TÀI LIỆU ĐÀO TẠO TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE KHOA PHỤC HỒI CHỨC NĂNG dùng cho KTV và điều dưỡng Khoa Phục hồi chức năng tư vấn cho bệnh nhân và người nhà. Mục tiêu Bệnh nhân và người nhà hiểu các nội dung cơ bản của nguyên nhân gây bệnh, triệu chứng, và biết cách phòng chống và tập luyện hàng ngày.
Trang 1TỔNG CỤC HẬU CẦN
BỆNH VIỆN QUÂN Y 354
TÀI LIỆU ĐÀO TẠO
TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE
KHOA PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Hà Nội, năm 2016
Trang 2MỤC LỤC
Trang
LIỆT NỬA NGƯỜI DO TỔN THƯƠNG NÃO 18PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU GÃY XƯƠNG 23
Trang 3THOÁI HÓA KHỚP GỐI
- Yếu tố cơ giới: là yếu tố quan trọng thúc đẩy nhanh quá trình thoái hóanhất là thể thoái hóa thứ phát, thể hiện bằng sự tăng bất thường lực nén trên mộtđơn vị diện tích của mặt khớp, còn được gọi là hiện tượng quá tải, bao gồm:
+ Các dị dạng bẩm sinh làm thay đổi diện tỳ nén bình thường của khớp.+ Các biến dạng thứ phát sau chấn thương, u, loạn sản, làm thay đổi mốitương quan, hình thái của khớp
+ Sự tăng tải trọng do tăng cân quá mức như béo phì, tăng tải trọng donghề nghiệp
- Các yếu tố khác:
+ Di truyền: cơ địa già sớm
+ Nội tiết: tuổi mãn kinh, đái tháo đường, loãng xương do nội tiết
+ Chuyển hóa: bệnh gout, bệnh da sạm màu nâu
3 Triệu chứng
- Đau khớp: Đau theo kiểu cơ giới, tức là đau khi vận động và giảm khinghỉ ngơi Vị trí: thường đau đối xứng hai bên, đau khu trú ở khớp Tính chất:đau âm ỉ, đau nhiều về buổi chiều, giảm đau về đêm và sáng sớm
- Hạn chế vận động: các khớp bị thoái hóa sẽ bị hạn chế vận động mộtphần, có khi hạn chế nhiều do phản xạ co cứng cơ kèm theo
4 Biến chứng
Trang 4- Biến dạng khớp: thường không biến dạng nhiều như trong các bệnhkhớp khác, biến dạng trong khớp do mọc gai xương, do lệch trục khớp hoặcthoát vị màng hoạt dịch.
5 Phương pháp điều trị
5.1 Nguyên tắc chung:
+ Làm giảm triệu chứng đau
+ Duy trì, hoặc điều trị phục hồi chức năng của các khớp
+ Các thuốc bổ trợ: gồm các thuốc tăng cườn bồi bổ sụn khớp nhưGlucosamin, các loại thực phẩm chức năng, các chế phẩm đông y (cần chú ýthuốc/thực phẩm chức năng có nguồn gốc rõ ràng, vì nhiều loại có thể được phathuốc chống viêm giảm đau khi dùng có thể gây tai biến)
+ Vật lý trị liệu: gồm các phương pháp nhằm làm giảm đau, chống viêmkhớp, là các biện pháp điều trị tương đối an toàn
5.3 Điều trị ngoại khoa
Trong trường hợp thoái hóa khớp gối nặng bệnh nhân có thể được chỉđịnh thay khớp gối nhân tạo
6 Tư vấn phương pháp tập luyện
6.1 Nguyên tắc tập luyện phục hồi chức năng
