NHỮNG NHÂN TỐ THÚC đẩy sự HÌNH THÀNH HAI KHỐI đối đầu TRƯỚC CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ i

Để kể đến nguyên nhân hình thành của haikhối này, phải kể đến những nhân tố cơ bản như: cuộc cách mạng công nghiệpdiễn ra cuối thế kỷ XVIII cùng những tác động của nó, theo sau đó là sự

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

Lê Thị Thùy Linh

Nguyễn Văn Quốc Hoàng

Đà Nẵng, tháng 3/ 2013

ĐÁNH GIÁ CỦA GIẢNG VIÊN

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

II Cuộc cách mạng công nghiệp và ảnh hưởng của nó

2 Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp trong quá trình

IV Quá trình khai thác thuộc địa của các nước tư bản

1.Công cuộc khai thác thuộc địa của các nước tư bản phương Tây 14

2.Hoàn thành phân chia thế giới - Mâu thuẫn nảy sinh 17

V Vai trò của Đức và Anh trong quá trình tập hợp

MỞ ĐẦUTrong hai thế kỷ XIX và XX, thế giới có nhiều chuyển biến quan trọng, đánhdấu sự phát triển mới của cuộc sống xã hội loài người Và trong số những chuyểnbiến đó, cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất là chuyển biến tiêu cực nhất Bắt đầuvào năm 1914 và kết thúc sau 4 năm với những thiệt hại chiến tranh rất lớn (sốngười chết lên đến 13,6 triệu người, gây thiệt hại khoảng 338 tỉ USD), cuộc chiếnnày đã để lại nỗi đau rất lớn cho loài người Hơn nữa, nó còn để lại những ảnhhưởng đến những mối quan hệ quốc tế cũng như trật tự quốc tế sau này Tuynhiên, khi nhắc đến Chiến tranh thế giới thứ I, bên cạnh những hệ quả mà nó gây

ra ở trên, một điều luôn được mọi người đưa ra bàn luận đó chính là hai khối đốiđầu chính trong cuộc chiến: khối Liên minh và khối Hiệp Ước Hai khối đối đầunày đóng vai trò cực kì quan trọng trong Thế chiến thứ I: vừa là thành phần khơimào, vừa là chủ thể chiến tranh, nhưng đồng thời cũng là những nạn nhân của nó.Nhưng không phải đơn giản mà hai khối đối đầu này có thể được hình thành haynắm vai trò chủ chốt trong cuộc chiến Để kể đến nguyên nhân hình thành của haikhối này, phải kể đến những nhân tố cơ bản như: cuộc cách mạng công nghiệpdiễn ra cuối thế kỷ XVIII cùng những tác động của nó, theo sau đó là sự hìnhthành các nhà nước tư bản trẻ, công cuộc khai thác thuộc địa của các nước tư bảnphương Tây hay sự xuất hiện của chủ nghĩa đế quốc và cuối cùng, quan trọngkhông kém là vai trò của hai nhà nước Đức, Anh trong quá trình tập hợp lựclượng, hình thành các khối đối đầu

Bài viết này được viết nhằm mục đích cung cấp những thông tin về nhữngnhân tố hình thành hai khối đối đầu trước cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất Nhằmmột cách khách quan cung cấp cái nhìn tổng thể về hoàn cảnh, phương cách màcác nhân tố đó tác động đến việc hình thành hai khối Đồng thời, bài viết cũng chỉ

ra những chi tiết quan trọng trong việc hình thành các khối đối đầu mà từ đó, cóthể được dùng làm tư liệu cơ sử để nghiên cứu hoặc giải thích những vấn đề liênquan

