Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á

Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á làm ề tài nghiên cứu của mình * Lịch sử nghiên cứu vấn đề Vấn ề sử dụng kiến thức liên môn nói chung, kiến thức lịch sử, văn học nói riêng trong dạ học ịa lý ã và ang ợc các nhà lý luận dạ học, các nhà giáo dục ịa lý trong và ngoài n ớc quan tâm nghiên cứu Ta c gia N M Iaco plep trong Ph ng pha p va k thua t le n l p trong tr ng pho tho ng Ta p NX Gia o du c, 975 a ch ro giữ vai tr to lớn về m t này là hệ thống công tác liên hệ hữu c giữa các giáo viên các bộ môn khác nhau- tức là 4 mối liên hệ giữa các bộ môn 3 35 Nh va , ta c gia a ra t coi tro ng vie c lie n he gi a ca c bo mo n trong qua tr nh da ho c tr ng pho tho ng Trong cuốn Phát triển t du học sinh NX Giáo dục, 976 , các tác giả M Alêc êep, Ônhisuc ã nêu lên vai trò của ngu ên tắc liên môn là bồi dưỡng cho học sinh các thủ thuật và phư ng pháp tư duy logic sẽ góp phần thực hiện một trong nhưng yêu cầu quan trọng nhất của lí luận dạy học là xác lập các mối liên hệ ch t chẽ giữa các bộ môn Nh vậ , mục tiêu quan trọng của mọi thủ thuật, ph ng pháp t du logic ều nhằm làm nổi bật mối quan hệ giữa các môn học, iều nà có ý nghĩa cả về kiến thức và rèn lu ện kĩ năng cho HS I.F Kharlamôp trong cuốn Phát hu tính tích cực học tập của học sinh nh thế nào NX Giáo dục, 979 ã nêu rõ tác dụng, ý nghĩa của việc vận dụng kiến thức các môn học Việc giáo viên có khả năng tìm được mối liên hệ giữa các vấn đề mà các nhà bác học đã nghiên cứu với điều mà các em đã học ở nhà trường thuộc một môn học nào đó cũng gây cho học sinh niềm hứng thú đ c biệt đối với việc học tập tài liệu mới 5 Những kiến thức mới, phong phú thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau vừa tạo hứng thú cho ca c em trong ho c ta p v a na ng cao hie u qua ba i ho c Nhà giáo dục học N U Savin nêu rõ Nền học vấn phổ thông phản ánh đầy đủ và chính xác nhất tri thức khoa học và thực tiễn của nhân loại và nó thực sự là toàn diện. Ở đó đã kết hợp một cách hữu c các tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy con người đã đạt được sự hài h a giữa học vấn về nhân văn và về tự nhiên... Giáo dục học – NX Giáo dục 983 87 ản thân ch ng trình học tập phổ thông ã có sự kết hợp hài hòa những tri thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Nhiệm vụ của ng ời GV là khai thác và sử dụng nguồn tri thức ấ hiệu quả u ng quan ie m o , Theo Mitchell R tie u ch e a nh gia mo t giáo viên hiệu quả” là “khả năng để ứng dụng và kết hợp các kiến thức ho c các kĩ năng khác nhau đối với một nhóm học sinh nhất định trong một bối cảnh nhất 5 định The American School road – 1998)[66, 27]. Nuthall G trong Elementar School journal 999 ã nêu các câu chuyện thì hết sức đa dạng về các thông tin bổ trợ và có mối liên hệ với trải nghiệm cá nhân, đồng thời được tích hợp và gắn kết với nhau bằng một cấu trúc quen thuộc” 68 337 Theo ó, sử dụng các thông tin bổ trợ cũng là một biện pháp tru ền ạt kiến thức mới àn về những phẩm chất của ng ời giáo viên hiệu quả, Molnar A, Smith.P cho rằng Người giáo viên hiệu quả tận dụng sự liên quan lẫn nhau giữa các môn học trong cả khung chư ng trình và sự sáp