Hàng lo t khu nhà chu t, khu... Xem thêm b ng III.
Trang 1h m t ch đ quan tr ng c a nghiên c u phát tri n, tình tr ng nghèo kh nói chung và v n đ
ng i nghèo đô th nói riêng t h t đã tr thành m i quan tâm c a gi i khoa h c nhi u n c trên th gi i T i Vi t nam, vi c nghiên c u v hi n t ng nghèo kh nông thôn và đô th ch m i
đ c tri n khai t ng đ i có h th ng trong vòng 10 n m tr l i đây i u này phù h p v i nhu c u
nh n bi t v đ ng thái c a s phân t ng xã h i d i tác đ ng c a s chuy n đ i n n kinh t , làm c
s cho vi c xác l p thích đáng các chính sách xã h i trong đi u ki n kinh t xã h i m i M c tiêu chi n l c xây d ng m t qu c gia "Dân giàu, n c m nh, xã h i công b ng và van minh", c ng nh
cu c v n đ ng "Xóa đói, gi m nghèo", đ u có nhu c u nh n bi t hi n tr ng và các nguyên nhân c a tình tr ng nghèo kh nông thôn và đô th
N
ng l i công nghi p hóa và hi n đ i hóa đ t n c đang có tác đ ng sâu s c t i ti n trình đô
th hóa, qui ho ch phát tri n các đô th , đ c bi t là các đô th l n nh t Trong b i c nh đó, v n đ
“ng i nghèo đô th " tr thành m t ch đ quan tr ng c n x lý đ b o đ m cho s phát tri n b n
v ng, đ c bi t các khía c nh kinh t , xã h i, nhân v n môi tr ng và qui ho ch đô th
Tuy t l c dân đô th so v i dân s không cao l m (kho ng 20% ), nh ng các đô th c a Vi t Nam đang là nh ng khu v c đ ng l c kinh t m nh m c a đ t n c Riêng TPHCM, vào n m
1993, m c d u ch chi m 0,6%di n tích c n c, 6,5% dân s , 5,7% lao đ ng đang làm vi c c a
Vi t nam, nh ng đang t o ra l8,2% t ng thu nh p qu c nói (GDP) 31,3% t ng s n l ng công nghi p 31,5% t ng s n l ng ngành v n t i - b u đi n và l/3 giá tr th ng m i c n c Dân s đô
th TPHCM chi m 22,7% t ng dân s đô th c n c
Nh ng con đ ng đô th hóa TP.HCM đã di n ra v i r t nhi u mâu thu n và tháng tr m - nh t
là d i tác đ ng c a chính sách “đô th hóa c ng b c” trong giai đo n chi n tranh 1965-l975) Quá trình gi i đô th hóa (đe - urllanization) và sau đó là ti p t c đô th hóa trong m t hi p m i giai
đo n sau 1975, c ng đ l i nh ng d u n đ y mâu thu n - tích c c chen l n tiêu c c - đòi h i ph i
đ c x lý th n tr ng trong khuôn kh c a m t quy ho ch t ng th ngày càng đ c hoàn thi n và chi ti t hóa nh m phát tri n đô th này t i n m 2000 và các n m ti p theo
Chính là trong m t b i c nh l ch s đ c thù nh v y mà v n đ dân nghèo đô th và
* Chuyên viên Xã h i h c Vi n Khoa h c Xã h i t i Thành ph H Chí Minh, ch trì nhánh đi u tra, nghiên c u Xã h i
h c v thành ph H Chí Minh trong đ tài khoa h c v nhà ng i nghèo đô th do Giáo s T ng Lai làm ch nhi m
Trang 2Nguy n Quang Vinh 15
nhà đô th x ng đáng tr thành m t ch đ nghiên c u nghiêm túc và có h th ng c a gi i h c thu t Ch ng trình nghiên c u "Hi n tr ng và tri n v ng c i thi n nhà , môi tr ng s ng c a
ng i nghèo đô th - Tr ng h p TPHCM" là m t c g ng b c đ u c a các nhà xã h i h c theo chi u h ng đó
A- Nh ng đ c đi m qu n c đô th thành ph H Chí Minh và các con đ ng ti p c n
v n đ ng i nghèo đô th
1- M i đô th đ u có m t l ch s ti n hóa v i dáng nét riêng Do đó, khuôn d ng hi n nay c a c
c u xã h i đô th c ng nh m c s ng và l i s ng c a m i thành t trong c c u đó không th không
b o l u nh ng đ u n l ch s đ c thù mà các th h dân c đã tr i qua Trên m t ý ngh a nào đó mà nói, thì "ký c” c a đô th v n còn luôn luôn t ng hình lên trong cung cách t ch c không gian đô
th , trong s phân b các qu n c , trong s phân hóa m c s ng và trong n n v n hóa ho t đ ng c a các nhóm xã h i đô th khác nhau Vì quan ni m v n đ nh v y, nên chúng tôi th y c n thi t ph i
h ng m t cái nhìn l ch s t ng quát vào đ i s ng c a Sài gòn - TPHCM, vào quá trình hình thành
và bi n đ i c a khu v c dân nghèo c a đô th này, đ giúp cho vi c xác l p các h ng kh o sát có
th đi đúng vào các đ c đi m quan tr ng nh t c a đ i t ng
2- Các nghiên c u và kh o sát c a nhóm chúng tôi cho phép nêu lên đây ít nh t n m đ c đi m
l ch s c a qu n c đô th Sài gòn - TPHCM :
2-1 Tr c h t, đây là m t đô th tr ra đ i cách đây h n 200 n m trên m t vùng đ t khai phá