Thoái hoá khớp là một bệnh mạn tính Việc tập luyện phục hồi chức năngphải được đưa vào cuộc sống hàng ngày và quan trọng nhất là lựa chọn hìnhthức tập phù hợp cho từng bệnh nhân Để tạo thuận lợi cho việc tập luyện, bệnhnhân nên được đánh giá ban đầu và ở từng giai đoạn, nhằm điều chỉnh chươngtrình tập luyện cho phù hợp và nhằm tối ưu hóa lực tải đè ép lên các khớp bị ảnhhưởng Điều đó có thể đạt được thông qua các bài tập tăng sức cơ, làm tăng sức
ép lên các yếu tố thần kinh cơ, mà ít gây tải trọng lên khớp Khi bắt đầu tậpluyện bệnh nhân sẽ có cảm giác tình trạng đau tăng lên Tuy nhiên, tình trạngđau sẽ giảm dần sau khi tập và sẽ không tăng theo thời gian Trong giai đoạnnày, bệnh nhân cũng có thể được áp dụng các biện pháp giảm đau tạm thời nhưđiện phân, sóng ngắn, hồng ngoại, paraphin, châm cứu Một hình thức tậpluyện đã được chứng mình tính hiệu quả và dễ được áp dụng là đạp xe, khi đócác cơ được vận động tối đa mà rất ít gây tải trọng lên các khớp
Trang 5Yếu tố nguy cơ quan trọng đối với thoái hoá khớp là chấn thương Dochấn thương khớp thường xảy ra trong khi hoạt động thể lực, vì vậy tốt nhất nênxem xét các hoạt động thể lực nào là phù hợp Chấn thương thường xảy ra trongbóng đá và các môn thể thao khác như cầu lông, tennis, bóng bàn , do đó bệnhnhân thoái hoá khớp nên tránh tập luyện các môn thể thao này.
Bệnh nhân thoái hoá khớp toàn bộ hoặc đau cơ xơ có phản ứng mạnh đốivới tập luyện, cần được chỉ định cường độ rất thấp trong thời gian dài và hiệuquả thường không bằng thoái hoá khớp ở các khớp riêng lẻ Các chỉ định chobệnh nhân thoái hoá khớp trong bài không thích hợp cho các nhóm bệnh này
6.2 Các hình thức tập luyện phục hồi chức năng phù hợp
Đi bộ với gậy
- Ưu điểm: Giống như đi bộ không gậy Phương pháp này giúp giảm tảitrên khớp háng, đầu gối và khớp mắt cá chân Phương pháp này cũng giúp cảithiện nhanh hơn so với đi bộ không có gậy Cũng có hiệu quả cho các bệnh lý ở
- Ưu điểm: Chưa đủ bằng chứng khoa học trên bệnh nhân thoái hoá khớp
- Hạn chế: có thể gây chấn thương do quá tải tại khớp Các thay đổi vềtình trạng cơ học như trong thoái hoá khớp sẽ dẫn đến tăng nguy cơ chấn thương
và tạo lực tải cao cho khớp hông, khớp gối và khớp cổ chân
- Khuyến cáo: Cần phải khởi động trước khi chạy Chạy trên bề mặtphẳng Nếu có thể, tránh chạy trên mặt đường lát Chọn bề mặt mềm hơn Sửdụng giày có tác dụng hỗ trợ và hấp thụ va chạm tốt Không gia tăng khoảngcách hoặc cường độ tập hơn 5% mỗi tuần
Trang 6- Khuyến cáo: nên chọn máy chạy bộ có bề mặt mịn, đủ độ dài và độrộng, có tay vịn dọc theo hai bên.
