesia

Thông qua việc phân tích hoạt động của các tổ chức của công nhân, nông dân, phụ nữ, sinh viên và tôn giáo, các phân tích của YAPPIKA (1999), Muchtar E Harapan và Adris Basril (2000) và Rachmad Syafa’at (2008) đã đánh giá mức độ phát triển của các tổ chức xã hội dân sự và đóng góp của các tổ chức ấy đối với quá trình dân chủ tại Indonesia

Nhìn chung, những nghiên cứu về dân chủ trong mối quan hệ với xã hội dân

sự có hai hướng chủ yếu: 1) tập trung vào phân tích ở tầm lý thuyết về mối liên hệ giữa xã hội dân sự với dân chủ ; 2) mô tả sự phát triển của xã hội dân sự ở Indonesia

và những hoạt động vận động dân chủ của các nhóm tổ chức xã hô ̣i dân sự

28

Trên cơ sở khảo sát những xu hướng tiếp cận trên trong nghiên cứu về dân chủ ở Indonesia như vừa trình bày ở trên, nghiên cứu của chúng tôi cố gắng tập hợp thông tin về xã hội dân sự, giai cấp trung lưu (từ tư liệu lưu trữ và điền dã) và xem xét nó trong mối liên hệ với tiến trình dân chủ hóa ở Indonesia nhằm mang lại một cái nhìn hệ thống và toàn diện hơn Chúng tôi sẽ tiếp cận vấn đề dân chủ Indonesia theo một viễn cảnh lịch sử từ năm 1945 đến nay (2014), trong đó phân tích, đánh giá những thay đổi về vai trò của các nhân tố dân sự (giai cấp trung lưu và xã hội dân sự) trong cả quá trình lịch sử này Khác với thái độ phê bình giai cấp trung lưu

ở thời kỳ Trật Tự Mới phổ biến trong nhiều nghiên cứu trước đây, nghiên cứu của chúng tôi nhấn mạnh vào một bộ phận trí thức tinh hoa trong giai cấp trung lưu với vai trò truyền bá và thúc đẩy tư tưởng dân chủ trong xã hội Bên cạnh đó, giai cấp trung lưu cũng được nhìn nhận trong mối quan hệ mật thiết với các tổ chức xã hội dân sự và dân chủ với tư cách là lực lượng thành lập, lãnh đạo và tham gia vào nhiều tổ chức xã hội dân sự có hoạt động đấu tranh dân chủ Vấn đề này được luận

án nhấn mạnh với những tư liệu và thông tin đúc rút từ quá trình nghiên cứu thực địa Ngoài ra, sự gia tăng số lượng của giai cấp trung lưu trong những năm gần đây cũng được luận án xem xét, đánh giá là nhân tố tạo ra áp lực đòi hỏi dân chủ ngày càng mạnh mẽ từ phía người dân Cùng với việc phân tích đánh giá về vai trò thúc đẩy dân chủ của giai cấp trung lưu, luận án cũng sẽ phân tích vai trò của xã hội dân

sự như một tác nhân quan trọng thúc đẩy dân chủ Khác với nhiều nghiên cứu đi trước, luận án đánh giá tác động của các tổ chức xã hội đối với việc thúc đẩy dân chủ ở Indonesia qua các vấn đề như cải cách thể chế, bảo vệ nhân quyền và nâng cao nhận thức dân chủ cho người dân Hiện chưa có nghiên cứu nào về xã hội dân

sự và dân chủ ở Indonesia triển khai theo hệ thống này cũng như theo một thời kỳ lịch sử dài từ sau khi Indonesia giành được độc lập cho đến nay

Như vậy, luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu vấn đề dân chủ ở Indonesia từ cả hai góc độ tiếp cận là giai cấp trung lưu và xã hội dân sự Nhiều nội dung nghiên cứu như vừa nói ở trên là sự đúc kết từ quá trình nghiên cứu thực địa của tác giả nên có những kết quả mới so với các nghiên cứu đi trước Đặc biệt luận

án còn bổ sung thêm lý luận về vai trò của giai cấp trung lưu và xã hội dân sự đối với quá trình dân chủ hóa từ trường hợp của Indonesia cũng như đưa ra một vài

đánh giá về mặt kinh nghiệm thực tiễn phát triển dân chủ cho các nước Đông Nam

Á khác, trong đó có Việt Nam

1.2 Lý thuyết về dân chủ hóa và phương pháp tiếp cận

1.2.1 Lý thuyết về dân chủ

Trong một nghiên cứu xuất bản năm 2000, nhà chính trị học lừng danh Robert A Dahl, Giáo sư danh dự thuộc Đại học Yale nhận định:

"Dân chủ là vấn đề đã được giới khoa học bàn luận từ khoảng hơn một phần

tư thế kỷ qua, và như thế là quá đủ để có thể mang lại một hệ thống các ý tưởng chặt chẽ về dân chủ mà từ đó, mọi người, gần như là tất cả, có thể chấp nhận được" [Robert Dahl, 2000, tr.2]

Theo Robert Dahl, không có một lý thuyết duy nhất về dân chủ mà chỉ có các

lý thuyết thôi Trên thực tế, khái niệm dân chủ liên quan đến một loạt các cuộc tranh luận nóng bỏng về chức năng và phạm vi của quyền lực, bình đẳng, tự do, bác ái và quyền lợi Những khái niệm này đã tích hợp được các quan điểm khác nhau từ thời kinh điển, hiện đại và đương đại để chỉ ra những nguồn gốc và sự khác biệt trong lý tưởng về dân chủ, làm cơ sở cho các lý thuyết đương thời vốn được xây đắp trên nền của các truyền thống lý thuyết khác nhau Điều này có nghĩa là rất khó để có thể

đề xuất một cách nhìn duy nhất về dân chủ Thay vào đó, người ta chỉ có thể tập hợp các quan điểm khác nhau vào trong một bối cảnh để chuyển tải ý nghĩa và mục đích của các nguyên tắc thực hành dân chủ mà thôi

Từ quan điểm của Robert Dahl, có thể thấy có rất nhiều lý thuyết khác nhau

về dân chủ Hiện nay, người ta thường phân chia các lý thuyết dân chủ trong mô hình dân chủ tự do phương Tây thành bốn nhóm cơ bản, được các nhà nghiên cứu

gọi là Dân chủ Bảo hộ (Protective Democracy), Dân chủ Đa nguyên (Pluralist

Democracy), Dân chủ Thực hành (Performance Democracy) và Dân chủ Tham gia

(Participatory Democracy) Các trường phái lý thuyết này là cơ sở để phát triển lý

thuyết về dân chủ hóa được phổ biến từ những thập niên cuối của thế kỷ trước cho đến nay

Trường phái lý thuyết dân chủ bảo hộ có thể được tìm thấy trong các công trình nghiên cứu của Friedrich Hayek (1982) và Milton Friedman (1962) Theo các nhà nghiên cứu này, dân chủ là một khái niệm phức hợp xoay quanh vấn đề đảm bảo tự do cho mọi công dân của một đất nước Trọng tâm của mô hình dân chủ bảo

hộ là tạo lập các chính phủ dân chủ trên cơ sở đảm bảo sự tham gia của các cá nhân vào trong quá trình chính trị và kết nối quá trình này với các nhu cầu của xã hội

30

Không đi theo tư tưởng bảo hộ trong dân chủ, nhà chính trị học Robert Dahl (2000) đã phát triển tư tưởng dân chủ đa nguyên từ người tiền bối, GS Arthur Bentley (1908), và cả hai được cho là những đại diện tiêu biểu của trường phái này Theo họ, dân chủ được gắn với quyền lực thông qua những lợi ích đặc biệt của những nhóm chính trị trong khi đại đa số các công dân không có dính líu gì Lãnh đạo của các chính phủ nằm trong tay những người được bầu ra, họ đại diện cho các nhóm lợi ích và thường được xem là thành phần tinh hoa của xã hội Các nhóm lợi ích trong xã hội đóng một vai trò quan trọng và hướng quyền lực vào các khu vực

có mối liên hệ với các vấn đề và giá trị cụ thể

Trường phái dân chủ thực hành, hay còn được biết đến dưới tên gọi khác như

dân chủ phát triển (Developmental Democracy) hay lý thuyết kinh tế học về dân chủ (Economic Theory of Democracy) do Anthony Downs đề xuất trong một nghiên cứu của ông xuất bản năm 1957, có nhan đề “Lý thuyết kinh tế học về dân chủ” (An

economic theory of democracy) Tư tưởng của ông được nhà kinh tế học Joseph

Schumpeter phát triển trong tác phẩm “Chủ nghĩa tư bản, Chủ nghĩa xã hội và Dân

chủ” (Capitalism, Socialism and Democracy, 2003) Lý thuyết kinh tế học giả thiết

rằng các công dân đều có xu hướng tham gia vào các vấn đề dân sự với mục đích làm cho cả xã hội tốt lên Dân chủ do đó là một vấn đề gắn với đạo đức Khi công dân tham gia vào việc quản trị xã hội, họ cần hiểu biết và đề cao cái mà xã hội cần