mu n so v i ti n trình l ch s lâu dài c a nhi u vùng sinh t c c a ng i Vi t ph i l u v c sông
H ng C c u c dân Sài Gòn, do đó, là s t h i c a nhi u dòng di dân đ n t m i vùng c a đ t
n c Thành ph này khá quen thu c v i hi n t ng di dân đi và đ n; n ng l c h i nh p khá n ng
đ ng và nhanh chóng Sài gòn có m t h t nhân đô th l n, m t đ cao, v i m t ng i vì nông thôn
nh bé v m t dân s , d ng nh ch a khi nào ch y ra ngoài c c u 7/3 Trong tình hình đó, các đ a bàn g i là "vùng ven n i” (giáp ranh gi a trung tâm n i thành và các huy n đích th c ngoài thành) luôn luôn có s bi n đ ng theo h ng “n i thành hóa" Và ti n trình này, trong nhi u "hi p" tr c
1975, đã không di n ra tri t đ (nh t là v m t quy ho ch), cho nên th ng đ l i nh ng lõm qu n
c và nhà r t nghèo nàn ngay trong n i thành N i thành thành ph càng v n vai ra, thì cái quy trình v a nói l i có th đ c l p là nhi u l n G n đây, v i ch ng trình phát tri n đô th Sài gòn,
m t s nhà quan sát cho r ng vùng qu n VIII ven n i s nhanh chóng gia nh p vào vùng n i thành
m i, kéo theo nó m t lo t vùng qu n c nghèo c a qu n này (hi n còn ch a th y rõ l m kh n ng
đ c gi m nghèo nhanh)
2-2 c đi m th hai là TPHCM ch u tác đ ng r t sâu c a ti n trình “đô th hóa c ng b c"
trong cu c chi n tranh c a M , sau đó ti n trình gi i đô th hóa sau 1975, và hi n nay là m t đ t
h p d n m i, cu n hút nh p c t phát, d i tác đ ng c a n n kinh t th tr ng
Có th nói đ n b n lu ng "nh p và xu t" ch y u trong vòng h n 3 th p niên qua:
2-2-1 Nh p : Giai đo n 1965-1975 ch ng ki n m t lu ng dân nh p c t các vùng th t và nông thôn "b t an" do chi n tranh, kèm theo đó là s c hút c a các c may ki m s ng trong m t đô
th có vi n tr th ng m i hóa t c a M Hàng lo t khu nhà chu t, khu
Trang 3"t m c ” (nh ng kéo dài c m y ch c n m sau) chính là đã đ c hình thành t h i y trong lòng đô
th Sài gòn Nhi u đám cháy l n (có ch đích) th i đó đ "gi i t a" c ng không đ y đ c dân các xóm nghèo đi xa ra phía ngo i vi
2-2-2 Xu t: Sau 1975 (l975-1978), cu c gi i đô th hóa đã t o ra s chuy n c c a kho ng 800.000 dân ra kh i Sài gòn M t s không nh c dân g c nông thôn tr vi quê c l p nghi p êm
th m M t s l ng l n h n, bao g m nhi u th dân nghèo, đi v các vùng "kinh t m i" (theo t
ch c ch t ch ) đ khai phá các vùng đ t m i, và đ làm gi m b t m t đ quá cao c a m t đô th xem ch ng đã b quá t i v m t k t c u h t ng và nhà Tuy nhiên, sau giai đo n bi n dân này,
d c các kênh r ch thành ph v n còn 1.000.000 km nhà l p x p c a dân nghèo đô th (Theo nh n xét c a UNDP)
2-2-3 Nh p: Sau đó là cu c tr v l i TPHCM, đáng l nh ng dai d ng kho ng ít nh t trên l/2 dân s đã đi "kinh t m i”, vì t i nh ng n i đó, bà con không t ch c có hi u qu công cu c m u sinh và g p khó kh n v nhi u m t (k c m t s khu kinh t m i b các cu c t p kích biên gi i phía Tây nam t n m 1979 nh h ng t i m t cách n ng n ) M t ph n c a s bà con quay v đã
t i đ nh c t i n i c (n u gia đình h ch có m t s thành viên đi t i vùng kinh t m i); ph n đông còn l i tìm cách đ nh c t i các vùng đ t công tr ng tr i, t i ven các là kênh r ch, nhánh sông trong thành ph , tao nên các khu nhà l p x p m i S bà con nói t i sáu này ph n đông b sa sút v
m c s ng và nh t là v ch t l ng nhà , môi tr ng TPHCM, sau nhi u n m cân nh c, đã làm th
t c h kh u cho đông đ o s bà con tr v này đã h có đi u ki n thu n l i h n v m t quy ch
hành chính trong làm n, buôn bán, ch m sóc y t , h c hành cho con cái v.v Tuy nhiên, v n còn
m t b ph n dân “kinh t m i" tr v hi n không có h kh u t m trú ho c th ng trú
2-2-4 Nh p: Sau 1986, v i chính sách đ i m i kinh t , ho t đ ng s n xu t buôn bán, d ch v -
c khu v c chính th c và khu v c không chính th c - trong TPHM đ u có kh i s c rõ r t M t s chuyên gia gi i và doanh nhân t các đ a ph ng đã đ c hút v đây c bi t, các l nh v c xây
d ng, s a ch a, nâng c p nhà đã m ra m t nhánh th tr ng s c lao đ ng nh n nh p L nh v c may m c gia công quy mô nh , kinh doanh n u ng - nhà hàng, l nh v c s n xu t đ m c gia d ng,
