SANG CHẤN tâm lý và các HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP THANH THIẾU NIÊN NGHIỆN MA túy

Các hành vi và/hoặc các triệu chứng nghiện rượu, rối loạn tâm thể, nghiện ma túy, chán ăn tâm thần – chứng ăn vô độ, các hành vi chống đối xã hội,… đều có thể diễn ra như những phản ứng

BỆNH VIỆN TÂM THẦN BAN NGÀY MAI HƯƠNG

CHUYÊN ĐỀ

SANG CHÊN T¢M Lý Vµ C¸C HO¹T §éNG TRî GIóP

THANH THIÕU NI£N NGHIÖN MA TóY

Trần Thị Hồng Thu

Hà Nội – Tháng 4 năm 2016

MỤC LỤC

1 Phân loại chất ma túy 2

1.1 Phân loại theo tác dụng dược lý 2

1.2 Phân loại theo quy định sử dụng 3

1.3 Phân loại theo nguồn gốc 3

1.4 Phân loại theo cấu trúc hóa học 4

1.5 Phân loại theo mức độ gây nghiện 4

2 Cơ chế bệnh sinh nghiện ma túy 4

2.1 Thuyết sinh học thần kinh 4

2.2 Các thuyết tâm lý 5

NGHIỆN MA TÚY Ở THANH THIẾU NIÊN VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP 7

1 Nhận biết yếu tố nguy cơ 7

2 Những biện pháp ngăn ngừa 10

3 Giúp thanh thiếu niên nhận ra giá trị bản thân 12

4 Tăng cường kỹ năng tự quyết định cho thanh thiếu niên 13

5 Thái độ dứt khoát cần có của cha mẹ 13

6 Giúp thanh thiếu niên xác định những mục tiêu 14

KẾT LUẬN 16

ĐẶT VẤN ĐỀ

Đối với một số người, sự sống còn trong một sự kiện gây sang chấn chỉ có thể dựa vào

nỗ lực rất lớn nhằm loại bỏ các cảm giác và tri giác được trả về với cuộc sống hàng ngày Các hành vi và/hoặc các triệu chứng (nghiện rượu, rối loạn tâm thể, nghiện ma túy, chán ăn tâm thần – chứng ăn vô độ, các hành vi chống đối xã hội,…) đều có thể diễn ra như những phản ứng phòng vệ, có ý thức hoặc vô thức, chúng củng cố thêm sự loại trừ xã hội của cá thể có liên quan và nhấn chìm cá thể đó trong một trải nghiệm phi ngôn ngữ và phi ngôn từ [1] Bởi vậy, nói đến sang chấn tâm lý, không thể không quan tâm đến một thực trạng nóng bỏng, đó

là nghiện ma túy ở thanh thiếu niên

Thanh thiếu niên có khuynh hướng làm những việc ẩn chứa nhiều rủi ro, trẻ có thể đi đến các quyết định sai lầm về vấn đề sử dụng các chất kích thích như thuốc lá, rượu và cần sa Thanh thiếu niên là lứa tuổi chưa thật sự trưởng thành, suy nghĩ còn non nớt, dễ bị lôi kéo, thích ăn chơi đua đòi, dễ bị ảnh hưởng bởi lối sống tiêu cực Sự tò mò và sức ép tự nhiên của những trò rủ rê cùng trang lứa là cú “hích” đầu tiên đưa các em đi vào thử dùng ma tuý Thanh thiếu niên cũng là lứa tuổi để trở nên độc lập, nhưng mối gắn bó tiếp tục với cha mẹ của thanh thiếu niên rất quan trọng Trong khi vai trò hóa dược còn rất hạn chế, nhu cầu về tư

vấn điều trị nghiện càng tăng nhanh Thực hiện chuyên đề “Sang chấn tâm lý và các hoạt động trợ giúp thanh thiếu niên nghiện ma túy”, chúng tôi mong muốn góp phần chia sẻ kinh

nghiệm về tư vấn nhận thức hành vi trong phòng chống và điều trị nghiện ma túy ở thanh thiếu niên Mục tiêu của chuyên đề là:

1 Chuẩn bị tâm lý và kỹ năng cho thanh thiếu niên cùng các bậc cha mẹ hiểu được bản

chất của nghiện và có những phương thức ứng phó phù hợp

2 Giúp cha mẹ chủ động trong việc giáo dục thanh thiếu niên phòng tránh hành vi

nghiện.