Chạy dưới nước
- Ưu điểm: Giống như khi chạy trên mặt đất nhưng không có tải trọng lênkhớp hông, khớp gối và bàn chân
- Hạn chế: Phải có hồ bơi đủ sâu Nhịp tim và lượng oxy tiêu thụ thấp hơn
15 -20% so với tập trên máy chạy bộ Chưa đủ bằng chứng khoa học trên bệnhnhân thoái hoá khớp
- Khuyến cáo: Sử dụng các kỹ thuật thích hợp, nên ở vị trí đứng thẳng hơn
là nằm Sử dụng áo phao phù hợp Xác định cường độ (bước/phút) trong lúc tập
Bơi lội và các môn thể thao dưới nước
- Ưu điểm: Dễ dàng thực hiện các chuyển động dưới nước Rất ít áp lựclên các khớp
- Hạn chế: Cần hồ bơi hoặc môn thể thao dưới nước phù hợp Chưa đủbằng chứng khoa học trên bệnh nhân thoái hoá khớp
- Khuyến cáo: nên chọn chương trình tập luyện đặc biệt cho bệnh nhânthoái hoá khớp Cần đủ độ sâu cho các hoạt động dưới nước
Khiêu vũ
- Ưu điểm: Các nghiên cứu cho thấy khiêu vũ có tác dụng cải thiện sứckhỏe và tăng khả năng vận động cũng như giảm đau, giảm bệnh và chống trầmcảm
- Hạn chế: Có thể gây tải trọng lớn cho khớp Nguy cơ chấn thương cao.Không phù hợp với thoái hoá khớp nặng ở các vị trí hông, gối và mắt cá chân
- Khuyến cáo: Sử dụng giày nhẹ có tác dụng hỗ trợ và hấp thụ va chạmtốt Khiêu vũ trên sàn gỗ, hoặc sàn dành riêng cho khiêu vũ Cần có ghế dùng đểnghỉ ngơi hoặc giảm tải trong khi tập luyện
Đạp xe ngoài trời hoặc đạp xe tại chỗ
- Ưu điểm: là hình thức tập luyện hiệu quả giúp kích thích các nhóm cơlớn ở chân với mức độ tải trên khớp thấp Các dữ liệu cho thấy đây là hình thứctập luyện phù hợp và giúp tăng sức mạnh cơ bắp đồng thời giảm bệnh tật
- Hạn chế: Đòi hỏi vận động đầu gối ở 900 Đạp xe ngoài trời đòi hỏi khảnăng giữ thăng bằng tốt
- Khuyến cáo: Vị trí của yên xe và tay lái rất quan trọng Yên xe nên đượcđiều chỉnh sao cho khi duỗi gối hết mức, gối gập 1 góc từ 0 – 150 Nên gắn thêm
Trang 7đồng hồ theo dõi tốc độ Nên chọn xe có yên ngồi thoải mái, đồng thời có thể dễdàng điều chỉnh yên xe và tay lái.
Leo cầu thang/ máy tập nâng bước.
- Ưu điểm: Hoạt động chức năng, tương tự như đi bộ lên cầu thang Nhiềutài liệu cho thấy bệnh nhân trẻ có tổn thương khớp gối tập với máy tập nângbước cũng có hiệu quả tốt
- Hạn chế: Có thể làm tăng tải trọng đáng kể trên các khớp Có thể tê mũichân tạm thời Hiện chưa có đầy đủ dữ liệu đối với hình thức tập luyện này trênbệnh nhân thoái hoá khớp
- Khuyến cáo: Sử dụng mô hình với bậc thang/ cầu thang có tay vịn Đổichân liên tục
7 Cách phòng bệnh
- Chế độ tập luyện phù hợp
- Giảm trọng lượng cơ thể nếu thừa cân
Trang 8ĐAU THẮT LƯNG HÔNG MẠN TÍNH
2 Nguyên nhân
2.1 Đau vùng thắt lưng do nguyên nhân cơ học