và s n sàng thu hút ngu n lao đ ng giá r t các ngu n đem l i Trong b i c nh đó, m t lu ng dân
2-3 c đi m th ba là c c u t c ng i và cách th c phân b các qu n c t c ng i trong
thành ph Hai thành ph n t c ng i đông đ o nh t TPHCM là ng i Vi t và ng i Hoa Cu c
t ng đi u tra dân s 1989 cho bi t các t l sau đây trong c c u t c ng i c a dân c thành ph này:
Trang 4Nguy n Quang Vinh 17
VIII, III, X và s ng xen k v i ng i Vi t các qu n n i thành khác
2-4 c đi m th t là vi c t ch c các qu n c trong n i thành TPHCM g n li n v i đ c đi m
đ a lý - đ a ch t c a m t vùng ven sông v i h th ng kênh r ch ch ng ch t, và các khu v c đ t sình
l y ho c không có k t c u b n v ng Nh ng khu nhà l p x p nh t c a dân nghèo đô th thành
ph này th ng đ c t o l p n ng theo các kênh r ch (đã lâu không đ c n o vét) ho c các khu sinh l y đ c gia c l n l n trong nhi u n m
Có th nói, các khu ngh a trang c đã đ c gi i t a, nh ng ch a đ c Nhà n c s d ng, nên bà con c m đ t l p nhà trong đi u ki n thi u nhà , vì không th có ti n sang nhà, sang đ t v i giá cao
t i các đ a đi m khác trong thành ph (ví d thu ngh a trang Bình Hòa c , thu c p 12, qu n Bình
Th nh)
2-5 c đi m th n m: Riêng v m i quan h gi a các khu v c kinh t và c c u th tr ng đô
th , thì đ c đi m n i b t c a các qu n c dân nghèo là g n bó m t thi t v i khu v c kinh t chính
th c (economic informal) (1) Tuy v y, khu v c phi chính th c không h tách r i v i t ng th đ i
s ng kinh t đô th , trái l i luôn luôn có m t m i t ng tác n ng đ ng gi a chúng v i nhau Vì v y,
có th th y ph n nào hi n t ng "n c lên thì thuy n c ng lên" trong m i quan h gi a đ i s ng kinh t c a dân nghèo (trong khu v c phi chính th c) v i đ i s ng kinh t chung c a c thành ph
đó là ch a k , cái "van xú páp" kinh t khu v c phi chính th c, v n đóng m r t linh ho t, có th h
tr tích c c cho đ i s ng chung c a đô th v các m t hàng bình dân và d ch v đ n gi n, đ ng th i,
l i là n i có kh n ng "h p th ” - t m th i ho c dài h n - nh ng nhóm dân c còn có n ng l c lao
đ ng nh ng g p tr c tr đ i v i các khu v c khác c a n n kinh t
Riêng v th tr ng nhà-đ t, nhi u ng i ngh r ng các y u t th tr ng ch c là có ph n xa l
đ i các khu v c nhà c a ng i nghèo đô th , song, trên th c t , vi c mua bán, sang nh ng, trao
đ i, cho thuê nhà, đ t đã hi n di n t lâu khu v c này và hi n v n đang ti p di n, dù r ng ch
nh ng quy mô nh và ph n l n là di n ra bên ngoài các hành lang hành chính - pháp lý chính th c
i u này c ng lý gi i vì sao khu v c nhà cho ng i nghèo có th ho t đ ng nh m t th b t
b : “nh ra” nh ng ng i kh m khá lên, sang nh ng nhà đ đi tìm n i ti n nghi h n, đ ng th i
"hút vào " nh ng c dân nghèo, m i t i t bên ngoài thành ph qua các cu c di dân t phát, ho c t các đ ng ph n i thành (đ i v i nh ng ng i ng i sa sút, ph i tìm m t ch kém h n) Cu c chuyên kh o c a chúng tôi tai Xóm Ma (qu n Bình Th nh) đ u n m l994 đã cho phép ghi nh n
II M T S GI THUY T CÔNG TÁC C A NHÓM NGHIÊN C U
1 M c thu nh p là m t ch tiêu hàng đ u đ xác l p m c s ng c a ng i nghèo đô
(1)
Tuy còn có nh ng cách hi u khác nhau, song nhi u tác gi trong và ngoài n c đã nh n m nh đ n tính ch t chung
nh t c a khu v c kinh t này, nh t ch c lao đ ng qu c t (II.O) đã th t ng k t: D thâm nh p; D a vào các ngu n
l c t i ch ; Doanh nghi p th ng thu c s h u gia đình; Quy mô nh ; S d ng nhi u s c lao đ ng; Các k n ng c a
ng i lao đ ng thâu đ t đ c các ngu n đào t o không chính th c T i thành ph H Chí Minh, trong n m 1994 Phó
ti n s B ch V n B y Vi n tr ng Vi n Kinh t thành ph đã hoàn thành m t công trình r t lý thú v ch đ này trên
hi n th c c a thành ph H Chí Minh
Trang 5th , song các bi n s v tr ng thái nhà , môi tr ng, đ n đ nh c a vi c làm, m c đ h ng d ng các d ch v c b n có kh n ng h tr cho vi c v lên đ ng vi n tinh t h n v "m c s ng" (đ c
hi u theo ngh a d y đ nh t trong hoàn c nh khu v c xã h i đ c thù này)
2 M c s ng c a ng i nghèo đô th g n li n v i s đa d ng, tính c đ ng và c tính b t tr c c a