nhập nhiều môn học khác vào thực hành giảng dạy”[67; 165](Education Evaluation and Policy Analysis – 999 ũng nói về vấn ề nà , James H Stronge trong cuốn Những phẩm chất của ng ời giáo viên hiệu quả NX Giáo dục , do Lê Văn anh dịch ã nhận ịnh Giảng dạy là n i g p gỡ của nhiều ngành học phức hợp và liên quan đến việc tư ng tác với nhiều học sinh đa dạng và phức hợp 53; 93]. Trong cuốn Nghệ thuật và khoa học dạ học NX Giáo dục của tác giả Robert J Marzano do GS TS Ngu ễn Hữu hâu dịch, ã khẳng ịnh “Trong thực tế, không có một chiến thuật dạy học riêng lẻ nào đáp ứng được yêu cầu của việc xử lí tích cực kiến thức trong quá trình trải nghiệm với kiến thức trọng tâm mới 38 47 Trong một tác phẩm khác cộng tác với J Pickering và E Pollock, J Marzano ã ề uất trong một đ n vị bài học, giáo viên có thể đưa ra nhiều chi tiết cho học sinh học trong đó có liên quan đến sự kiện, tiến trình, cảnh huống… 39 64 ác ph ng pháp dạ học hiệu quả - NX Giáo dục Theo những nhận ịnh nêu trên, việc sử dụng nhiều nguồn kiến thức, kết hợp nhiều ph ng pháp là cách thức a dạ học trở thành một nghệ thua t da ho c Nh va , ca c co ng tr nh nghie n c u ke tre n e u e ca p va kha ng i nh vai tro , ngh a, ta c du ng cu a vie c s du ng kie n th c cu a mo n ho c kha c nhau trong da ho c no i chung. 6 Hà Thế Ngữ, ặng Vũ Hoạt trong cuốn Giáo dục học NX Giáo dục 987 nêu một cách khái quát nhất và t ng ối ầ ủ về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng kiến thức liên môn Tiềm năng giáo dục thế giới quan cho học sinh đ c biệt được khai thác trong mối liên hệ giữa các môn học. Các mối liên hệ giữa các môn học, phản ánh bản chất biện chứng của nhận thức khoa học, giúp xem xét một sự vật hay một hiện tượng từ nhiều quan điểm khác nhau 4 3 Nh vậy, khi GV sử dụng kie n th c mo n ho c kha c trong dạy học, phân tích ể HS thấ ợc mối liên hệ giữa các môn học chính là ang thực hiện nhiệm vụ giáo dục, bồi d ỡng t du biện chứng và rèn lu ện khả năng phân tích cho HS ặng Thành H ng trong cuốn ạ học hiện ại - lí luận, biện pháp, kĩ thuật NX ại học Quốc gia, Hà Nội , cho rằng Trong khoa học giáo dục c n có những bộ môn, chuyên ngành, liên môn lấy những liên hệ qua lại làm đối tượng 4 5 Tác giả ã ề cập ến một khả năng khác của vấn ề sử dụng KTLM trong dạ học Một chu ên ngành nghiên cứu sâu sắc h n, cụ thể h n về những mối liên hệ qua lại giữa các ngành khoa học sẽ là óng góp lớn cho giáo dục học hiện na Ta c gia oa n Hu Oa nh trong ta c pha m Ta m l s pha m NX a i ho c Quo c Gia Tp Ho h Minh, 5 a nha n ma nh nga na , ca c nha ta m l giáo dục nhận ịnh rằng, GV cần có khả na ng hie u bie t nhie u ph ng die n kie n th c Nh va theo a nh gia cu a mo t nha ta m l ho c, KTLM co vai tro l n trong gia o du c a o c t t ng HS o ng th i, e th c hie n nhie m vu gia o dục, GV phải am hiểu nhiều lĩnh vực ể ứng dụng vào bài giảng, làm cho giờ học trở nên sinh ộng, hấp dẫn HS Nh va , trong dạ học ịa lý, s du ng kie n th c lie n mo n no i chung va kiến thức lịch sử, văn học no i rie ng co vi tr quan tro ng Tu nhiên, ch a có một công trình nào i sâu Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á Đề tài Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẬN HOÀN KIẾM