I Sự hình thành các nhà nước tư bản trẻ

1 Nhà nước tư bản trẻ Đức

Chiến tranh Pháp – Phổ kết thúc bằng kí hiệp ước đình chiến ở Frankfurtngày 10/05/1871 đã đánh dấu một giai đoạn mới trong lịch sử quan hệ quốc tế ởChâu Âu Nước Phổ với chiến thắng này đã có được sự bá quyền về chính trị cùngvới sức mạnh quân sự vô song Với lãnh thổ lớn nhất trong toàn thể Đế quốc, họtrở thành minh chủ của Đế quốc Đức Sau khi Pháp đại bại, sự hình thành Đế quốcĐức thống nhất cùng vị trí đứng đầu châu Âu và thứ hai thế giới (sau Mỹ- 1900)

về kinh tế của quốc gia này đã góp phần phá vỡ cán cân quyền lực tại Châu Âuđược thiết lập sau Đại hội Viên sau cuộc Chiến tranh Napoléon Qua đó, nền tháibình lâu dài giữa các liệt cường Âu châu đã kết thúc, chiến thắng lừng lẫy củangười Đức đã mở ra một thời đại mới trong suốt chiều dài lịch sử châu Âu Từchiến thắng vẻ vang của người Đức, những quốc gia châu Âu khác đã nhận thấyđược sự hiệu quả cao của đường lối chiến tranh của Đức Tuy nhiên trên bình diệnchính trị, vị thế của Đức chưa lớn, lực lượng quân sự chưa mạnh trong tương quanvới Anh, Pháp và các nước khác ở Châu Âu Chính điều này đã chi phối chínhsách đối ngoại của Đức trong suốt 30 năm cuối thế kỉ XIX

Mặc dù Vương quốc Anh vẫn là cường quốc số một thế giới, nhưng AnhQuốc rất ít can thiệp vào nội tình Châu Âu trong khoảng cuối thế kỷ 19, tạo điềukiện cho nước Đức vươn tầm ảnh hưởng lên toàn bộ lục địa Âu châu Tất cả cácliệt cường khác đều hoảng sợ trước uy thế chấn động của Đức Anh Quốc giờ đâycũng phải thừa nhận rằng họ khó thể thay đổi cán cân quyền lực, dù cho họ có liênminh với nước Phổ hay là Pháp đi chăng nữa

Vào ngày 2 tháng 1 năm 1871, Thủ tướng Anh là Benjamin Disreali có bài

phát biểu thể hiện cảm nghĩ của ông về đại thắng của nước Đức: “Cuộc chiến tranh đại diện cho cuộc Cách mạng Đức, một sự kiện chính trị vĩ đại hơn cả cuộc Cách mạng Pháp Tôi không nói nó vĩ đại hơn, hoặc có tầm vĩ đại tương đương với tư cách là một sự kiện xã hội Không một nguyên tắc nào trong việc điều hành

đối ngoại, được mọi chính khách coi là kim chỉ nam cho đến 6 tháng qua, mà còn tồn tại nữa Không có một truyền thống ngoại giao này là không trôi dạt đi mất Cán cân quyền lực đã hoàn toàn bị phá vỡ, và quốc gia hứng chịu nhiều nhất, và

có cảm nhận nhiều nhất về chuyển biến lớn lao này, là Anh Quốc.”

2 Nhà nước tư bản trẻ Ý

Năm 1866 Thủ tướng Phổ Otto von Bismarck đã đề xuất với VittorioEmanuele II một liên minh với Vương quốc Phổ trong cuộc Chiến tranh Áo-Phổ.Đổi lại Phổ sẽ cho phép Ý sáp nhập vùng Venezia thuộc quyền kiểm soát của Áo.Vua Emanuele đồng ý liên minh và cuộc Chiến tranh “giành” độc lập lần thứ bacủa Ý bắt đầu Ý bước vào cuộc chiến với một đội quân được tổ chức kém cỏitrước người Áo, nhưng thắng lợi của Đức đã cho phép họ sáp nhập Venezia Vậtcản lớn còn lại với sự thống nhất Ý là Roma