"khu v c phi chính th c" trong n n kinh t thành ph
3 Nét đ c đáo c a c c u lao đ ng các h gia đình dân nghèo đô th là ph n cùng v i tr em
d i tu i lao đ ng và trong tu i đi h c đang là m t ngu n t o thu nh p đáng k
4 Trong tr ng thái hi n nay c a n n kinh t th tr ng và c a c ch cung-c u nhà, đ t đô th , nhóm dân nghèo đô th đang g p thách đ nghiêm tr ng tr c nguy c b "ngo i biên hóa" v m t
h ng d ng phúc l i nhà
5 Các h gia đình và các c ng đ ng dân nghèo đô th TPHCM đang ti m tàng nhi u n i l c t i
ch t c i thi n đi u ki n sinh s ng và c trú c a mình; chúng s đ c hi n th c hóa đ y đ n u k t
h p đ c v i ho t đ ng “t o đi u ki n thu n l i” có tr ng đi m c a Nhà n c
6 Có m t s phân hóa đáng k v phong cách tiêu dùng, trang b và m c đ đ u t c i thi n nhà
gi a các nhóm h khác nhau v ngh nghi p-xã h i (1)
TÍCH
1 V cách thân m u: Ng i nghèo đô th TPHCM không t p trung co c m l i riêng m t
qu n nào trong thành ph Tuy v y, n u l y n n t ng là đ c đi m dân c , lao đ ng, các ho t đ ng
kinh t c a các c m qu n đ c tr ng thì có nhi u tri n v ng phát hi n các nhóm dân nghèo đô th
khác nhau, phân b t i các c m qu n có đ c tr ng khác nhau đó Vì v y chúng tôi đi xác l p 3 c m
qu n n n, làm đ a bàn kh o sát ó là:
- C m qu n A: g m 3 qu n trung tâm thành ph , phân b t ông sang Tây là n i có các ho t
đ ng công nghi p, ti u th công nghi p, d ch v quan tr ng c a ng i Vi t và ng i Hoa, m t đ dân s cao; t n t i ngay sát bên nh ng đ ng ph khang trang là các "lõm nghèo" nghiêm tr ng ó
là các qu n I, III và XI
C m qu n B: g m 2 qu n có ho t đ ng kinh t t ng đ i ch a phát tri n cao l m, m t đ dân s
th a, còn t n t i nh ng khu dân c r t nghèo Các qu n này n m phía B c và ông B c c a thành
ph ó là các qu n Bình Th nh và Phú nhu n
- C m qu n C: g m hai qu n thu c vùng ven phía Nam - ông Nam và Nam-Tây Nam thành
ph , v i các ho t đ ng kinh t trong khu v c phi chính th c r t đa d ng Dân nghèo đô th đông
đ o ch t l ng nhà , d ch v c b n và môi tr ng s ng m c th p kém ó là Qu n IV và Qu n VIII
Trên c s xác đ nh các c m Qu n n n nói trên, chúng tôi th o lu n v i các chuyên viên S nhà đ t và ty tâm nhân dân các qu n h u quan đ c xác đ nh m i qu n m t ph ng tiêu bi u cho
s r qu n c c a ng i nghèo đô th và cho đ c đi m nhà c a bà còn nghèo trong qu n
Sau đó, ch ng tôi làm vi c v i t ng ph ng đi m đã đ c xác đ nh đ l a ch n các khu ph và
t dân ph tiêu bi u cho ch đ đang xét Ph i h p v i các t tr ng dân ph h u quan, chúng tôi cùng lên danh sách toàn b các h trong t ng t v i 11 y u t (H tên
(1) Thu t ng “ngh nghi p – xã h i” s d ng trong công trình này l y chu n là khu v c ho t đ ng trong hay ngoài
đ nh ch Nhà n c c a các lao đ ng trong h gia đình Nh v y, s có 3 lo i h khác nhau v “ngh nghi p – xã h i”:
h thu n công nhân viên ch c Nhà n c, h thu n lao đ ng ngoài Nhà n c, h h n h p
Trang 6Nguy n Quang Vinh 19
ch h /gi i tính/đ a ch /tình tr ng h kh u/s nhân kh u th ng xuyên/di n tích nhà trên đ u
ng i/tính ch t c n nhà (ho c c n h )/ c l ng bình quân thu nh p đ u ng ì/tháng/trang b ti vi
màu (n u có)/t m x p lo i h (nghèo, trung bình, khá gi )/và gia đình có cán b , công nhân viên n
l ng Nhà n c hay không) Trên c s toàn b các b n danh sách chi ti t này, chúng tôi ch n ra
747 b nghèo đ đ a vào đi u tra, kh o sát b ng b ng h i
B ng 1 : Quy mô m u đi u tra
y u sau đây đ đ c s d ng đ kh o sát và phân tích:
Thu nh p đâu nh p bình quân h /tháng; thu nh p bình quân đ u ng i/tháng)
Chi tiêu (bình quân h và đ u ng i/tháng)
Chênh l nh gi a thu nh p và chi tiêu
S phân b c trú t i các c m Qu n
Ngh nghi p - xã h i c a các h gia đình
M c đ th h ng các d ch v đô th c b n
Tình tr ng nhà và môi tr ng
Ngoài ra, có l u ý t i th i đi m h gia đình d n đ n n i hi n nay, tình hình đi "kinh t m i",
s tr em trong tu i không đ n tr ng, c ng nh tình tr ng s c khoe c a các thành viên h gia đình
v.v bi n s v t c ng i c ng đã đ c s d ng đ phân tích m t s nhánh thông tin có liên quan
tr c ti p đ n phong chích ho t đ ng m u sinh và t ch c n i