TRƯỜNG THCS HOÀN KIẾM

- -

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự

h ớng, ác lập lại những giá trị chuẩn mực trong bối cảnh mới ối với mỗi con ng ời, ặc biệt là ng ời trẻ với t cách chủ nhân của hiện tại và t ng lai

ất n ớc là vô cùng quan trọng và cần thiết V va , e a n Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế the hie n ro trong ke t lua n so 5 -KL TW nga 9 Ho i nghi

ban cha p ha nh T la n th sa u kho a XI

Ngà 4-11- 3, Nghị qu ết Ho i nghi la n th 8, an ha p ha nh Trung

ng kho a XI Nghi qu e t so 9-NQ TW a ne u ro Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học ”

Quan ie m ch a o cu a a ng a the hie n t nh ca p thie t pha i o i m i ca n

ba n, toa n die n gia o du c, a o ta o h ng e n pha t trie n tr tue , h nh tha nh pha m cha t, na ng l c, k na ng th c ha nh, va n du ng trong da ho c hie n na

o mo n i a Lý tr ng pho tho ng cung ca p cho ho c sinh nh ng tri

th c ve nhie u l nh v c cu a i so ng a ho i

Li ch s , i a l và Văn học la những môn ho c co mo i lie n he ra t ga n gu i

3

ca p tie u ho c, ca c em a la m quen v i ca c mo n khoa ho c na trong bộ Khoa

Sử ịa , Li ch s va i a l 4 , Li ch s va i a l 5 , các tác phẩm văn ch ng có nội dung lịch sử ca p TH S,Văn học, Li ch s va i a l pha n tha nh ba mo n rie ng bie t ne n t co s lie n he kie n th c v i nhau o o , vie c s du ng kie n

th c lie n mo n no i chung và kiến thức liên môn Văn Sử ịa trong dạ học ia

lý no i rie ng la ca n thie t

Th c te hie n na , vie c da va ho c ịa lý 8 trong nha tr ng TH S hie n

na co n nh ng to n ta i la kie n th c ca c bo mo n bi r i ra c, ít ề cập về ếu tố lịch sử ha văn học của các quốc gia, vùng miền trong mỗi bài học …nên ch a tạo ợc hie u qua ba i ho c i a l Mo t bo pha n GV trong qua tr nh da ho c i a

lý ch a chu o ng s du ng kie n th c lie n mo n va o t ng gi ho c, nha t la kie n thức lịch sử và văn học V va , s nha n th c ve i a l co n kho khan, s va n

du ng kie n th c cu a ca c em co n ha n che

Th c tie n da ho c a t ra ca u ho i la la m the na o e HS th ch ho c i a l

Nh ng bie n pha p s pha m na o e s du ng hie u qua kie n th c lie n mo n trong

dạ học ịa lý e tra l i ca u ho i na , o i ho i GV dạ ịa lý không chỉ có kiến thức vững vàng về bộ môn ịa lý, mà còn phải có những hiểu biết vững chắc về các bộ môn lịch sử, Văn học, Nghệ thuật, Khoa học… ể làm phong phú và hấp dẫn thêm bài giảng

Xua t pha t t va n e tre n, chu ng to i cho n e ta i " Sử dụng kiến thức liên môn Văn Sử Địa trong dạy học Địa Lý 8 qua thực nghiệm sư phạm bài Đặc điểm tự nhiên Đông Á làm ề tài nghiên cứu của mình

* Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn ề sử dụng kiến thức liên môn nói chung, kiến thức lịch sử, văn học nói riêng trong dạ học ịa lý ã và ang ợc các nhà lý luận dạ học,

các nhà giáo dục ịa lý trong và ngoài n ớc quan tâm nghiên cứu

Ta c gia N M Iaco plep trong Ph ng pha p va k thua t le n l p trong tr ng

pho tho ng Ta p NX Gia o du c, 975 a ch ro giữ vai tr to lớn về m t này là

hệ thống công tác liên hệ hữu c giữa các giáo viên các bộ môn khác nhau- tức là

4

mối liên hệ giữa các bộ môn 3 35 Nh va , ta c gia a ra t coi tro ng vie c lie n

he gi a ca c bo mo n trong qua tr nh da ho c tr ng pho tho ng

Trong cuốn Phát triển t du học sinh NX Giáo dục, 976 , các tác

giả M Alêc êep, Ônhisuc ã nêu lên vai trò của ngu ên tắc liên môn là bồi dưỡng cho học sinh các thủ thuật và phư ng pháp tư duy logic sẽ góp phần thực hiện một trong nhưng yêu cầu quan trọng nhất của lí luận dạy học là xác lập các mối liên hệ ch t chẽ giữa các bộ môn Nh vậ , mục tiêu quan

trọng của mọi thủ thuật, ph ng pháp t du logic ều nhằm làm nổi bật mối quan hệ giữa các môn học, iều nà có ý nghĩa cả về kiến thức và rèn lu ện kĩ năng cho HS

I.F Kharlamôp trong cuốn Phát hu tính tích cực học tập của học sinh

nh thế nào NX Giáo dục, 979 ã nêu rõ tác dụng, ý nghĩa của việc vận

dụng kiến thức các môn học Việc giáo viên có khả năng tìm được mối liên hệ giữa các vấn đề mà các nhà bác học đã nghiên cứu với điều mà các em đã học ở nhà trường thuộc một môn học nào đó cũng gây cho học sinh niềm hứng thú

