Mỗi chương trình được phát sóng, mỗi tác phẩm được đưa thể hiện trong chương trình, mỗi chủ đề tư tưởng, nội dung của chương trình,…những yếu tố ấy được công chúng tiếp nhận như thế nào, ngoài khả năng sáng tạo tác phẩm của các phóng viên, biên tập viên thực hiện thì ta không thể phủ nhận được vai trò quan trọng của người dẫn chương trình. Bởi lẽ hoạt động dẫn chương trình có vai trò vô cùng quan trọng trong việc cung cấp thông tin tới công chúng. Trước hết, ta có thể hiểu rằng dẫn chương trình là quá trình giao tiếp với công chúng. Trong cả hoạt động dẫn chương trình truyền hình và dẫn chương trình phát thanh, người dẫn chương trình luôn có sự kết nối, trò chuyện, giao tiếp với công chúng, có thể bằng hình thức trực tiếp hay gián tiếp. Bên cạnh đó, hoạt động dẫn chương trình còn tạo được sức hấp dẫn để công chúng lắng nghe. Nếu chỉ đơn thuần là phát các tác phẩm trong mỗi chương trình mà không có sự dẫn dắt, kết nối giữa các phần của người dẫn chương trình; hoặc năng lực của người dẫn chương trình chưa đủ để tạo ra sức hấp dẫn cho chương trình thì công chúng sẽ khó để tiếp nhận thông tin trong chương trình. Do vậy, tuy hoạt động dẫn chương trình xét một cách độc lập có vai trò tạo sức hấp dẫn để công chúng lắng nghe nhưng hiệu quả đạt được như thế nào còn phụ thuộc rất nhiều vào năng lực, phẩm chất của người dẫn. Và cuối cùng, hoạt động dẫn chương trình có vai trò nêu bật ý nghĩa của thông tin được đề cập tới trong mỗi chương trình, mỗi tác phẩm. Các chương trình trên sóng phát thanh được chia thành 3 nhóm chính: Chương trình tin tức, chương trình trao đổi và chương trình giải trí. Mỗi nhóm chương trình đều có những đặc điểm riêng, phù hợp với tính chất của nhóm chương trình đó. Và với tính chất của mỗi nhóm chương trình, hoạt động dẫn chương trình cũng có những nét đặc trưng, tương ứng với tính chất của từng nhóm chương trình.
Trang 1BÀI THI HỌC PHẦN MÔN: DẪN CHƯƠNG TRÌNH PHÁT THANH
PHONG CÁCH DẪN CHƯƠNG TRÌNH TRAO ĐỔI
Đề bài: Phân tích đặc điểm dẫn, yêu cầu kịch bản dẫn và phẩm chất của người dẫn chương trình trao đổi
Trang 2Bởi lẽ hoạt động dẫn chương trình có vai trò vô cùng quan trọng trong việccung cấp thông tin tới công chúng Trước hết, ta có thể hiểu rằng dẫn chươngtrình là quá trình giao tiếp với công chúng Trong cả hoạt động dẫn chương trìnhtruyền hình và dẫn chương trình phát thanh, người dẫn chương trình luôn có sựkết nối, trò chuyện, giao tiếp với công chúng, có thể bằng hình thức trực tiếp haygián tiếp Bên cạnh đó, hoạt động dẫn chương trình còn tạo được sức hấp dẫn đểcông chúng lắng nghe Nếu chỉ đơn thuần là phát các tác phẩm trong mỗichương trình mà không có sự dẫn dắt, kết nối giữa các phần của người dẫnchương trình; hoặc năng lực của người dẫn chương trình chưa đủ để tạo ra sứchấp dẫn cho chương trình thì công chúng sẽ khó để tiếp nhận thông tin trongchương trình Do vậy, tuy hoạt động dẫn chương trình xét một cách độc lập cóvai trò tạo sức hấp dẫn để công chúng lắng nghe nhưng hiệu quả đạt được nhưthế nào còn phụ thuộc rất nhiều vào năng lực, phẩm chất của người dẫn Và cuốicùng, hoạt động dẫn chương trình có vai trò nêu bật ý nghĩa của thông tin được
đề cập tới trong mỗi chương trình, mỗi tác phẩm
Các chương trình trên sóng phát thanh được chia thành 3 nhóm chính:Chương trình tin tức, chương trình trao đổi và chương trình giải trí Mỗi nhómchương trình đều có những đặc điểm riêng, phù hợp với tính chất của nhómchương trình đó Và với tính chất của mỗi nhóm chương trình, hoạt động dẫnchương trình cũng có những nét đặc trưng, tương ứng với tính chất của từngnhóm chương trình