B M t s k t qu ch y u thu đ c t cu c đi u tra
KHU V C N I THÀNH THÀNH PH H CHÍ MINH
1 Phân b các d ng nhà đang c trú và phân b m c đ tham d các khu v c kinh t c a dân
nghèo đô th qua m u đi u tra
1-1 TPHCM bao g m 12 qu n n i thành (v i 182 ph ng) và 6 huy n ngo i thành (v i 100 xã)
Di n tích n i thành ch chi m 6,8% t ng đi n tích toàn thành ph nh ng dân s n i thành chi m t i
71% dân c toàn thành ph Theo Niên Giám Th ng kê TPHCM n m
Trang 71993, dân s n i thành là 3.253.383 ng i, so v i t ng dân s thành ph là 4.582.230 ng i
Có s cách bi t r t cao v m t đ dân s gi a n i thành (23188 ng i/km2
) và ngo i thành (693
ng i/km2) Ngay trong n i thành, có nh ng khu ph đông dân nghèo, m t đ dân s lên t i 65.210
ng i/km ) (khu ph 4, ph ng 6, qu n IV), ho c th m chí t i 87.039 ng i/km2 (khu ph 6,
ph ng Tân đ nh, qu n I) C hai đ a bàn này đ u n m l t trong m u đi u tra c a chúng tôi
Theo s li u th ng kê c a S nhà đ t ph i h p v i C c th ng kê TPHCM công b đ u n m
1994, thì hi n nay TP HCM còn t n t i G7.000 c n nhà l p x p rách nát n i thành, trong đó s nhà n m ven ho c trên kênh r ch là 24.000 c n T ng s đ t dân nghèo s ng trong các khu nhà l p
x p nay là 300.000 ng i, chi m 9.22%/, dân s n i thành Th c ra, đây m i ch là s dân nghèo
đ c c l ng đang s ng trong nh ng c n nhà l p x p rách nát Theo chúng tôi, đ ng góc đ nghiên c u ng i nghèo và nhà c a ng i nghèo đô th , thì còn c n ph i đ a vào s li u t ng h p này s dân c nghèo là công nhân, v n th c Nhà n c có thu nh p th p đang không có nhà n
đ nh (con s này đ c Liên đoàn lao đ ng TPHCM c l ng là 75.000 ng i), ho c đang ph i thuê nh ng c n h chung c quá xu ng c p Do là ch a k s c dân v n ti p t c l p nhà-l u m i
t i các khu đ t do dân nghèo t đ ng sang nh ng cho nhau ch a th ng kê h t; ho c s sinh viên
t nh xa v TPHCM h c dài ngày, không ký túc xá hi n đang thuê gi ng (trà theo giá m i gi ng
nh ng t 50.000 đ đ n l(-50.000 đi v.v Chúng tôi cho r ng, n u đ a s ng i nghèo n i đô, có
đi u ki n đ c bi t khó kh n, lên đ n con s 500.000 ng i (chi m 15,4% c dân n i thành), thì s
- 4,0% các lo i nhà khác (bao g m c chung c ho c nhà t p th không l u)
B ng II: Lo i nhà c a ng i nghèo, ph n theo c m Qu n
C m B (b)
C m C (c )
1 Chung c có l u 25
3,3
21 14,0
4 1,1
2 M t ph 5
0,7
1 0,4
1 0,7
3 0,8
3 Bán kiên c 252
33,6
90 37,8
42 28,0
120 33,2
58,2
139 58,4
85 56,7
212 58,7
4,0
8 3,4
1 0,7
212 5,8
Trang 8Nguy n Quang Vinh 21
Xem nh v y, có th th y gi a các c m qu n không có s sai bi t đáng k v t l nhà tranh tre
r t cao (g n 3/5 t ng s ), song các qu n trung tâm, t l nhà bán kiên c có nhích cao h n đôi chút so v i m c bình quân
1.3 Có th thay ngày s g n bó c a c ng đ ng dân nghèo đ i v i các ho t đ ng ho t khu v c
kinh t phi chính th c c a thành ph
Bi u đ A: C c u lao đ ng trong tu i g n bó v i khu v c kinh t phi chính thúc
ch tính nh ng ng i trong tu i lao đ ng đ ng làm vi c (đ c đi u trai đã có đ n 74,4% là ho t
đ ng buôn bán l t v t, th h , xích lô, b c vác, làm thuê, bán đ n u ng bình dân, vé s v.v trong
khu v c phi chính th c Bên c nh đã, có 4,3% lao đ ng, trong tu i đang làm nhân viên thì nhà n c
ho c c s t nhân 2l,3% lao đ ng trong các c s công nghi p, TTCN nh , ph n l n là t t ch c
ho c hùn h p)
ó là ch a đ trung các h thu c m u đi u tr tra còn có 151 ng i d i ho c trên tu i lao đ ng
- v n đang ho t đ ng t o thu nh p, h u nh hoàn toàn trong khu v c phi chính th c (t ng ng
v i 8% l c l ng lao đ ng trong tu i đang có vi c làm)
chúng tôi d kh o sát v n đ này thông quá s di đ ng đ n Sài gòn c a b n thân ng i đ c h i
chuy n có ph i sinh ra Sài gòn không ? N u không, đã đ n Sài gòn kho ng th i gian nào) đ ng
th i tìm hi u xem gia đình đang đ c kh o sát đã đ n vùng nhà c a ng i nghèo này vào th i
gian nào H ng kh o sát th hai này r t quan tr ng, vì nó s cho th y c c u c a c dân các khu
v c nhà ng i nghèo bi n đ ng ít sao, và h n n a s nh p c vào khu v c kh o sát đã di n ra d y
đ c th i đi m nào ?