Năm 1870, Phổ tuyên chiến với Pháp bắt đầu cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ Đểgiữ chân đội quân to lớn của Phổ, Pháp đã từ bỏ ưu thế của mình tại Roma để cólực lượng chiến đấu Lợi dụng thắng lợi của Phổ trước Pháp, Ý chiếm Lãnh địaGiáo hoàng khỏi tay triều đình Pháp Công cuộc thống nhất Ý đã hoàn thành, vàmột thời gian ngắn sau đó thủ đô Ý được chuyển tới Roma

Sau khi hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước (1871), Ý có điều kiện

mở rộng ảnh hưởng của mình đối với các khu vực thuộc Địa Trung Hải và ChâuPhi Từ nửa sau thế kỉ XIX, tại miền nam nước Ý bắt đầu quá trình công nghiệphóa và hiện đại hóa Miền bắc cùng thời điểm đó dân cư quá đông đúc nên hàngtriệu người phải di cư ra nước ngoài Dù chủ nghĩa tư bản ở đất nước này pháttriển trong tình trạng nông nghiệp lạc hậu nhưng cùng với công cuộc công nghiệphóa, nước Ý bước đầu cũng đạt được những thành tựu nhỏ:

[…] Nhiều nhà máy luyện kim, cơ khí được xây dựng Sản lượng gang từ năm

1902 – 1913 tăng 2,4 lần, thép tăng 9 lần Những ngành công nghiệp mới như hóa chất, ôtô, đóng tàu… cũng phát đạt Nhiều công ti lũng đoạn ra đời như hãng

“Inva” nắm ¾ sản xuất gang và thép, tơrơt “Edisơn” thống trị ngành điện, công ti

“fiat” độc quyền ngành ôtô…[…] Tư bản nước ngoài, nhất là Pháp và Đức, đầu

tư vào một số vốn đáng kể [1] Những yếu tố trên của nền kinh tế khiến đặc điểm của chủ nghĩa đế quốc tế Ý được nổi bật lên :”chủ nghĩa đế quốc nghèo khổ”.

Đức và Ý là hai đại diện của nhóm tư bản “trẻ” ra đời và phát triển cùng cuộccách mạng công nghiệp Hai đất nước này chịu nhiều thiệt thòi về mặt diện tíchthuộc địa dở hữu cũng như về mặt thiệt hại do chiến tranh Song với nền kinh tếđang phát triển của mình, đồng thời chịu áp lực trong nguy cơ trả thù của các nước

đế quốc khác, các nước này đã tranh đấu để gây ảnh hưởng nhằm tìm kiếm mộtchỗ đứng quyền lực ở trung tâm của thế giới Vì vậy nên, nhằm đạt được thamvọng của mình, các nước này đã “gây náo loạn” thế giới để chiếm được nhữngvùng thuộc địa lớn hơn sau khi chia lại trật tự thế giới Và sự ra đời của các nước

tư bản “trẻ” nói chung và của nước Đức và Ý nói riêng, đã đóng vai trò là mộttrong những nhân tố không thể thiếu trong quá trình hình thành hai khối đối đầutrước thế chiến thứ I

II Cuộc cách mạng công nghiệp và ảnh hưởng của nó lên sự hình thành hai phía đối đầu giai đoạn sau này

Cách mạng công nghiệp bắt đầu từ giữa thế kỷ thứ XVIII ở nước Anh với xuấtphát điểm từ sự ra đời và việc sử dụng máy hơi nước (1769) trong các ngành sảnxuất công nghiệp Cùng với sự phát triển về mặt công nghệ này đã góp phần tạo ranguồn động lực mới, giúp giảm nhẹ sức lao động, nhờ vậy, sản lượng hàng hóacũng tăng lên đáng kể Thành tựu công nghiệp hóa này đánh dấu bước chuyển từnền văn minh nông nghiệp sang nền văn minh công nghiệp khi mà nó giúp tăngsản lượng sản xuất nghành công nghiệp khai khoáng (sản lượng than đá và gang),thiết lập mạng lưới giao thông đường sắt, đường thủy và hình thành các nhà máysản xuất, các công ty hàng hải… Đó là những tiền đề đầu tiên trong việc hìnhthành các hệ thống thuộc địa, cũng như trong sự xuất hiện và gia tăng mâu thuẫn –một nguyên nhân gây ra sự phân chia hai phe đối đầu trước Thế chiến thứ I