2
Trang 3Ta có thể nhận thấy, chương trình tin tức có đặc điểm là tập hợp của nhữngtin tức mới nhất, nóng hổi nhất; thể hiện tính chất trang trọng, nghiêm túc.Người dẫn chương trình tin tức phải có khả năng nhập cuộc, làm chủ và thể hiệnđược tính chất, nhịp độ của dòng thông tin đó Chương trình tin tức thường baogồm nhiều tin bài ở nhiều mảng đề tài khác nhau, nên người dẫn phải nắm bắtđược tinh thần của từng tin bài, hiểu được những thông tin nổi bật, đánh giáđược khả năng tác động của những thông tin đó tới công chúng để thể hiện phùhợp Còn các chương trình giải trí thường mang đến sự thoải mái, thư giãn Dovậy, người dẫn chương trình giải trí phải đáp ứng được các yêu cầu như: có khảnăng hoạt náo, khuấy động bầu không khí; có khiếu hài hước; khả năng khích lệ
và tổ chức điều khiển chương trình,…
Khác với chương trình tin tức, hay chương trình giải trí, các chương trìnhtrong nhóm thể loại chương trình trao đổi thường mang tính chất thảo luận, bànbạc, trao đổi về một vấn đề hay sự kiện nổi bật nào đó Trong nhóm này có 2 thểloại chính là: phỏng vấn phát thanh và tọa đàm phát thanh Đó là 2 thể loại sửdụng hình thức trao đổi, thể loại phỏng vấn có thể được chia thành 2 dạng chínhlà: phỏng vấn một người và phỏng vấn nhiều người Còn thể loại tọa đàmthường có ít nhất ba người tham gia, trong đó có một vai trò không bao giờ thayđổi là người dẫn chương trình Dù là thể loại phỏng vấn hay tọa đàm thì nóichung, với tính chất của nhóm chương trình trao đổi, người dẫn của các chươngtrình thuộc nhóm này phải đáp ứng được các yêu cầu về việc đặt câu hỏi, khaithác thông tin của nhân vật; làm chủ được nội dung; làm chủ không gian; làmchủ thời gian và quan trọng hơn cả là người dẫn phải có khả năng xử ký tìnhhuống một cách khéo léo và linh hoạt
Trang 4(Ảnh minh họa)
Như đã nói ở trên, chương trình trao đổi thường diễn ra dưới dạng phỏng vấnhoặc tọa đàm để bàn bạc, thảo luận, nêu lên ý kiến (có thể là cùng chiều hoặctrái chiều) về một sự kiện hoặc vấn đề nổi bật nào đó Khi có những vấn đềnóng, nổi cộm, được dư luận xã hội quan tâm, công chúng không chỉ muốn biếtthông tin mà hơn thế, họ muốn hiểu sâu hơn về vấn đề, sự kiện đó Do vậy, cácchương trình trao đổi ngày càng thể hiện được tầm quan trọng và vai trò của nótrên sóng phát thanh cũng như truyền hình Tuy nhiên, cũng chính bởi vậy màyêu cầu đặt ra khi thực hiện các chương trình trao đổi đối với kịch bản dẫn vàngười dẫn chương trình đang ngày càng khắt khe và ở mức độ cao hơn trước
Để thông tin được cung cấp tới công chúng chỉ được phản ánh ở phần “nổi”
mà còn tạo được chiều sâu cho thông tin, phần “chìm” của thông tin thì cácchương trình trao đổi có nhiệm vụ đáp ứng các thông tin này Và để khai thácđược thông tin từ các tầng mức khác nhau, từ những đối tượng khác nhau cùngcác chiều hướng ý kiến khác nhau nhằm làm rõ, sáng tỏ, nổi bật vấn đề, sự kiện
4
Trang 5thì người dẫn các chương trình trao đổi phải nắm được các yêu cầu cơ bản củahoạt động dẫn nhóm chương trình này
Trước hết, ta sẽ cùng tìm hiểu về đặc điểm dẫn chương trình trao đổi (hay còngọi là kỹ năng đặc thù của hoạt động dẫn chương trình trao đổi)
*Phân tích đặc điểm dẫn chương trình trao đổi:
Nhóm các chương trình trao đổi trên sóng phát thanh có thể kể đến phỏng vấnphát thanh và tọa đàm phát thanh Trong đó, tọa đàm thể hiện được yếu tố traođổi, bàn luận nhiều hơn Còn phỏng vấn thường chỉ đáp ứng được yêu cầu khaithác thông tin, định hướng thông tin; về mức độ bàn luận, trao đổi vấn đề, sựkiện theo nhiều chiều hướng khác nhau thì có lẽ là thế mạnh của chương trìnhtọa đàm Tuy nhiên, khi nhắc tới các chương trình trao đổi thì ta không thểkhông nói tới hai thể loại này
Ở đây, ta không xét phỏng vấn tới tính chất là một phương thức khai thác tàiliệu mà xét nó với mục đích thông tin Với mục đích thông tin thì phỏng vấn làmột thể loại báo chí, qua hỏi và trả lời giữa phóng viên và nhân vật trong phạm
vi một chủ đề nhất định, người nghe có thể nhận biết thực tiễn cũng như thái độcủa nhà báo và nhân vật trước vấn đề được đưa ra Qua phỏng vấn trên sóngphát thanh, nhà báo có thể mở rộng sự giao lưu và nâng cao tính chiến đấu, đó làhai yếu tố cơ bản tạo nên sự hấp dẫn sinh động đối với người nghe đài Cónhững phỏng vấn đã phát triển đến độ “khẩu chiến”, nó kéo dài đến nửa giờhoặc hơn thế nữa mà không làm người nghe có cảm giác nhàm chán Phỏng vấnphát thanh không chỉ có tác dụng thông tin nhanh, thể hiện tính chiến đấu cao,
mà còn có khả năng biểu cảm nội tâm của con người Với nghệ thuật hỏi và trảlời thông qua những giọng nói truyền cảm, phỏng vấn phát thanh có khả năng
“đời thường” hóa các sự kiện và vấn đề thời sự - chính trị Ngay cả những nội
Trang 6dung chính trị, ngoại giao, nếu có cách thể hiện tự nhiên, đời thường…thì phỏngvấn phát thanh cũng tạo nên sự hấp dẫn với người nghe
Còn nói tới tọa đàm phát thanh, ta hiểu nghĩa gốc của “tọa đàm” có nghĩ làngồi để trò chuyện Trên báo chí, hình thức này được sử dụng khi trong cuộcsống xuất hiện một vấn đề hay một sự kiện nổi bật nào đó đang thu hút sự quantâm của đông đảo công chúng, đang cần có lời giải đáp Tuy nhiên, nó không chỉcòn là một cuộc trò chuyện mà đã mở rộng ra thành những cuộc trao đổi, bànbạc, tranh luận,…giữa những người tham gia Trong một cuộc tọa đàm thường
có những ý kiến khác nhau – thậm chí có thể trái ngược nhau và chính điều đó
đã trở thành một trong những lý do tạo ra sự hấp dẫn của tọa đàm Một cuộc tọađàm phải có ít nhất ba người tham gia Trong đó có một vai trò không bao giờthay đổi là người dẫn chương trình (phóng viên, biên tập viên…) Đây là ngườivừa có vai trò tổ chức, đồng thời là người trực tiếp tham gia và gợi ý, dẫn dắtcho những tranh luận, bàn bạc Các nhân chứng khác là những người có uy tín,
có kinh nghiệm hoặc có vị trí xã hội nhất định Những ý kiến của họ nêu ratrong các cuộc tọa đàm thường mang tính chất cá nhân nhưng có độ tin vậy cao.Mặc dù mỗi cuộc tọa đàm đều có chủ đề được xác định từ trước nhưng cácthành viên tham gia vẫn có thể đem lại cho cuộc tọa đàm ý kiến về những đề tàikhác nhau Họ có thể bổ sung vào chủ đề những ý nghĩa mới, đôi khi vượt khỏi
dự kiến của người tổ chức chương trình Người chủ tọa – đồng thời là người dẫnchương trình có nhiệm vụ xác định chủ đề, vấn đề mà cuộc tọa đàm nhằm tới.Một cuộc tọa đàm thành công phải giải quyết được vấn đề đã nêu ra
6
Trang 7(Ảnh minh họa)
Từ những tính chất đã nêu ở trên của 2 thể loại: phỏng vấn và tọa đàm, ta đềuthấy được tầm hoạt quan trọng của hoạt động dẫn trong việc định hướng thôngtin cho công chúng qua hình thức trao đổi Và ở cả 2 thể loại trong nhóm cáchình thức trao đổi, người dẫn chương trình phải đáp ứng được những yêu cầusau:
1 Người dẫn chương trình phải nêu lý do, chủ đề của cuộc trao đổi và những yêu cầu đặt ra trong cuộc trao đổi.
Mặc dù trước khi tham gia chương trình, khách mời cũng đã được biết trướcchủ đề chương trình mà họ tham gia cũng như xác định trước tính chất củachương trình đó Tuy nhiên, việc nêu lý do, chủ đề của cuộc trao đổi và nhữngyêu cầu đặt ra trong cuộc trao đổi được thức hiện trước hết để cung cấp thông tincho công chúng, cho những thính giả cần được tiếp nhận thông tin qua sóng củachương trình Ngoài ra, công việc này cũng nhằm nhắc lại cho khách mời về lý
do, chủ đề của cuộc trao đổi để khách mời xác định lại mạch tư duy, nội dungcủa câu trả lời, giúp chương trình đạt được hiệu quả cao hơn
Trang 8Ví dụ như trong chương trình phát thanh Kinh tế trên hệ VOV1:
“MC: Các đồng chí và các bạn thân mến, cùng chủ đề này, mời quý vị và các bạn cùng nghe trao đổi của phóng viên Trung tâm phát thanh – truyền hình điện ảnh nhân dân với đồng chí Phan Văn Trãi – phó bí thư đoàn TNCS HCM, công
an thành phố Đà Nẵng về các hoạt động của tuổi trẻ công an thành phố kỉ niệm
65 năm phong trào học tập và làm theo 6 điều Bác Hồ dạy.
Cuộc trò chuyện:…”
Hoạt động dẫn chương trình giúp cho chương trình rõ ràng, mạch lạc, sinhđộng, giúp cho công chúng dễ dàng tiếp nhận thông tin Việc dẫn mở đầu mỗichương trình trao đổi thường gợi mở về chủ đề của chương trình, những yêu cầu
cụ thể đặt ra đối với cuộc trao đổi cũng như giới thiệu về những người tham giatọa đàm để thính giá nắm bắt được thông tin cơ bản Xác định được rõ về nộidung, tính chất, thành phần tham gia của chương trình mình đang nghe sẽ giúpthính giả có được sự hứng thú hơn với chương trình Bởi rõ ràng, lắng nghe mộtchương trình mà công chúng hoàn toàn không hiểu nội dung chính là nói về vấn
đề gì, khách mời tham gia trò chuyện là những ai, chức danh như thế nào,…thì
họ sẽ khó có thể dễ dàng tiếp nhận những thông tin mà chương trình cung cấp
Do vậy, người dẫn trước hết phải lưu ý việc nêu lý do, chủ đề và những yêu cầu
cụ thể đặt ra trong cuộc trao đổi cũng như giới thiệu về những người tham giatọa đàm ở ngay trong phần mở đầu của chương trình hoặc phần đầu cuộc tròchuyện, trao đổi
2 Kỹ năng phỏng vấn
Trong hoạt động dẫn chương trình nói chung và dẫn chương trình trao đổi nóiriêng, nhiệm vụ chính của người dẫn chương trình chính là dẫn dắt cuộc tròchuyện, kết nối những người tham gia, tạo được sự thoải mái cho cả người trảlời lẫn thính giả nghe đài trong quá trình cung cấp – tiếp nhận thông tin Bởivậy, kỹ năng phỏng vấn của người dẫn chương trình, cũng chính là người có vai
8
Trang 9trò tổ chức, trực tiếp dẫn dắt cho những tranh luận, bàn bạc là một kỹ năng hếtsức quan trọng trong hoạt động dẫn chương trình trao đổi Trong quá trình thựchiện việc phỏng vấn, đặt câu hỏi cho khách mời, người dẫn chương trình phảitập trung lắng nghe những ý kiến của khách mời, nắm bắt được những ý chính
và từ đó, đặt những câu hỏi tiếp sau có sự logic với câu hỏi và câu trả lời trướccũng như trong tổng thể mạch nội dung mà chương trình hướng đến
Ngoài việc lắng nghe nội dung thông tin mà khách mời cung cấp để đưa rađược câu hỏi phù hợp tới đối tượng khách mời phù hợp thì người dẫn phải luônkhích lệ khách mời, để khách mời có thể đưa ra được những ý kiến của cá nhân,tham gia bàn bạc, trao đổi, thảo luận một cách tích cực nhất, nhằm làm sáng tỏnội dung của vấn đề được đưa ra trong chương trình Thường thì sau khi kết thúcmột, hoặc một số câu hỏi, người dẫn nên tóm tắt lại nội dung chủ đạo của cụmcâu hỏi trước để khách mời cũng như thính giả nắm rõ được và sau đó, tạo sựdẫn dắt khéo léo để dẫn vào những câu hỏi tiếp sau
Thực hiện phỏng vấn với mục đích thông tin đòi hỏi người dẫn chương trìnhphải đảm bảo được các yêu cầu về sự tập trung lắng nghe, nắm bắt thông tin; tạo
sự khích lệ đối với khách mời tham gia chương trình và kỹ năng đặt câu hỏi Ví
dụ sau đây vể việc đặt các câu hỏi tạo sự liên kết trong một số của chương trìnhphát thanh Sóng trẻ trên Đài PT-TH Hà Nội:
“BTV: Thưa Tiến sĩ Trần Thu Thủy, được biết cô đang là trưởng phòng giáo dục của bảo tàng Dân tộc học thì chắc chắn là cô đã có những thời gian để có thể tiếp cận, tiếp xúc với các bạn sinh viên phải không ạ Vậy theo nhận định của cô thì hiện nay các bạn sinh viên đã thực sự chú trọng đến việc học tập và tìm tòi các tư liệu tại bảo tàng hay chưa?