2-1 V s di đ ng đ t sài gòn c a 747 ng i đ c h i, k t qu đi u tra cho th y kho ng h n
m t n a t ng s (56,2%) là sinh ra t i Sài gòn, còn l i 43,8% là đ n Sài gòn (l n đ u) m t trong nhi u ch ng th i gian, t tr c l995 cho t i g n đây nh t Thông tin này c n đ c xem xét m t cách
th n tr ng, và không nên suy di n th ng t đó đ tìm ra quá trình nh p c c a các gia đình nghèo vào Sài gòn trong nhi u th p niên qua (S d nh v y là vì nh ng ng i đ c h i thu c v nhi u
th h khác nhau, có ng i khá tr , và do
Trang 9đó tuy b n thân "sinh ra t i Sài gòn" nh ng có khi ông bà, ho c cha m h là di dân chi n tranh
nh p c vào Sài gòn khi h ch a ra đ i) Dù sao thi thông tin này c ng có ý ngh a đáng k , vì chí ít
nó cho th y trong c c u nh ng ng i đ c ph ng v n c ng có đ n g n m t n a là ng i t thân
tr c ti p nh p c vào Sài gòn Và có t i 42,2% trong t ng s nh ng ng i b n thân tr c ti p nh p
c này đã đ n s ng Sài gòn vào giai đo n 1995-1975, là giai đo n chi n tranh ác li t và đô th hóa ngày càng ráo ri t d i áp l c c a chi n tranh nóng (Xem thêm b ng III)
B ng III : B n thân ng i đ c h i đã đ n Sài gòn (l n đ u) vào th i đi m nào? 1
86 57,7
227 63,1
19,1
50 21,0
28 18,8
65 18,1
3 n trong giai đ an
1955-1965
86 11,5
37 15,5
17 11,4
32 8,9
4 n trong giai đ an
1966-1975
52 7,0
20 8,4
9 6,0
23 6,4
5 n trong giai đo n
1976-1985
27 3,6
12 5.0
5 3,4
10 2.8
6 n trong giai đ an
1386-1994
19 2,5
12 5,0
4 2,7
3 0.8
Qua b ng III, ng i ta còn có th th y rõ là các qu n trung tâm có xu h ng hút m nh nh ng
ng i nh p c h n các c m qu n còn l i Qu n IV và qu n VIII vùng ven phía Nam thành ph , dân nghèo c c u Sài gòn có c c u đông h n và s ti p nh n ng i m i t i trong 40 n m qua
c ng v i t tr ng th p h n các qu n phía trung tâm và phía B c thành ph
Ngoài ra, c ng c n chú ý r ng khu v c dân nghèo c m qu n trung tâm, sau bao nhiêu bi n đ i
t n m 1975 đ n nay, v n còn đ ng l i 10% (nh ng ng i đ c h i) là dân m i nh p c t sau gi i phóng (trong đó, 50% c a s này ch m i nh p c t 1986 đ n nay), Cu c đi u tra cho th y 44,3% nhóm t thân nh p c đã t đ ng b ng sông C u long;
1 S d có ch “l n đ u” đ kh i l n v i các tr ng h p đi “kinh t ” tr v , ho c xu t – nh p nhi u l n do các lý do khác
Trang 10Nguy n Quang Vinh 23
21,3% đ n t mi n nhung, 14% đ n t mi n Bác, 9,6% đ n t ông nam b và 10,8% là h i c t Thái lan, Campuchia ho c t Trung Qu c đ n l t trong các đ t khác nhau
2-2 M t phát hi n đáng chú ý c a cu c đ u tra là tính bi n đ ng cao v dân c c a vùng nhà dân nghèo đ c kh o sát Kh o sát toàn b nh ng gia đình đ c ph ng v n, nhóm nghiên c u th y
ch có 48% gia đình đ n s ng t i đây t l975 tr v tr c, còn t i g n 52% s gia đình (đ c h i)
ch m i đ n s ng t i các vùng nhà l p x p này t l976 đ n nay Có th gi thu t r ng luôn luôn di n
ra m t quá trình đi tìm n i c trú c a các h nghèo, và các đ a bàn này là n i thu n ti n h n c đ đón nh n h đ n - đ n nh m t h b sung, ho c đ n nh m t h thay th (thông qua sang nh ng) cho m t h c c u ra đi vì nh ng lý do khác nhau (trong đó không lo i tr nh ng h ra đi đ góp
ph n “khai phá” m t vung l p x p m i) S h m i đ n đ ng đ o nh t sau 1975 t p trung v i t l cao h n c m Qu n B (Vùng phú nhu n, Bình th nh dân th a, còn đ t tr ng) và c m qu n A (g n các trung tâm, d làm n ki m s ng b ng các d ch v , t p v đô th đ n gi n)
2-3 S bi n đ ng v dân c , lao đ ng, c c u gia đình c a khu v c ng i nghèo đô th trong 20
n m tr l i đây còn ch u tác đ ng c a v n đ đi xây d ng các vùng kinh t m i
Kinh nghi m đi kinh t m i đã đ c 27,7% s gia đình (đ c đi u tra) t ng tr i qua, và nay h
đã quay l i thành ph ; 71% đã tr v trong th i gian t 1978 đ n 1982; 11,6% tr v t 1986-1991 Bình quân s n m s ng t i vùng kinh t m i là 4,5 n m Khi tr v , nh ng h này có m t t l hi n
s ng t i các c n nhà ven ho c trên kênh r ch cao h n là t l t ng ng s h gia đình ch a
t ng đi kinh t m i
D u tích c a các di đ ng v dân c khu v c nhà dân nghèo đô th còn in l i đ m nét m t
bi n s khác: đó là tình tr ng đ ng ký h kh u chính th c c a các h dân trong khu v c kh o sát
Nói chung toàn c ng đ ng (m u), v n còn 18,8% s h ch a có ho c có đ h kh u th ng trú cho
m i thành viên Trong khi đó, t l này s h có đi kinh t m i tr v lên t i 28,6% (trong đó 21,8% hoàn toàn ch a có h kh u th ng trú) nhóm h m i d i đ n đ nh c t i khu v c này trong kho ng t 1986-1994, t l đó lên t i 39,4%
Ngoài ra, còn m t nét đ c đáo n a là có t i 26% s h m i t i đ nh c trong giai đo n
3-1 C c u nhóm ch h (ho c v , ch ng ch h ) đ c đi u tra