[[1] Vũ Dương Ninh, Nguyễn Văn Hồng (2006), “Lịch sử Thế Giới cận đại” NXB Giáo Dục, tr 259.

1.Sự lan rộng của cách mạng công nghiệp

Nước Pháp đẩy mạnh công nghiệp hóa từ những năm 1840 đến 1860 và đã đạtđược nhiều thành tựu trong khai thác khoáng sản, mở mang đường sắt, phát triểnngành ngân hàng và ngoại thương Nhưng từ sau khi thất bại trong cuộc chiếntranh Pháp- Phổ (1870-1871), đất nước này phải chịu nhiều thiệt hại khi bị mất đi

2 tỉnh giàu có và phải bồi thường 5 tỷ frank vàng cho Đức, vị thế của họ trêntrường quốc tế cũng bị giảm sút Nên cuộc cách mạng công nghiệp trở thành vịcứu tinh của họ khi mà nhu cầu phục hồi nền kinh tế để phục vụ cho công cuộcphục thù đang là mục tiêu hàng đầu của quốc gia này

Trong thời gian 1832-1869, sản lượng than đá tăng từ 2,5 triệu lên 13,5 triệu tấn, gang từ 222 000 lên 1,4 triệu tấn, sắt từ 148 000 lên hơn 1 triệu tấn Cùng thời gian trên, chiều dài đường sắt tăng từ 38 km lên 16 465 km […],nước Pháp trở thành chủ nợ lớn nhất của thế giới, đến năm 1868: 14 nước vay ngân hàng Pháp số tiền 33 tỷ phăng [1]

Nước Đức tiến hành công cuộc công nghiệp hóa trễ hơn so với các nước khác,bắt đầu từ thập kỷ 40 của thế kỷ XIX Tuy vậy, nhờ là nước du nhập kỹ thuật sẵn

có nên đất nước này có nhiều cơ hội phát triển Điều này thể hiện trong quá trìnhtưng bước công nghiệp hóa của Đức, cùng những thay đổi cơ bản trong sản xuất

và đời sống kinh tế- xã hội ở nước này:

Trong khoảng thời gian 1860-1870, sản lượng than đá khai thác từ 12 triệu lên

26 triệu tấn, chiều dài đường sắt từ 3869 km lên 11 523 km Nhiều trung tâm công nghiệp hình thành ở vùng tây nam đất nước [2]

Sau chiến tranh Pháp- Phổ, cùng với nước Ý, nước Đức “giành” được nhữngthắng lợi to lớn và thống nhất đất nước thông qua con đường chiến tranh nên cầnchấn hưng lại nền kinh tế nhằm vươn lên phát triển để giữ vững lãnh thổ, chốngcác hành động phục thù của các nước thua trận Do đó, cách mạng công nghiệp lại

“có dịp” được phát huy và lan rộng khắp

[1] [1],[2] Vũ Dương Ninh (2005), “Lịch sử quan hệ quốc tế”, Tập 1, NXB Giáo Dục, tr.54.