đ c biệt đối với việc học tập tài liệu mới 5 Những kiến thức mới,

phong phú thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau vừa tạo hứng thú cho ca c

em trong ho c ta p v a na ng cao hie u qua ba i ho c

Nhà giáo dục học N U Savin nêu rõ Nền học vấn phổ thông phản ánh đầy

đủ và chính xác nhất tri thức khoa học và thực tiễn của nhân loại và nó thực sự

là toàn diện Ở đó đã kết hợp một cách hữu c các tri thức về tự nhiên, xã hội và

tư duy con người đã đạt được sự hài h a giữa học vấn về nhân văn và về tự nhiên Giáo dục học – NX Giáo dục 983 87 ản thân ch ng trình

học tập phổ thông ã có sự kết hợp hài hòa những tri thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Nhiệm vụ của ng ời GV là khai thác và sử dụng nguồn tri thức

ấ hiệu quả

u ng quan ie m o , Theo Mitchell R tie u ch e a nh gia mo t giáo viên hiệu quả” là “khả năng để ứng dụng và kết hợp các kiến thức ho c các kĩ năng khác nhau đối với một nhóm học sinh nhất định trong một bối cảnh nhất

5

định The American School road – 1998)[66, 27]

Nuthall G trong Elementar School journal 999 ã nêu các câu chuyện thì hết sức đa dạng về các thông tin bổ trợ và có mối liên hệ với trải nghiệm cá nhân, đồng thời được tích hợp và gắn kết với nhau bằng một cấu trúc quen thuộc” 68 337 Theo ó, sử dụng các thông tin bổ trợ cũng là một

biện pháp tru ền ạt kiến thức mới

àn về những phẩm chất của ng ời giáo viên hiệu quả, Molnar A,

Smith.P cho rằng Người giáo viên hiệu quả tận dụng sự liên quan lẫn nhau giữa các môn học trong cả khung chư ng trình và sự sáp nhập nhiều môn học khác vào thực hành giảng dạy”[67; 165](Education Evaluation and Policy

Analysis – 999 ũng nói về vấn ề nà , James H Stronge trong cuốn Những phẩm chất của ng ời giáo viên hiệu quả NX Giáo dục , do Lê

Văn anh dịch ã nhận ịnh Giảng dạy là n i g p gỡ của nhiều ngành học phức hợp và liên quan đến việc tư ng tác với nhiều học sinh đa dạng và phức hợp 53; 93]

Trong cuốn Nghệ thuật và khoa học dạ học NX Giáo dục của tác giả Robert J Marzano do GS TS Ngu ễn Hữu hâu dịch, ã khẳng ịnh

“Trong thực tế, không có một chiến thuật dạy học riêng lẻ nào đáp ứng được yêu cầu của việc xử lí tích cực kiến thức trong quá trình trải nghiệm với kiến thức trọng tâm mới 38 47 Trong một tác phẩm khác cộng tác với J Pickering và E Pollock, J Marzano ã ề uất trong một đ n vị bài học, giáo viên có thể đưa ra nhiều chi tiết cho học sinh học trong đó có liên quan đến sự kiện, tiến trình, cảnh huống… 39 64 ác ph ng pháp dạ học hiệu quả -

NX Giáo dục Theo những nhận ịnh nêu trên, việc sử dụng nhiều nguồn kiến thức, kết hợp nhiều ph ng pháp là cách thức a dạ học trở thành một nghệ thua t da ho c

Nh va , ca c co ng tr nh nghie n c u ke tre n e u e ca p va kha ng i nh vai tro , ngh a, ta c du ng cu a vie c s du ng kie n th c cu a mo n ho c kha c nhau trong

da ho c no i chung

6

Hà Thế Ngữ, ặng Vũ Hoạt trong cuốn Giáo dục học NX Giáo dục

987 nêu một cách khái quát nhất và t ng ối ầ ủ về vai trò, ý nghĩa

của việc sử dụng kiến thức liên môn Tiềm năng giáo dục thế giới quan cho học sinh đ c biệt được khai thác trong mối liên hệ giữa các môn học Các mối liên hệ giữa các môn học, phản ánh bản chất biện chứng của nhận thức khoa học, giúp xem xét một sự vật hay một hiện tượng từ nhiều quan điểm khác nhau 4 3 Nh vậy, khi GV sử dụng kie n th c mo n ho c kha c

trong dạy học, phân tích ể HS thấ ợc mối liên hệ giữa các môn học chính là ang thực hiện nhiệm vụ giáo dục, bồi d ỡng t du biện chứng và rèn lu ện khả năng phân tích cho HS