Do căng giãn cơ, dây chằng cạnh cột sống quá mức; Thoái hóa đĩa đệmcột sống; Thoát vị đĩa đệm CSTL; Loãng xương; Trượt thân đốt sống; Dị dạngthân đốt sống (cùng thắt lưng 5, thắt lưng hóa cùng 1 )
Đau thắt lưng mạn tính thường có đợt đau cấp, nguyên nhân là khi áp lựctrọng tải tác động đột ngột và quá mức lên đĩa đệm cột sống (đặc biệt là tư thếcúi và nâng một vật) làm các thành phần trong đĩa đệm dịch chuyển sẽ trực tiếpkích thích vào dây chằng cột sống gây đau
2.2 Đau vùng thắt lưng do một bệnh toàn thân
Đau trong các bệnh khớp mạn tính (Viêm cột sống dính khớp, Viêm khớpdạng thấp, loãng xương); Đau do chấn thương; nguyên nhân nhiễm khuẩn (Laohoặc nhiễm vi khuẩn không do lao); do ung thư; do các nguyên nhân khác (sỏithận, loét hành tá tràng, bệnh lý động mạch chủ bụng, u xơ tuyến tiền liệt )
2.3 Các yếu tố tác động
- Làm việc nặng nhọc thường xuyên mang vác nặng
- Làm việc nhiều ở tư thế đứng lâu, ngồi lâu, thường xuyên mang giày caogót
- Tuổi tác: tuổi càng cao khả năng bị thoái hóa, thoát vị đĩa đệm càngnhiều
3 Triệu chứng
- Đau thắt lưng: Đau theo kiểu cơ học, tức là đau khi vận động và giảmkhi nghỉ ngơi Vị trí: thường đau gai sau cột sống, đau các khối cơ ạnh sống.Tính chất: đau âm ỉ, đau nhiều về buổi chiều, giảm đau về đêm và sáng sớm
- Hạn chế vận động: đau gây phản xạ cơ cứng các cơ cạnh sống làm hạnchế tậm vận động cột sống các tư thế đặc biệt là tư thế cúi
- Có thể kèm theo đau lan xuyên theo dây thần kinh hông to xuống dọcmặt sau chi dưới
4 Biến chứng
Trang 9Đau thắt lưng thường không gây ra biến chứng nặng nề, trong một sốtrường hợp thoát vị đĩa đệm chèn ép vào vùng nón tủy có thể gây ra các rối loạn
về đại tiểu tiện
5 Phương pháp điều trị
5.1 Nguyên tắc chung:
+ Làm giảm triệu chứng đau
+ Duy trì, hoặc điều trị phục hồi chức năng của cột sống
+ Các thuốc bổ trợ: gồm các thuốc tăng cường bồi bổ sụn khớp nhưGlucosamin, các loại thực phẩm chức năng, các chế phẩm đông y (cần chú ýthuốc/thực phẩm chức năng có nguồn gốc rõ ràng, vì nhiều loại có thể được phathuốc chống viêm giảm đau khi dùng có thể gây tai biến)
+ Vật lý trị liệu: gồm các phương pháp nhằm làm giảm đau, chống viêmkhớp, là các biện pháp điều trị tương đối an toàn Trong đso kéo giãn cột sống làphương pháp cơ bản trong điều trị đau cột sống, đặc biệt là do thoát vị đĩa đệm
5.3 Điều trị ngoại khoa
Trong trường hợp thoát vị đĩa đệm nặng bệnh nhân có thể được chỉ địnhcan thiệt giảm áp nội đĩa đệm, phẫu thuật lấy khối thoát vị bằng nội soi, phẫuthuật thay đĩa đệm nhân tạo
6 Tư vấn phương pháp tập luyện
6.1 Nguyên tắc tập luyện phục hồi chức năng