Theo đà đó, nước Mỹ cũng du nhập những công nghệ kỹ thuật và phát triểnlàn sóng cách mạng công nghiệp Đặc biệt là từ sau cuộc nội chiến (1861-1865),đất nước này đã phần nào tạo dựng được sự ổn định về chính trị, cùng với ưu thế

để phát triển kinh tế nhờ vào việc kết hợp tiềm năng của cả 2 miền Nam- Bắc.Bên cạnh đó, ba nước Nga, Áo, Hung chịu sự kìm hãm của chế độ phong kiếnphản động và đang dần tự đánh mất vai trò của mình trong quan hệ quốc tế Nên

họ rất cần sự giúp đỡ của cuộc cách mạng công nghiệp nhằm lấy lại vị thế trêntrường quốc tế

Đặc biệt, đất nước Nhật Bản cũng là một trong những vùng đất mà cuộc cáchmạng công nghiệp đã vươn đến Cuộc cách mạng công nghiệp đến theo nhu cầuphát triển về kinh tế sau khi đất nước này hoàn thành cuộc cải cách Minh Trị Nhucầu trên là một trong những yếu tố phục vụ cho tham vọng của tầng lớp phảnphong kiến Nhật, với ước mong có đủ tiềm lực để chống lại sự đe dọa từ các nước

2 Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp trong quá trình hình thành 2 khối đối đầu sau này

Cùng với sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp trước chiến tranhPháp- Phổ, sức mạnh quốc gia của các nước thực hiện cải cách được đẩy mạnhlên, kéo theo những tham vọng lớn hơn trong công cuộc bá quyền của các nướclớn cũng như việc tìm kiếm chỗ đứng của các quốc gia nhỏ hơn mới và đang pháttriển Theo đó, chính sách đối ngoại của các nước cũng dần thay đổi, chuyểnhướng dần sang việc mở rộng khai thác thuộc địa và chiếm đóng các vùng đất Cácvấn đề về thuộc địa từ lúc nào đã trở thành những mục tiêu quan trọng trong chínhsách đối ngoại của các cường quốc thực dân Hơn nữa, việc sức mạnh của các

quốc gia thay đổi cũng làm tương quan lực lượng trong quan hệ quốc tế thay đổitheo: bắt đầu là vị trí bá quyền của Anh và Pháp, sau đó dần chuyển qua các nước

Mỹ, Đức, Nhật cùng với sự tiến bộ vượt bậc về mọi mặt của các nước “sinh sau đẻmuộn” này Do đó, việc phát triển kinh tế đã trở thành một cuộc chạy đua toàncầu, đầu tiên, giúp sản sinh ra những tổ chức độc quyền kết thúc thời kỳ tự docạnh tranh, sau đó, manh nha tạo ra những mâu thuẫn phức tạp mới trong quan hệgiữa các nước và phần nào vạch ra biên giới giữa các phe đối đầu sau này

Chiến tranh Pháp- Phổ kết thúc đồng thời cũng kết thúc một giai đoạn pháttriển trong lịch sử của Chủ nghĩa Tư bản, mở ra một cục diện mới tại châu Âu Sauchiến tranh, Đức trở thành một nước thống nhất độc lập và trở thành nhân tố tư sảnhùng mạnh đủ sức cạnh tranh với mọi cường quốc trên thế giới Lúc này, đất nước

Ý cũng đã được thống nhất thông qua con đường bạo lực chiến tranh kết hợp cùngcông cuộc cách mạng công nghiệp, cùng với hai cường quốc Nga và Pháp báohiệu những va chạm lớn nhất về quyền lực giữa các thế lực chính trị này

Theo sau những lợi ích của cuộc cách mạng công nghiệp trong những chuyểnbiến về kinh tế và chính trị và vai trò của nó trong việc hình thành những nhà nước

tư bản “trẻ”, một điều không thể phủ nhận là cuộc cách mạng này cũng đồng thờiđem đến sự phân hóa giữa hai nhóm tư bản: tư bản “già” (Anh, Pháp) và tư bản