3-3-1 Tuy t đ i đa s nh ng ng i đ c h i chuy n là ch h ho c v (ch ng) ch h , nh ng
ng i đang đóng vai trò then ch t trong vi c t o d ng, c i thi n cu c s ng và môi tr ng c a gia đình G n 2/3 (64,6%) nh ng ng i đ c h i là ph n Tu i c a nhóm ch h nh sau: 8% còn trong l a tu i thanh niên (d i 30 tu i); 67,1 là t 31-60 tu i; và 24,9% có tu i t 60 tr lên So
v i các ch h dân nghèo đô th (đ c đi u tra) Hà N i, thì nhóm thành ph H Chí Minh có
ph n “tr h n” (T i Hà N i, ch có 4,3% ch h đ c h i còn tu i thanh niên, nh ng đ n 44,4%
đã trên 60 tu i)
3-1-2 Các ch h ph i cai qu n gia đình có qui mô t ng đ i l n h n qui mô các gia đình c dân n i thành: 5,8 ng i/h , so v i kho ng 5,2 ng i/h Mô hình ph bi n là gia đình hai th h (58% t ng s h đi u tra); nh ng s h gia đình ba th h c ng chi m t i 35,6%
Trang 11Toàn b nhân kh u c a 747 h gia đ nh có 4.324 ng i, phân ra :
Nam gi i 47,2%
N gi i 52,8 %
(g n hoàn toàn trùng h p v i c c u chung v gi i tính c dân thành ph )
Qui mô bình quân h gia đình : 5,8 ng i/h
3-2 Vê h c v n c a các thành viên r ng c t gia đình và h c v n c a kh i c dân nghèo đ c
596 16,8
149 14,1
98 13,5
349 19,8
2 Bi t đ c bi t
vi t
58 7,8
175 4,9
26 2,5
63 8,7
86 4,9
3 C p I
316 42.3
1604 45.2
454 42,9
309 42,6
841 47,7
4 C p II
138 18,5
875 24,7
312 29,5
183 25,2
380 21,6
5 C p III
76 10,2
271 7,6
29,5 10,3
25,2 8,4
21,6 5,7
6 Trên c p III
5 0,7
25 0.7
8 0,8
12 1,7
5 0,3
747 3546 1058 726 1762
n t ng m nh nh t vê h c v n c a các nhóm dân nghèo đ c kh o sát là bà con có trình đ khá
th p so v i tình hình chung c a c dân thành ph N u nh toàn thành ph (theo t ng đi u tra 1989)
t l s ng i bi t ch tr lên (literacy rate) chi m t i 92,4%, thì tình tr ng này ch đ t đ c m c
79,4% các ch h (ho c v , ch ng h ), và m c 83,2% toàn b c dân khu v c nghèo (10 tu i
tr lên) đ c kh o sát Th m chí, các qu n IV và VIII, t l bi t ch tr lên c a c dân nghèo
(đ c đi u tra) ch đ t đ c m c 80,2% (g n 20% mù ch ) i u c n đ c bi t l u ý là có t i h n
1/4 t ng s ch h (ho c v , ch ng h ) mù ch ho c ch bi t đ c, bi t vi t (28,4%) trong đó, s mù
ch chi m t i 20,6%
Trang 12Nguy n Quang Vinh 25
Ngoài b ng IV v a nói trên, chúng tôi mu n cung c p thêm thông tin v lát c t trình đ h c v n
ng i lao đ ng trong khu v c kh o sát
B ng V: H c v n c dân nghèo tu i lao đ ng
h n, song còn ch a th t đ m nét H n n a, h c v n c a nhóm thanh niên (nh ng ng i t 15 đ n
30 tu n v n ch a khá h n rõ r t so v i nh ng ng i đ tu i 31-60 Tuy nhóm thanh niên, s có
Nhìn chung 69,5% t ng s ng i t 15-60 tu i là có làm ra ti n, dù thu nh p n đ nh hay không
n đ nh S còn l i (30,5%) không làm ra ti n vì còn đang đi h c, vì ph i lo toan vi c n i tr , ho c
vì b nh t t, m t s c, hay th t nghi p T l th t nghi p trong thanh niên là m t con s đáng lo ng i
So v i t l th t nghi p chung trong nh ng ng i thu c tu i lao đ ng là 11,2%, thì trong thanh niên,
s th t nghi p lên t i 17,1% (trong lúc nhóm tu i 31-60 ch th c 4,7%) Trong c nh nghèo c a
gia đình mà l i không có vi c làm, nh ng thanh niên 15-30 tu i này s làm gì ? Cu c đi u tra ch a
có đi u ki n đi sâu làm sáng t
Trong s nh ng ng i đ tu i có vi c làm, thì 53% có thu nh p n đ nh, còn 47% có thu nh p
không n đ nh
4-2 i làm đ ki m s ng còn là ph n vi c c a m t s trong nh ng ng i trên và d i tu i lao
đ ng S có vi c làm đ ki m ti n chi m 36,6% nh ng ng i trên tu i lao đ ng (trên 60 tu i), và
7,6% nh ng ng i d i tu i lao đ ng (10-14 tu i) Các em "10-14 tu i có đi làm" này c ng làm đ
các lo i ngh nh ph huynh c a mình: buôn bán, b c vác, làm thuê, làm m n , nh ng đông nh t
là bán vé s
4-3 Trong môi tr ng xã h i c a ng i nghèo đô th TPHCM, n u nh tính di đ ng c a dân c
là m nh m và đa chi u, thì tính bi n đ ng c a vi c làm c ng r t l n C nhiên,
Trang 13B ng VI: phân b vi c làm trong dân nghèo t 15-60 tu i
c n hi u là s bi n đ ng này di n ti n theo c hai chi u tích c c và tiêu c c Theo cu c đi u tra
này, tính c đ ng c a vi c làm theo chi u tích c c đ c th hi n trong 4 h ng chính: T o ra vi c
làm đ u tiên trong đ i; ph n đ u qua đào t o ngh đ r i chuy n sang vi c làm m i có b n l nh ho t
đ ng cao h n; c đ ng, linh ho t chuy n t thành ph n kinh t này sang thành ph n kinh t khác;
chuy n m t hàng bu n bán, s n xu t đ thích ng v i các đ ng thái c a th tr ng
Nh v y, tính n ng đ ng trong chuy n m t hàng xu t hi n rõ nh t nhóm ch h (và v ho c
ch ng h ), còn hi n t ng t o vi c làm l n đ u tiên thì l i đ c bi t n i b t trong nhóm các thành
viên khác c a gia đình V hi n t ng ph n đ u qua đào t o ngh đ chuy n sang vi c làm m i có