KHÁI NIỆM CHUNG VỀ NGHIỆN MA TÚY

1 Phân loại chất ma túy

Trước đây người ta chỉ coi thuốc phiện là ma túy Nay do sự xuất hiện các chất ma túy ngày càng đa dạng và phức tạp, "ma túy" dùng để chỉ các chất gây nghiện nói chung Trong phạm vi bài viết, chúng tôi đề cập đến 5 cách phân loại (đối với ma túy bất hợp pháp) được nhiều tác giả sử dụng nhất:

1.1 Phân loại theo tác dụng dược lý: Hữu ích nhất về lâm sàng

(Ng uồn: Tổ chức sức khỏe gia đình quốc tế FHI)

Bảng phân loại trên chỉ có mục đích hướng dẫn chung, vì sự đa dạng về tác dụng và mức độ có thể xảy ra đối với những chất gây nghiện trong cùng một loại Ví dụ, mặc dù ecstasy có tác dụng kích thích giống như amphetamin, nhưng tác dụng kích thích của nó không mạnh như amphetamin Khi dùng liều cao, nó có thể gây ảo giác ở một số người Các chất dạng thuốc phiện được xếp vào nhóm an thần vì đó là tác động chính của nó lên não bộ Cần sa được xếp vào cả nhóm an thần đối với hệ thần kinh trung ương vì tác dụng chính của

nó là ức chế hệ thần kinh trung ương Cần sa cũng được xếp vào nhóm gây ảo giác vì nếu dùng liều cao có thể gây ảo giác

1.2 Phân loại theo quy định sử dụng: Ma tuý hợp pháp và không hợp pháp

Ma túy hợp pháp (Legal drugs)

Các chế phẩm sử dụng trong y tế: Thuốc gây ngủ (gardenal, lepinal), thuốc bình thần (benzodiazepine), thuốc dạng thuốc phiện (morphin, codein, dolagan, methadon, buprenorphin, LAAM), thuốc cường thần (dexamphetamin, methylphenidat, phentermin, cafein)

Những ma túy hợp pháp thông dụng: Rượu, bia , thuốc lá, cà phê

Ma túy bất hợp pháp (Illegal drugs)

- Thuốc phiện, heroin, cần sa (marijuana)

- Các thuốc gây ảo giác và kích thích tâm thần: LSD viết tắt của Lysergic Acid Diethylamid, Psilocybin, Psilocin, Mescalin (cây xương rồng), Phencyclidin, Ketamin

- Methamphetamin

- MDMA (methylendioxymethamphetamin)

- Cây coca và các chất chế tạo từ lá coca như cocain

- Methaqualon

1.3 Phân loại theo nguồn gốc [2] : Tự nhiên, tổng hợp, bán tổng hợp

Ma túy tự nhiên: là ma túy thu được bằng cách hái hoặc nuôi trồng.

a) Cây thuốc phiện (cây anh túc) dùng để chiết xuất ra morphin giảm đau trong chấn thương hoặc phẫu thuật Sản phẩm có 3 dạng: Thuốc phiện sống, thuốc phiện chín, sái thuốc phiện

b) Cây cần sa: (cây gai dầu, cây lanh mèo, cây đại mã, bồ đà) Có thể ở dạng hạt, lá, hoa, dạng nhựa (hashish) hoặc dạng tinh dầu lỏng.

c) Cây coca: Hoạt chất chính là cocain

d) Cây khát (còn gọi là cây catha)

e) K2/Spice

f) Cỏ Mỹ

Ma tuý bán tổng hợp: Điều chế từ các chất ma túy có nguồn gốc tự nhiên bằng cách

cho tác dụng với một số hóa chất để thu được các chất ma túy mới Điển hình là heroin

Ma túy tổng hợp: Điều chế bằng các phương pháp tổng hợp hóa học từ các chất hóa

học ban đầu (tiền chất), điển hình là:

a) Các chất dạng amphetamin: methamphetamin, methylen dioxy methamphetamin (MDMA) hay ecstasy

b) Ketamin

c) Dolargan: Là chất làm giảm đau Giống moocphin, gây hưng phấn cho người sử dụng, ít gây suy giảm hô hấp và ít gây nghiện hơn moocphin, nhưng giá thành lại cao hơn

5-10 lần

d) PMA/PMMA

e) TFMPP (Trifluoromethylphenylpiperazin)

1.4 Phân loại theo cấu trúc hóa học:

Hữu ích cho ngành dược, nhưng không có ý nghĩa về hiệu ứng tác dụng thực tế Một

số chất ma túy có cấu trúc hóa học tương tự sẽ có tác dụng sinh học giống nhau (ví dụ morphin, heroin)

1.5 Phân loại theo mức độ gây nghiện

Loại mạnh: Luôn gây nghiện, khi ngừng sử dụng thường gây hội chứng cai (thuốc phiện, heroin, cocain, methamphetamin)