để cải thiện các dịch vụ và cộng đồng Những công dân như vậy là các thành viên cộng đồng có trách nhiệm Thuyết này thừa nhận sự cần thiết của bầu cử để chọn ra các nhà quản trị nhưng tin tưởng vào trách nhiệm của công dân trong việc lựa chọn

ra các đại biểu ưu tú và chăm lo cho công việc được giao phó

Trường phái lý thuyết “dân chủ tham gia” ra đời vào những năm 1960 do các nhà nghiên cứu chính trị học John Dewey và Benjamin Barber khởi xướng và phát triển Trong cuộc đời khoa học của mình, J Dewey đã cho ra đời hàng trăm công trình khoa học lớn nhỏ, tất cả đều góp phần làm rõ quan điểm chính trị của ông về dân chủ Trong số đó, có những tác phẩm được trích dẫn nhiều như Đạo đức học về

Dân chủ (The Ethics of Democracy, 1888); “Chủ nghĩa tự do và hành động xã hội (Liberalism and Social Action, 1935); Tự do và Văn hóa (Freedom and Culture,

1940) Phát triển tư tưởng về chính trị học tham gia của Dewey nhằm xây dựng một nền dân chủ mạnh, Barber (1984) tập trung vào nền kỹ trị để động viên nhiều công dân tham gia vào công tác quản lý xã hội, kiểm soát các đạo luật của chính phủ và

tổ chức phi chính phủ Barber nhấn mạnh việc cần thiết phải xây dựng một nền dân

chủ trong đó: 1) có sự tham gia của cá nhân vào các quyết định liên quan đến chất lượng và lối sống của họ; 2) xã hội phải được tổ chức theo cách khuyến khích tính độc lập của con người và cung cấp cho công luận sự tham gia chung của họ Trong nền dân chủ tham gia, đời sống chính trị phải được dựa trên một số nguyên tắc cơ bản, trong đó có các nguyên tắc về việc ra quyết định, về các khuôn mẫu quan hệ xã hội, về việc khuyến khích con người tham gia vào cuộc sống cộng đồng và tìm thấy

ở đó ý nghĩa của đời sống cá nhân, v.v…

Tóm lại, dân chủ là một khái niệm chính trị có thể được hiểu rất khác nhau, tùy vào cách tiếp cận theo quan điểm lý thuyết nào Có thể nhận thấy trong các nền dân chủ hiện thời, có hai mô hình chủ yếu là dân chủ trực tiếp (tham gia của người dân vào quản lý xã hội) hoặc dân chủ gián tiếp (thông qua chế độ bầu cử để tìm ra người đại diện quản lý xã hội) Các mô hình dân chủ này thường có cội rễ từ quan niệm về dân chủ tự do có sự tham gia hay dân chủ văn hóa Cũng có thể phân tích dân chủ theo hai

mô hình Dân chủ tự do (liberalism) và dân chủ đặc thù văn hóa (cultural relativism)

Mô hình thứ nhất có xu hướng nhấn mạnh vào chế độ bầu cử tự do và công bằng, tự do ngôn luận, tự do hội họp, tự do báo chí [Huntington, 1991; D Held, 2006] và một số đặc trưng khác như sự tham gia của người dân và trách nhiệm giải trình của các cơ

quan/quan chức nhà nước trước công dân Mô hình dân chủ dựa trên đặc thù văn hóa

(cultural relativism) nhấn mạnh đến những giá trị và bản sắc văn hóa riêng của mỗi

quốc gia và thậm chí là khu vực Trường phái này có quan niệm khác với các giá trị tự

do của dân chủ phương Tây Gắn với trường phái này là quan điểm về "Giá trị châu Á"

(Asian Values) được ông Lý Quang Diệu đưa ra đầu thập niên 1990 Lý thuyết về tính

đặc thù văn hóa cũng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của dân chủ, xây dựng dân chủ,

nhưng đó là dân chủ mang bản sắc riêng và phụ thuộc vào hoàn cảnh của từng nền văn hóa ở mỗi nước Cần phải nhận thấy rằng dù là dân chủ tự do (kiểu phương Tây) hay dân chủ dựa trên đặc thù văn hóa (phương Đông) thì mỗi nền dân chủ cũng đều có những giá trị phổ quát chung và có mối liên hệ chặt chẽ với phát triển kinh tế và xã hội Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi nhìn nhận dân chủ phải bao gồm những giá trị phổ quát, trong đó có bầu cử tự do và công bằng, tự do ngôn luận, tự do hội họp, tự do báo chí, có sự tham gia của người dân và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước được dân bầu ra Thêm vào đó, cần nhấn mạnh đến các quyền dân sự và chính trị nói chung và một số đặc trưng khác như tính tự quyết, pháp quyền, bình đẳng và không phân biệt đối xử