“trẻ” (Đức, Mỹ, Ý) Một mặt, những nhà nước tư bản “già” đi qua quá trình pháttriển đã lại sớm gặp sự tụt hậu khi phải đối mặt với sự trì trệ trong sản xuất, phảiđối mặt với các vấn đề cả trong nước và thuộc địa mà sự phồn vinh của chính quốclại có được là nhờ hệ thống thuộc địa mang lại trong khi các nước này chỉ “có thể”

lo tập trung phát triển xuất khẩu tư bản Mặt khác, các nhà nước tư bản “trẻ” mớitrỗi dậy như Đức, Ý lại trên đà phát triển quá nhanh Cùng với độc lập thốngnhất nước nhà, việc kinh tế chính trị xã hội phát triển đã khiến nhóm tư bản “trẻ”này thêm tham vọng về việc lật đổ trật tự thế giới cũ và tạo nên một trật tự mới mà

họ là trung tâm Bên cạnh đó, nước Mỹ lại đạt được thành công rực rỡ khi vươnlên đứng hàng đầu về công nghiệp trên thế giới

Nhịp độ phát triển công nghiệp giữa các nước tư bản chênh lệch rất rõ: trong thời kì 1871 – 1900, sản xuất gang ở Anh tăng 1/3 trong khi Đức tắng 5 lần rưỡi và

Mỹ tăng 8 lần Nhưng cùng lúc đó, Mỹ và Đức còn thua kém Anh về mặt đóng tàu, dệt vải… Do đó, vị trí mỗi nước trong nền sản xuất thế giới thay đổi Anh mất dần địa vị độc quyền về công nghiệp Những đế quốc ““trẻ”” như Mỹ và Đức vươn lên hàng thứ nhất và thứ hai […] Sự không tương xứng giữa khả năng và địa vị của mỗi nước trong công nghiệp và thương nghiệp trở thành nguồn gốc của sự tranh chấp quốc tế về thị trường và thuộc địa của mối mâu thuẫn gay gắt giữa các đế quốc [1]

Việc hai nhóm tư bản: một “già” ngày càng tụt hậu, một “trẻ” lại đang đà pháttriển vượt trội đã tạo nên những mâu thuẫn, cạnh tranh lẫn nhau tạo nên nhữngcuộc khủng hoảng liên tiếp trong những năm 70- 90 của thế kỷ XIX và đồng thờinhen nhóm những xung đột về mặt lợi ích dẫn đến việc đòi phân chia lại thị trườngcũng như tầm ảnh hưởng- một nhân tố thúc đẩy sự liên minh để hình thành haikhối đối đầu quân sự trước chiến tranh thế giới thứ I

III Sự ra đời của Chủ nghĩa Đế Quốc

1.Sự ra đời của chủ nghĩa Đế Quốc

Trong giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, nhờ những tiến bộ củakhoa học kỹ thuật- kết quả của cuộc cách mạng công nghiệp- sản xuất công nghiệpcủa các nước Âu – Mỹ tăng nhanh dẫn đến tập trung sản xuất và tích tụ tư bản.Đây là thời kỳ "Cá lớn nuốt cá bé" - các xí nghiệp lớn mới lên “nuốt chửng”những xí nghiệp bé hơn Trong nhiều lĩnh vực của ngành kinh tế, tự do cạnh tranh

đã dần được thay thế bởi những tổ chức độc quyền lũng đoạn dưới nhiều hìnhthức: Cácten, Xanhđica, Tờrơt Vậy, phương pháp sản xuất tư bản chủ nghĩa cùngvới sự phát triển mạnh mẽ của mình đã bước sang giai đoạn phát triển mới: giaiđoạn Chủ nghĩa Đế Quốc

Các tổ chức độc quyền ra đời nhằm bảo đảm quyền lợi lợi nhuận cao, hạn chếcạnh tranh và ngăn ngừa khủng hoảng Song trên thực tế nó còn làm các hiện

[1][1] Vũ Dương Ninh, Nguyễn Văn Hồng (2006), “Lịch sử Thế Giới cận đại”, NXB Giáo Dục, tr.223-224.