Loại trung bình: Nếu bị lạm dụng, thường gây nghiện do phản ứng dược lý, gồm thuốc giảm đau (mooc phin, dolargan) hay thuốc an thần gây ngủ (seduxen, mepropamat)

Loại nhẹ: Gây nghiện tâm lý, không bị pháp luật cấm (thuốc lá, cà phê)

Nhiều kết quả nghiên cứu mô hình lạm dụng ma túy ở thanh thiếu niên trên thế giới cho thấy rượu, thuốc lá và cần sa được coi là các loại “ma túy nhập môn” Đến nay, qua nghiên cứu thống kê trên các nhóm đối tượng dân số đặc biệt về mối liên hệ giữa việc sử dụng marijuana (cần sa) với sử dụng heroin, đã chứng tỏ được việc “ma túy nhập môn” là tiền đề cho việc sử dụng các loại ma túy nguy hiểm hơn Tỷ lệ sử dụng các loại ma túy khác tăng lên theo mức độ sử dụng cần sa

2 Cơ chế bệnh sinh nghiện ma túy: Có rất nhiều giả thuyết về cơ chế bệnh sinh của nghiện

chất Chúng tôi đề cập đến 2 thuyết phổ biến nhất

2.1 Thuyết sinh học thần kinh

“Hệ tưởng thưởng”” trong cơ chế nghiện chất (Mesolimbic Dopamine Pathway) Nguồn: NIDA website http:/ www.dugabuse.gov/pubs/teaching/laregifs/slide-9.giv.

“Hệ tưởng thưởng” của não bộ đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình tiến triển thành

nghiện Cốt lõi “hệ tưởng thưởng” của não nằm trong hệ limbic, một tập hợp các cấu trúc nguyên thủy trong não bộ loài người Chức năng của hệ limbic là giám sát cân bằng nội môi,

trí nhớ, khả năng học tập, và trải nghiệm cảm xúc Hệ limbic cũng thúc đẩy các khía cạnh quan trọng của hành vi tình dục, động lực, và hành vi ăn uống Con đường mesolimbic (“hệ tưởng thưởng”) bắt đầu từ khu vực mái bụng (ventral tegmental area - VTA) của não giữa và kết nối với hệ thống phản ứng thông qua nhân accumbens (nuclear accumbens –NA), hạch hạnh nhân, vùng dưới đồi, và vỏ não trước trán trung gian Các chất dẫn truyền thần kinh dopamin kích hoạt con đường mesolimbic tạo ra những cảm giác tưởng thưởng (động lực) và củng cố hành vi nghiện

2.2 Các thuyết tâm lý

Sử dụng ma túy có thể xem như là một phần nỗ lực của cá nhân để đối phó với nhu cầu và xung đột, các mối quan hệ và môi trường xã hội Vì tất cả những vấn đề này thay đổi theo tuổi và giai đoạn của cuộc sống, người ta sẽ mong đợi việc sử dụng và lạm dụng ATS sẽ đem lại các mục đích khác nhau tại các thời điểm nào đó trong đời Có 4 cơ sở lý thuyết tâm

lý cơ bản là: Cách tiếp cận phân tâm học, cách tiếp cận nhận thức xã hội, cách tiếp cận từ lý thuyết về “cái tôi" và cách tiếp cận hành vi

Nỗ lực thay đổi hành vi nghiện thường thất bại với tỷ lệ tái phát cao Hành vi nghiện

là hành vi tự buông thả mặc dù nhận thức được những tác hại lâu dài Hầu hết các loại nghiện chất tập trung vào sự thay đổi tâm trạng một cách nhanh chóng Mô hình hành vi nghiện xem đây như là kết quả của một phản xạ có điều kiện Cá thể không phủ nhận những vấn đề sinh

lý, tâm lý, cảm xúc hay tinh thần có thể liên quan với nghiện, chỉ đơn giản là không tin rằng mình có cần quan tâm đến việc chấm dứt hành vi sử dụng chất gây nghiện, và do đó, không hợp tác giải quyết