ặng Thành H ng trong cuốn ạ học hiện ại - lí luận, biện pháp, kĩ

thuật NX ại học Quốc gia, Hà Nội , cho rằng Trong khoa học giáo dục c n có những bộ môn, chuyên ngành, liên môn lấy những liên hệ qua lại làm đối tượng 4 5 Tác giả ã ề cập ến một khả năng khác của vấn ề

sử dụng KTLM trong dạ học Một chu ên ngành nghiên cứu sâu sắc h n, cụ thể h n về những mối liên hệ qua lại giữa các ngành khoa học sẽ là óng góp lớn cho giáo dục học hiện na

Ta c gia oa n Hu Oa nh trong ta c pha m Ta m l s pha m NX a i

ho c Quo c Gia Tp Ho h Minh, 5 a nha n ma nh nga na , ca c nha ta m l giáo dục nhận ịnh rằng, GV cần có khả na ng hie u bie t nhie u ph ng die n kie n th c Nh va theo a nh gia cu a mo t nha ta m l ho c, KTLM co vai tro l n trong gia o du c a o c t t ng HS o ng th i, e th c hie n nhie m vu gia o dục, GV phải am hiểu nhiều lĩnh vực ể ứng dụng vào bài giảng, làm cho giờ học trở nên sinh ộng, hấp dẫn HS

Nh va , trong dạ học ịa lý, s du ng kie n th c lie n mo n no i chung va kiến thức lịch sử, văn học no i rie ng co vi tr quan tro ng

Tu nhiên, ch a có một công trình nào i sâu nghiên cứu việc sử dụng kiến thức lịch sử, văn học trong dạ học ịa lý lớp 8 tr ờng TH S Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học ã nêu ở trên là nguồn tài liệu quý báu

về lý luận cũng nh các biện pháp sử dụng kiến thức liên môn, kiến thức ịa lí

7

giúp chu ng tôi i vào nghiên cứu ề tài.

* Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

ối t ợng nghiên cứu của ề tài là quá trình sử dụng kiến thức lịch sử, văn học lớp 8 tr ờng TH S

TH S Hoàn Kiếm với bài ặc iểm tự nhiên khu vực ông Á

* Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

Mục đích của đề tài

Trên c sở tìm hiểu lí luận và thực tiễn của việc sử dụng KTLM trong

dạ học ịa lý ề tài khẳng ịnh vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng kiến thức văn học, lịch sử trong dạ học môn ịa lý tr ng TH S

Nhiệm vụ của đề tài

- Tìm hiểu sách giáo khoa ịa Lý 8 tr ờng TH S ể ác ịnh nội dung kiến thức ịa lý cần thiết phải sử dụng kiến thức liên môn

- Khảo sát tình hình thực tiễn ở tr ờng TH S về quan niệm và việc sử dụng kiến thức liên môn

- ề uất các biện pháp s phạm sử dụng kiến thức liên môn trong dạ học ịa lý lớp 8 tr ờng TH S

* Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận

sở ph ng pháp luận của ề tài là lý luận của chủ nghĩa Mác –Lênin,

t t ởng Hồ hí Minh về nhận thức, giáo dục và quan iểm, ờng lối của ảng ta về giáo dục nói chung, dạ học ịa lý nói riêng

Phương pháp nghiên cứu

+ Nghiên cứu các tài liệu Tâm lí học, Giáo dục học, các tài liệu giáo dục

* Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng có hiệu quả những biện pháp s phạm ợc ề uất trong ề tài, phù hợp với iều kiện cụ thể của ịa ph ng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả việc dạ học ịa lý 8 ở tr ờng TH S

* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- ề tài góp phần làm phong phú thêm lí luận về ph ng pháp dạ học

ịa lý nói chung và biện pháp sử dụng kiến thức liên môn văn học, lịch sử trong dạ học ịa lý ở TH S nói riêng

- Kết quả nghiên cứu của ề tài giúp bản thân và ồng nghiệp vận

dụng vào dạy học ịa lý ở tr ờng phổ thông ể nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn

9

NỘI DUNG Phần 1: CƠ S LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ

*Cơ sở lý luận

Một số khái niệm kiến thức

Trong ời sống cũng nh trong khoa học, chúng ta th ờng u ên nhắc

ến thuật ngữ kiến thức, chính vì mức ộ phổ biến của thuật ngữ nà nên

cũng có nhiều quan niệm khác nhau

Theo các nhà sinh lí học, kiến thức là một dạng nhất ịnh của những

mối liên hệ tạm thời, ợc tạo trên vỏ các bán cầu ại não do ảnh h ởng của những kích thích bên ngoài và hoạt ộng t du tích cực của chủ thể nhận thức Nh vậ , kiến thức chỉ tồn tại tạm thời , nếu không th ờng u ên nhắc lại kiến thức sẽ bị óa mờ và bị tha thế bởi kiến thức khác trên các vỏ bán cầu ại não

ác nhà giáo dục học cho rằng kiến thức là hệ thống những khái niệm, phạm trù, những quy tắc, lí thuyết của từng môn học mà học sinh cần phải học tập, nắm vững Kết quả học tập môn học được đánh giá bằng khả năng nhận thức của học sinh với số lượng và chất lượng của kiến thức đó”[66; 84-85]

Nh vậ , kiến thức không chỉ là mục tiêu HS cần phải ạt ợc trong quá trình học tập, mà còn là tiêu chí ánh giá kết quả học tập của HS thông qua hoạt ộng kiểm tra

Từ iển Tiếng Việt ịnh nghĩa kiến thức là những điều hiểu biết do tìm hiểu, học tập mà có 5 635

Nh vậ , tù vào cách tiếp cận mà mỗi ngành khoa học sẽ có quan niệm

khác nhau về thuật ngữ kiến thức , nh ng iểm chung của các quan niệm trên ều coi kiến thức là kết quả của quá trình nhận thức Kiến thức chính là

một loại công cụ giúp con ng ời tác ộng, chinh phục tự nhiên, cải tạo tự nhiên và ã hội ồng thời, trong quá trình ó con ng ời cũng không ngừng trau dồi, bổ sung làm phong phú vốn kiến thức của mình Tóm lại, có thể hiểu

10

kiến thức là những hiểu biết về tự nhiên, ã hội mà con ng ời có ợc do

tìm hiểu hoặc do ợc giáo dục

Kiến thức địa lí

Thuật ngữ ịa lí học bắt nguồn từ tiếng H Lạp Geographo, có nghĩa là sự

mô tả ất, lẽ dĩ nhiên ất ở â ợc hiểu theo nghĩa rộng là cả một vùng ất

Từ thời cổ ại và tiếp nối hàng chục thế kỷ, ịa lí ã ợc hình thành và phát triển nh một môn khoa học mô tả, ợc quan niệm nh một loại từ iển bách khoa về tự nhiên, dân c , kinh tế, ã hội và các tài ngu ên của một vùng, một n ớc ha cả một khu vực rộng lớn ốn lĩnh vực tru ền thống nghiên cứu về ịa lí là phân tích không gian của tự nhiên và các hiện t ợng con ng ời nh các nghiên cứu về phân bố , nghiên cứu khu vực, nghiên cứu

về mối quan hệ con ng ời và nghiên cứu về khoa học Trái ất ịa lí hiện ại mang tính liên ngành bao gồm tất cả những hiểu biết tr ớc â về Trái ất và tất cả những mối quan hệ phức tạp giữa con ng ời và tự nhiên ịa lí ợc gọi là ngành học về thế giới và gồm cả tự nhiên và ã hội

Nh vậ , ịa lí là một hệ thống các khoa học tự nhiên và ã hội nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, các thể tổng hợp sản uất theo lãnh thổ và các thành phần của chúng KT L là những hiểu biết về những qui luật phát sinh và phát triển của môi tr ờng ịa lí gồm các ịa qu ển và tác ộng của ã hội loài ng ời cùng các ặc tính của các mối quan hệ giữa các hệ thống tự nhiên và hệ thống kinh tế - ã hội

Kiến thức liên môn

Kiến thức liên môn là những kiến thức giao thoa giữa các môn học,

những kiến thức ở những môn học khác nhau nh ng cùng ề cập ến một vấn ề o ó, trong bất kì môn học nào cũng có thể sử dụng KTLM vì mọi mặt của ời sống ều có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau Sử dụng KTLM trong dạ học có ba mức ộ ở mức ộ thấp, GV nhắc lại tài liệu, sự kiện, kĩ năng các môn có liên quan, cao h n òi hỏi HS nhớ lại và vận dụng kiến thức ã học của các môn học khác và cao nhất òi hỏi HS phải ộc lập