Thoái hoá khớp là một bệnh mạn tính Việc tập luyện phục hồi chức năngphải được đưa vào cuộc sống hàng ngày và quan trọng nhất là lựa chọn hìnhthức tập phù hợp cho từng bệnh nhân Để tạo thuận lợi cho việc tập luyện, bệnhnhân nên được đánh giá ban đầu và ở từng giai đoạn, nhằm điều chỉnh chươngtrình tập luyện cho phù hợp và nhằm tối ưu hóa lực tải đè ép lên các khớp bị ảnhhưởng Điều đó có thể đạt được thông qua các bài tập tăng sức cơ, làm tăng sức
ép lên các yếu tố thần kinh cơ, mà ít gây tải trọng lên khớp Khi bắt đầu tậpluyện bệnh nhân sẽ có cảm giác tình trạng đau tăng lên Tuy nhiên, tình trạngđau sẽ giảm dần sau khi tập và sẽ không tăng theo thời gian Trong giai đoạnnày, bệnh nhân cũng có thể được áp dụng các biện pháp giảm đau tạm thời nhưđiện phân, sóng ngắn, hồng ngoại, paraphin, châm cứu Một hình thức tậpluyện đã được chứng mình tính hiệu quả và dễ được áp dụng là đạp xe, khi đócác cơ được vận động tối đa mà rất ít gây tải trọng lên các khớp
Trang 10Yếu tố nguy cơ quan trọng đối với thoái hoá khớp là chấn thương Dochấn thương khớp thường xảy ra trong khi hoạt động thể lực, vì vậy tốt nhất nênxem xét các hoạt động thể lực nào là phù hợp Chấn thương thường xảy ra trongbóng đá và các môn thể thao khác như cầu lông, tennis, bóng bàn , do đó bệnhnhân thoái hoá khớp nên tránh tập luyện các môn thể thao này.
Bệnh nhân thoái hoá khớp toàn bộ hoặc đau cơ xơ có phản ứng mạnh đốivới tập luyện, cần được chỉ định cường độ rất thấp trong thời gian dài và hiệuquả thường không bằng thoái hoá khớp ở các khớp riêng lẻ Các chỉ định chobệnh nhân thoái hoá khớp trong bài không thích hợp cho các nhóm bệnh này
6.2 Các hình thức tập luyện phục hồi chức năng phù hợp
Đi bộ với gậy
- Ưu điểm: Giống như đi bộ không gậy Phương pháp này giúp giảm tảitrên khớp háng, đầu gối và khớp mắt cá chân Phương pháp này cũng giúp cảithiện nhanh hơn so với đi bộ không có gậy Cũng có hiệu quả cho các bệnh lý ở
- Ưu điểm: Chưa đủ bằng chứng khoa học trên bệnh nhân thoái hoá khớp
- Hạn chế: có thể gây chấn thương do quá tải tại khớp Các thay đổi vềtình trạng cơ học như trong thoái hoá khớp sẽ dẫn đến tăng nguy cơ chấn thương
và tạo lực tải cao cho khớp hông, khớp gối và khớp cổ chân
- Khuyến cáo: Cần phải khởi động trước khi chạy Chạy trên bề mặtphẳng Nếu có thể, tránh chạy trên mặt đường lát Chọn bề mặt mềm hơn Sửdụng giày có tác dụng hỗ trợ và hấp thụ va chạm tốt Không gia tăng khoảngcách hoặc cường độ tập hơn 5% mỗi tuần
Trang 11- Khuyến cáo: nên chọn máy chạy bộ có bề mặt mịn, đủ độ dài và độrộng, có tay vịn dọc theo hai bên.