R.Solomon một nhà tâm lý học đã đề xướng thuyết “vòng tròn nghiện” để giải thích sự phát sinh và phát triển các chứng nghiện Thuyết “vòng tròn nghiện” của R.Solomon có thể áp dụng để giải thích cho mọi chứng nghiện không riêng các loại nghiện chất mà kể cả nghiện đánh bạc, nghiện internet, nghiện cảm giác mạnh Thoạt tiên người sử dụng cảm thấy yên dịu tâm thần, quên đi những ưu tư phiền muộn Tuy nhiên tác dụng này kéo dài không lâu, sau giai đoạn sảng khoái, người sử dụng chất gây nghiện sẽ nhanh chóng phải chịu đựng những cảm giác khó chịu do sự hụt hẫng khi ngừng sử dụng chất Tác dụng gây yên dịu thần kinh và cảm giác lâng lâng sảng khoái ban đầu cũng như cảm giác khó chịu hụt hẫng sau đó một phần do tác dụng dược

lý của chất được sử dụng, một phần do đặc điểm cơ thể người sử dụng bao gồm cả yếu

tố di truyền, vì vậy mà sự đáp ứng ở mỗi người có khác nhau Để làm mất những cảm giác hụt hẫng, khó chịu, người nghiện phải sử dụng lặp lại chất gây nghiện vì 2 lý do: đạt được sảng khoái mới và xoa dịu khó chịu cũ

Vòng tròn nghiện của R.Solomon

Có nhiều cách để xoa dịu khó chịu nhưng nhanh nhất vẫn phải dùng chất đó trở lại Cứ như vậy, “vòng tròn nghiện” lặp đi lặp lại và người sử dụng chất cũng đi dần từ lạm dụng đến nghiện và tái nghiện lúc nào không hay Trải nghiệm thời thơ ấu cũng có vai trò trong việc xác định tính dễ bị tổn thương trong lạm dụng ma túy về sau (Hartmann 1969; Pittel et al 1971)

NGHIỆN MA TÚY Ở THANH THIẾU NIÊN VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG

TRỢ GIÚP

Giữa mặc cảm tội lỗi và sự lo hãi, thanh thiếu niên có thể tỏ ra gây hấn để tự khẳng định mình bất chấp nguy hiểm của ma túy Những xung đột với bố mẹ, những người đại diện cho hình ảnh uy quyền mà thanh thiếu niên vứt bỏ, được thể hiện dưới hình thức nổi loạn, tội lỗi, hành vi vi phạm pháp luật (ăn trộm, uống rượu, hút thuốc …) như để tự khẳng định mình, hoặc từ chối điều trị để đối lập với các hình ảnh uy quyền hoặc để báo thù bằng cách khiến họ đau khổ [3] Tư vấn tâm lý cho gia đình là việc làm cần thiết giúp các thành viên trong gia

đình hiểu rõ hơn về những vấn đề trong gia đình mình và tìm ra phương pháp giải quyết

1 Nhận biết yếu tố nguy cơ

Trước hết, chúng ta phải chấp nhận thanh thiếu niên là những con người có thể tự mình chọn lựa và tự chúng làm như vậy Chúng ta không thề đảm bảo cho hạnh phúc của chúng, cũng không thể đảm bảo những suy xét của chúng phải là tốt Nhưng, chúng ta phải bảo vệ cho con cái có hạnh phúc mà chúng đáng được hưởng Một phần của nhiệm vụ đó là ngăn ngừa hiểm họa Chúng ta cũng cần phải có những hiểu biết về triệu chứng của người nghiện để nhận biết sớm và can thiệp kịp thời

Bạn hình dung như thế nào về diện mạo một người nghiện ma túy? Một người lôi thôi bẩn thỉu, có tóc dài, mặc áo vét da? Một cô gái điếm đang đứng kiếm khách làng chơi ở một góc phố? Một người ăn xin nằm vạ vật ngoài đường?

Bạn hãy xem nhé, không có kiểu người nghiện “điển hình” Những người sử dụng ma túy không có hình dạng theo khuôn mẫu nào cả Họ có thể là nam hay nữ, ở bất kỳ lứa tuổi nào và thuộc tất cả môi trường xã hội, bất kỳ màu da, tín ngưỡng nào Lối sống của họ có thể rất khác nhau Người nào cũng có thể có những người thân đau khổ vì lạm dụng ma túy

Vậy ta hãy tìm hiểu những tình huống, những môi trường, những tâm trạng phát sinh vấn đề đó Chúng tôi nhấn mạnh những từ “có thể xảy ra” và “nguy cơ” vì các yếu tố và các tình huống là những chỉ báo về môi trường có thể dẫn đến việc sử dụng ma túy Đó không phải là những nguyên nhân tuyệt đối của nghiện ma túy Bởi vì ngay cả khi đã loại trừ được những cái đó rồi (một bước tiến bộ lớn!) nhưng một số thanh thiếu niên vẫn tiếp tục sử dụng

ma túy

Là cha mẹ, người lớn, hàng xóm, những người lãnh đạo và những công dân, điều quan trọng đối với chúng ta là biết rõ những yếu tố dọn đường đi đến nghiện ma túy để chúng ta phát hiện sớm nhất là khi có những biểu hiện ở ngay trong gia đình mình