KM:…
Trang 10BTV: Vâng, cũng cần phải nhắc tới tính tự giác của sinh viên Bảo tàng Dân tộc Việt Nam đã có những biện pháp gì để có thể thu hút nhiều hơn các bạn sinh viên đến tham gia tìm tòi học hỏi ở bảo tàng của mình?
KM:…
BTV: Có thể thấy được cách làm của bảo tàng Dân tộc Việt Nam cũng rất hay và đạt được kết quả tốt Bản thân Lê Anh cũng là một người rất hay tìm tới bảo tàng để tìm hiểu, tuy nhiên khi mà đến tham quan các bảo tàng thì Lê Anh thấy một thực trạng đáng buồn như thế này: Có một số bạn học sinh, sinh viên thay vì chú ý vào người hướng dẫn viên để xem các hiện vật, tìm hiểu các thông tin thì các bạn lại đứng giữa các hiện vật để chụp ảnh , hay là nói chuyện với nhau rất là to Vậy thì chúng ta có thấy được cái thực trạng là một bộ phận không nhỏ các bạn học sinh, sinh viên hiện nay mặc dù được tới bảo tàng, được tìm hiểu như thế tuy nhiên các bạn lại thờ ơ, vậy thì theo cô thì nguyên nhân là
do đâu ạ?
KM:…”
Cũng giống như khi thực hiện phỏng vấn phát thanh, chủ tọa cuộc tọa đàmphải đặt ra được những câu hỏi để để cho những thành viên khác phát biểu Cáccâu hỏi được đặt ra để tìm câu trả lời Câu trả lời có khả năng cung cấp thông tinhoặc gợi mở cách thức tiếp cận hay một khuynh hướng nào đó Người thực hiệntọa đàm phát thanh phải cố gắng khai thác được thông tin từ những thành viêntham gia tọa đàm Trong quá trình tọa đàm, nên để cho các câu hỏi phát triển tựnhiên từ chính những ý kiến tham gia tranh luận Người chủ tọa phải biết lắngnghe câu trả lời Đó chính là cách biểu đạt sự quan tâm và thiện cảm với họ màkhông phải thốt ra lời nào
Đối với các câu hỏi được đặt ra trong chương trình trao đổi thì các câu hỏitrong nhóm chương trình này nhìn chung phải đạt được các yêu cầu: Ngắn gọn,gợi mở; Có định hướng rõ ràng; Không định kiến, áp đặt hay chạy theo ý kiến
0
Trang 11của người khác; Phải rõ ràng, xác định, không mơ hồ; Có khả năng kích thíchtranh luận.
(Ảnh minh họa)
3 Làm chủ nội dung chương trình
Trong quá trình đặt câu hỏi cho khách mời tham gia cuộc trao đổi, người dẫnchương trình phải thường xuyên đặt ra các câu hỏi nhằm đưa các thành viên vàotình thế không thể không tranh luận Người chủ tọa sử dụng những câu hỏi nhưnhững “tia lửa” khích lệ làm cháy bùng lên cuộc tranh luận Điều quan trọng làmọi người đều được nói và phải biết chế ngự những người nói nhiều hơn so vớitổng thể Để cho cuộc tọa đàm luôn đi đúng hướng, người dẫn chương trình (hayngười chủ tọa) phải biết cách chỉ huy, kiểm soát nội dung, không để cho mộtthành viên nào đi quá xa chủ đề Nếu họ đã đi xa chủ đề thì người dẫn phải khéoléo dẫn dắt họ lại với chủ đề chính của chương trình
Mỗi chương trình trao đổi thường có chủ đề nhất định Nhưng trong quá trìnhhỏi – đáp giữa người dẫn chương trình và khách mời, các khách mời thường trả