hi u qu h n, tuy t l còn th p (kho ng l-2% s h th m dò có xu t hi n hi n t ng này), song đây
là m t v n quý, c n h t s c phát huy trong th i gian t i trong c ng đ ng dân nghèo đô th
V nh ng bi n đ ng d n t i m t vi c làm,ho c ch p d t vi c làm (theo chính sách ch đ ), cu c
th m dò (s b và không đ y đ cho th y nh ng bi n đ ng này tác đ ng sâu xa t i nhi u h dân
nghèo, mà n i c m nh t là ngh vi c do làm n th t b i và do đau ng tai n n Các "lý do khác" d n
t i m t vi c làm c ng khá l n, theo quan sát t i ch , có th k ra các lý do c th nh : thi u v n làm
n, ch không thuê n a
Nói tóm l i, có vi c làm t o thu nh p n đ nh, hay m t vi c làm (nh t th i ho c v nh
Trang 14Nguy n Quang Vinh 27
B ng VII: Bi n đ ng trong vi c làm theo tác đ ng tích c c c đ ng c a ch th trong vòng 3
30,5 5,3 7,4 16,8 24,2
6,3
0 4,4 3,8 26,4
*Ghi chú: S % tính trên c s nh b ng VII
vi n) là m i u t l n c a ng i nghèo đô th Và trên th c t , bi n s này đang tác đ ng sâu xa
khi n cho thu nh p c a các h dân nghèo t ng lên, hay là sa sút đi Khi kh o sát các h có t ng thu
nh p trong vòng 5 n m tr v đây, thì 46,9% ch h có may m n r i vào nhóm này đã nói r ng : có
đ c đ c đi u đó là nh "có vi c làm n đ nh" Và, khi kh o sát các h b sa sút v thu nh p trong
vòng 5 n m tr l i đây, 41,8% các ch h h u quan lý gi i nguyên nhân s sa sút đó là do gia đình
g p tình tr ng vi c làm không n đ nh
Trang 15Theo ý ki n c a chúng tôi, v n đ có hay không có "vi c làm n đ nh” c ng c n ph i d c hi u
m t cách tinh t trong đi u ki n môi tr ng kinh t đô th , nh t là trong khu v c phi chính th c n
đ nh không có ngh a là kh kh làm mãi m t vi c, mà ph i ch đ ng, linh ho t, bi n báo, thích ng
k p th i v i đ ng thái c a th tr ng hàng hóa và th tr ng s c lao đ ng Nói cho ch t ch , khái
ni m " n đ nh" c a vi c làm đây nên đ c hi u là thích ng vi c làm v i các nhân t cho phép
t o đ c thu nh p n đ nh
II C I M THU NH P VÀ CHI TIÊU TRONG M C S NG C A DÂN NGHÈO Ô
TH
Trong công trình nghiên c u này, ch ng tôi s d ng khái ni m “m c s ng” v i m t ý ngh a
t ng h p D nhân, thu nh p là m t ch tiêu r t quan tr ng đ đo l ng m c s ng, song n u ch c n
c thu n túy vào m c thu nh p (bình quân h /tháng ho c bình quân ng i/tháng) thì s nh n bi t
c a chúng t vi m c s ng s không đ y đ Th m chí, trong m t s tr ng h p còn b nh m l n
n a Vì sao? Ít nh t có 3 ly do c n nêu lên l n đ lý gi i cho tình hình này:
M t là, m c thu nh p c a ng i nghèo đô th có s dao đ ng r t l n, do tinh tr ng thu nh p không n đ nh trong môi tr ng ho t đ ng kinh t c a ng i nghèo gây ra Các bi n đ ng c a th
tr ng tiêu th hàng hóa d ch v c a dân nghèo di n ra th t th ng t tháng này sang tháng khác
Kh n ng thu hút s c lao đ ng (t o thu nh p) c a môi tr ng kinh t phi chính th c c ng có đ dao
đ ng cao, và hàm ch a nh ng b t ng t nhi u phía Các r i ro trong cu c s ng c a các h gia đình
c ng không ph i ít, ch ng h n các r i ro do n n n, do tai n n lao đ ng, do b nh ho n b t th ng
gây ra Vì v y, dù cho vi c thu nh p thông tin v m c thu nh p th i đi m đi u tra có c g ng hoàn thi n đ n đâu, m c thu nh p tuy t đ i(tính ra ti n) c ng không th đ c quy r ng và ph quát hóa m t cách gi n đ n, đ r i coi đó là th c đo duy nh t cho "m c s ng”
Hai là, luôn luôn c n nh , kho ng trên 60% Các h dân nghèo đô th đ u đúng ph i g ng gánh
m t món n quan tr ng, th ng là v i lãi xu t cao, tr góp hàng ngày, ho c t ng đ t ph i thanh toán c v n l n lãi, gây ra thâm th ng nghiêm tr ng trong ngân sách gia đinh
Ba là, cho dù m c thu nh p b ng ti n có th không ph i là quá th p (đ i v i kho ng 30% các h trong c ng đ ng đ c kh o sát), song bên c nh đó, n u tính đ n hàng lo t các đi u ki n s ng th p kém th ng tr c, t nhà l p x p, môi tr ng ô nhi m, các m c h ng d ng d ch v đô th nghèo nàn ng i ta s th y m c ph n ánh "m c s ng" t m c thu nh p (b ng ti n) b đ t ng t suy gi m ngay
Trên th c t , đ nghiên c u m c s ng, chúng tôi đã phân tích tích chi tiêu:
M c thu nh p và l c l ng t o thu nh p;
M c chi tiêu, n ng l c trang tr i chi tiêu và các u tiên chi tiêu;
Tình tr ng nhà và trang b trong gia đình
Tình tr ng vay n ;
ng thái t ng gi m thu nh p và các nguyên nhân kinh t - xã h i c a đ ng thái đó
Và, ch trên c s m t s phân tích nhi u chi u nh th , chúng ta m i hy v ng có kh n ng
b c đ u hình thành đ c v m c s ng c a dân nghèo đô th thành ph này
1- Các ngu n thu nh p và các l c l ng t o thu nh p - Th phân b các m c thu nh p
đi u tra đã tham gia vào l c l ng t o thu nh p Ba l c l ng ch y u trong c c u