Chạy dưới nước
- Ưu điểm: Giống như khi chạy trên mặt đất nhưng không có tải trọng lênkhớp hông, khớp gối và bàn chân
- Hạn chế: Phải có hồ bơi đủ sâu Nhịp tim và lượng oxy tiêu thụ thấp hơn
15 -20% so với tập trên máy chạy bộ Chưa đủ bằng chứng khoa học trên bệnhnhân thoái hoá khớp
- Khuyến cáo: Sử dụng các kỹ thuật thích hợp, nên ở vị trí đứng thẳng hơn
là nằm Sử dụng áo phao phù hợp Xác định cường độ (bước/phút) trong lúc tập
Bơi lội và các môn thể thao dưới nước
- Ưu điểm: Dễ dàng thực hiện các chuyển động dưới nước Rất ít áp lựclên các khớp
- Hạn chế: Cần hồ bơi hoặc môn thể thao dưới nước phù hợp Chưa đủbằng chứng khoa học trên bệnh nhân thoái hoá khớp
- Khuyến cáo: nên chọn chương trình tập luyện đặc biệt cho bệnh nhânthoái hoá khớp Cần đủ độ sâu cho các hoạt động dưới nước
Khiêu vũ
- Ưu điểm: Các nghiên cứu cho thấy khiêu vũ có tác dụng cải thiện sứckhỏe và tăng khả năng vận động cũng như giảm đau, giảm bệnh và chống trầmcảm
- Hạn chế: Có thể gây tải trọng lớn cho khớp Nguy cơ chấn thương cao.Không phù hợp với thoái hoá khớp nặng ở các vị trí hông, gối và mắt cá chân
- Khuyến cáo: Sử dụng giày nhẹ có tác dụng hỗ trợ và hấp thụ va chạmtốt Khiêu vũ trên sàn gỗ, hoặc sàn dành riêng cho khiêu vũ Cần có ghế dùng đểnghỉ ngơi hoặc giảm tải trong khi tập luyện
Đạp xe ngoài trời hoặc đạp xe tại chỗ
- Ưu điểm: là hình thức tập luyện hiệu quả giúp kích thích các nhóm cơlớn ở chân với mức độ tải trên khớp thấp Các dữ liệu cho thấy đây là hình thứctập luyện phù hợp và giúp tăng sức mạnh cơ bắp đồng thời giảm bệnh tật
- Hạn chế: Đòi hỏi vận động đầu gối ở 900 Đạp xe ngoài trời đòi hỏi khảnăng giữ thăng bằng tốt
- Khuyến cáo: Vị trí của yên xe và tay lái rất quan trọng Yên xe nên đượcđiều chỉnh sao cho khi duỗi gối hết mức, gối gập 1 góc từ 0 – 150 Nên gắn thêm
Trang 12đồng hồ theo dõi tốc độ Nên chọn xe có yên ngồi thoải mái, đồng thời có thể dễdàng điều chỉnh yên xe và tay lái.
Leo cầu thang/ máy tập nâng bước.
- Ưu điểm: Hoạt động chức năng, tương tự như đi bộ lên cầu thang Nhiềutài liệu cho thấy bệnh nhân trẻ có tổn thương khớp gối tập với máy tập nângbước cũng có hiệu quả tốt
- Hạn chế: Có thể làm tăng tải trọng đáng kể trên các khớp Có thể tê mũichân tạm thời Hiện chưa có đầy đủ dữ liệu đối với hình thức tập luyện này trênbệnh nhân thoái hoá khớp
- Khuyến cáo: Sử dụng mô hình với bậc thang/ cầu thang có tay vịn Đổichân liên tục
Trang 132.1 Nguyên nhân trực tiếp
- Nguyên nhân thông thường nhất (chiếm 70-80%): thoái hóa cột sống cổgây hẹp lỗ tiếp hợp, hậu quả là chèn ép rễ/dây thần kinh cột sống cổ tại các lỗtiếp hợp
- Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ (20-25%)
- Các nguyên nhân ít gặp khác: chấn thương, khối u, nhiễm trùng, loãngxương, bệnh lý viêm cột sống, bệnh lý phần mềm cạnh cột sống Trong một sốtrường hợp hội chứng cổ vai cánh tay là do bản thân bệnh lý của cột sống cổ gâyđau cổ và lan ra vai hoặc tay, mà không có bệnh lý rễ dây thần kinh cổ
2.2 Các yếu tố tác động
- Do ngồi lâu: thường gặp ở người làm việc văn phòng, làm việc nhiều vớimáy tính, thờ may, lái xe…
- Do lạnh: thường xuyên làm việc phòng có điều hòa
- Tuổi tác: tuổi càng cao khả năng bị thoái hóa, thoát vị đĩa đệm càngnhiều
- Một số trường hợp có thể gặp đau ngực, đau đầu…
4 Biến chứng