Có 5 yếu tố gây nguy cơ Xin nhấn mạnh là: Sự xuất hiện những yếu tố nguy cơ không

có nghĩa là con cái chúng ta đã nghiện mà chỉ là có khả năng lạm dụng Chúng là những nguy

cơ tiềm tàng của nghiện ma túy Nếu bạn thấy xuất hiện một số yếu tố này trong nhà hay trong môi trường bạn sống, điều đó không có nghĩa là con của bạn có sử dụng, mà như thế

nghĩa là có nguy cơ Người làm cha mẹ quan tâm đến con cái và là người thông minh ắt sẽ tìm những biện pháp để chấn chỉnh ngay tình hình đó [4]

(1) Trong nhà có người sử dụng ma túy

Nếu bạn lạm dụng nhiều loại chất gây nghiện, nhất là trong nhà có người nghiện rượu

và thuốc lá, hầu như chắc chắn con bạn cũng sẽ dùng và nguy cơ nghiện ma túy cũng tăng lên Trong nhiều trường hợp, cha mẹ uống rượu và hút thuốc lá lại ngỡ ngàng khi các con họ hút cần sa Họ tự hỏi: “Từ đâu mà nảy sinh ra chuyện đó?”

Ngoài việc nghiện rượu hay thuốc lá, một số cha mẹ có thể truyền cho các con ý nghĩ

sử dụng ma túy là để tiêu khiển Trong đầu óc bọn trẻ, việc nghiện ma túy gắn liền với 2 sự kiện là được làm người lớn và được giải trí thú vị

Sử dụng ma túy không bao giờ được coi là một thú tiêu khiển ở bất kỳ trường hợp nào, bất kỳ ở đâu, khi nào Dùng ma túy để tiêu khiển là lộn xộn rồi Chúng tôi kiên quyết bảo vệ

quan điểm: nếu bạn muốn tạo môi trường laành mạnh tối đa cho con cái, xin bạn chớ có nghiện thứ gì trong nhà mình Bạn muốn đùa cợt với tương lai con mình chăng?Trẻ em chịu

ảnh hưởng rất lớn của cha mẹ, cho nên đừng nghĩ rằng mình cứ uống rượu và hút thuốc một cách vô tội vạ

Những thái độ đối với ma túy ở con cái không chỉ do cha mẹ đem lại, có khi do bà con họ hàng, khi trong họ hàng có người nghiện Bạn có thể tiếp đón một người nghiện

nhưng không nên coi việc nghiện ngập của người đó là không nghiêm trọng Bạn hãy nói cho các con bạn biết là ông cậu A nghiện rượu hoặc bà cô B thường dùng chất gây nghiện Bọn trẻ hiểu rất rõ sự khác nhau giữa việc chấp nhận một người và tán thành cách ứng xử của người đó

Tình huống thường gặp khác là, trong nhà có một người anh hay chị sử dụng ma túy Ngoài việc lo hỗ trợ cho những thanh thiếu niên dính vào ma túy, gia đình cần chú ý quan tâm đến những đứa bé hơn Điều cần thiết là những đứa trẻ trong nhà phải được giải thích rõ là chúng không có lỗi gì nếu như có một người thân trong gia đình mắc nghiện Xem ra có vẻ kỳ cục, những các nhà nghiên cứu và các nhà trị liệu đã chứng mình được rằng có một số trẻ em nhập tâm tội lỗi của một người anh (hay chị) sa ngã và cho rằng mình cũng có trách nhiệm trong đó (nếu là cha hay mẹ nghiện ngập, chúng cũng thường tự trách mình có lỗi) [1], [4]

Trong bất kỳ trường hợp nào, chớ để len lỏi ý nghĩ tội lỗi đó trong đầu óc con trẻ Điều đó không chỉ là một nhận thức bất công mà nguy hại hơn là nó tăng ý thức có lỗi mà trẻ cảm nhận và làm cho trẻ khó chống đỡ đối với ma túy

(2) Kỷ cương phép tắc gia đình không rõ ràng

Nhiều khi cha mẹ có ý định tốt, tự họ không bao giờ sử dụng ma túy, họ đặt ra rất nhiều câu hỏi khi con họ mắc vào ma túy Thật khó trả lời Nhưng chúng tôi cho rằng do cha

mẹ không giải thích rõ ràng và trực tiếp cho các con biết là tại sao họ không sử dụng ma túy Chắc chắn là nêu gương bao giờ cũng tốt hơn nói suông rồi Song vừa nêu gương vừa giải