11

giải qu ết các bài tập nhận thức bằng vốn kiến thức ã biết

Nh vậ , mức ộ sử dụng KTLM càng cao thì nó càng gần với khái niệm tích hợp ể hiểu rõ h n về ngu ên tắc liên môn cũng nh vấn ề sử dụng KTLM trong dạ học nói chung và trong HLS nói riêng chúng ta cần có sự phân biệt rõ ràng giữa liên môn và tích hợp

Từ những năm 6 của thế kỉ XX, ng ời ta ã a vào giáo dục ý t ởng tích hợp inte’gration tiếng Pháp , integration tiếng Anh trong việc â dựng ch ng trình dạ học Tích hợp là một khái niệm của lí thu ết hệ thống,

nó chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này 7 3 8 Trong khoa học giáo dục, tích hợp

thể hiện ở việc liên kết các môn học có mối quan hệ với nhau, ở từng mức ộ

cụ thể sẽ cho kết quả là việc ra ời những môn học mới hoặc chỉ dừng lại ở việc liên môn

Nh vậ , tất cả các văn bản ác ịnh mục tiêu, nhiệm vụ của ất n ớc trong giai oạn hiện na ều chú trọng vào việc giáo dục con ng ời Việt Nam phát triển toàn diện, có phẩm chất và na ng l c va n du ng kie n th c va o th c tie n o o , s du ng KTLM no i chung go p pha n quan tro ng trong pha t trie n toa n die n na ng l c ho c sinh

- Về hoạt động tư duy: T du trực quan chiếm u thế Các em có tâm

lý a thích ợc tìm hiểu và khám phá, biết nhận ịnh, ánh giá úng sai kiến thức trong bài giảng của thầy Do vậy, giáo viên không chỉ am hiểu sâu rộng về kiến thức của bộ môn mình giảng dạ mà còn phải am hiểu kiến thức của các bộ môn khoa học khác mới có ầy ủ tri thức ể giảng dạy và thuyết phục học sinh

Ở lứa tuổi của HS TH S, các em tích cực tìm tòi, khám phá thế giới khoa học quanh mình ồng thời cũng có sự ịnh h ớng nhân cách thông qua việc noi theo những tấm g ng mà các em ng ỡng mộ GV cần khai thác những ặc iểm tâm lý nà ể có biện pháp s phạm ạt hiệu quả giáo dục cao

12

Nghị qu ết Số 9-NQ TW ngà 4 3 chỉ rõ Chư ng trình giáo dục và đào tạo c n coi nhẹ thực hành, vận dụng kiến thức, thiếu gắn kết giữa đào tạo với nghiên cứu khoa học,… Hệ thống giáo dục thiếu tính liên thông giữa các trình độ, giữa các phư ng thức giáo dục, đào tạo”[18; 7-8 Ngu ên

nhân chính của tình trạng nà là ph ng pháp giáo dục – ào tạo còn chậm

ổi mới, ch a phát hu ợc tính chủ ộng, sáng tạo của ng ời học Gần â , toàn ngành giáo dục – ào tạo ã và ang tiến hành công cuộc ổi mới

ph ng pháp giảng dạ theo h ớng lấ HS làm trung tâm, dạ học theo

h ớng tiếp cận năng lực Mục tiêu là phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ng ời học, khắc phục lối tru ền thụ một chiều, ghi nhớ má móc, phát

hu tính tích cực, chủ ộng, sáng tạo của HS Ở cấp TH S, ang tiến hành nghiên cứu và thử nghiệm một số chủ ề liên môn, tích hợp

Nh va , tr c t nh h nh nhie m vu a t n c, mu c tie u gia o du c, mu c tie u

mo n ho c va a c tr ng mo n ho c, hiểu ợc trình ộ t du và ặc iểm tâm lý lứa tuổi với những nét ặc thù sẽ là iều kiện quan trọng ể GV có những

ph ng pháp thích hợp giúp nâng cao hiệu quả bài học ịa lý

V du , khi a i lịch sử 6, ách tính thời gian trong lịch sử , giáo viên

sử dụng KT L nhóm ngành cở sở ịa lí tự nhiên về chu ển ộng của Trái ất

trong Hệ Mặt Trời Trái Đất quay quanh M t Trời một v ng hết ngày, giờ M t Trăng quay quanh Trái Đất với chu kỳ quỹ đạo 27, 2 ngày ăn cứ vào

chu ển ộng theo tính qui luật chu ển ộng của Mặt Trăng và chu ển ộng của Trái ất quanh Mặt Trời, ng ời a ã tính ra âm lịch và d ng lịch Từ

ó, HS quý trọng thời gian, biết tiết kiệm thời gian có ý thức chính ác và tác phong khoa học trong công việc

Mối quan hệ giữa kiến thức văn học, lịch sử và địa lý

a môn Văn học, Lịch sử, ịa lí ều có những nội dung thuộc nhóm Khoa học ã hội nhân văn, ều nghiên cứu những vấn ề của con ng ời, em

ét các mối quan hệ mang tính qui luật trong lĩnh vực kinh tế, ã hội, tu rằng mỗi mo n ho c co mu c tie u rie ng Khoa ho c Li ch s chu tro ng t i t nh li ch a i,

13

e n qua tr nh h nh tha nh va pha t trie n cu a a ho i, trong khi o Khoa ho c i a l chu tro ng e n t nh kho ng gian la nh tho cu a ca c s va t hie n t ng a va ang diễn ra, còn Văn học lại h ớng ến việc rèn lu ện tính nhân văn trong mỗi con ng ời Tu vậ , giữa chúng có mối quan hệ tác ộng qua lại với nhau bởi các sự kiện lịch sử bao giờ cũng diễn ra trong một khoảng không gian nhất ịnh, con ng ời nhất ịnh với các iều kiện cụ thể, trong ó có các iều kiện ịa lí các sự vật, hiện t ợng ịa lí cũng phát triển theo thời gian Về kỹ năng, Văn học, Lịch sử và ịa lí ều sử dụng khả năng t du , ph ng tiện trực quan bản ồ, Atlat, tranh ảnh…khai thác kiến thức Tu nhiên, giữa ba môn vẫn có sự khác biệt áng kể Môn ịa lí trong tr ờng học Việt Nam, ngoài những KT L khu vực còn có KT L tự nhiên ại c ng Những kiến thức

nà liên quan ến nhiều môn khoa học tự nhiên trong việc em ét các mối quan hệ giữa không gian và thời gian, môn Lịch sử chủ ếu chú ý tới các

ph ng pháp dạ học phân tích các sự kiện trong quá khứ, trong khi ó môn

ịa lí tập trung vào các sự vật, hiện t ợng của hiện tại Trong việc khôi phục

và tiếp cận các hiện t ợng ịa lí, lịch sử nhiều hiện t ợng ịa lí có thể khôi phục trong phòng thí nghiệm hoặc quan sát ngoài thực ịa, các hiện t ợng, sự kiện lịch sử phải sử dụng các biện pháp hồi t ởng ể khôi phục lại, khó có thể tạo khung cảnh lịch sử ở trên lớp học iều ó buộc giáo viên phải liên t ởng hoặc dùng tranh ảnh ể minh họa, ể tạo các biểu t ợng lịch sử Trong khi môn văn học lại qua các tác phẩm, câu chu ện ể giáo dục nhân cách học sinh

* Cơ sở thực tiễn

Sử dụng KTLM trong dạ học ịa lý lớp 8 tr ờng TH S có ý nghĩa rất lớn trong việc nâng cao hiệu quả H L Nhằm mục ích tìm hiểu thực trạng DHDL nói chung, sử dụng KTLM trong dạ học nói riêng, chúng tôi ã â dựng phiếu và tiến hành iều tra thực tế tại một số tr ờng TH S trên ịa bàn

Hà Nội

Nh vậ , thông qua việc tìm hiểu tình hình thực tiễn sử dụng KTLM trong

14

H L lớp 8 tr ng TH S, chu ng to i ru t ra ke t lua n

a số GV ã có sự hiểu biết nhất ịnh về bản chất và vai trò của việc sử dụng KTLM trong DHDL lớp 8 Nhận thức ợc sự cần thiết của vấn ề nà nên nhìn chung GV TH S ã có sự khai thác và vận dụng KTLM trong các giờ

dạ của mình Tu nhiên, nhận thức cũng nh cách khai thác, sử dụng của

GV ch a thực sự sâu sắc và toàn diện nên hiệu quả mang lại ch a cao â là một hạn chế cần khắc phục ể ảm bảo tính toàn diện của kiến thức trong

dạ học, ồng thời làm cho giờ học ịa lý trở nên sinh ộng, hấp dẫn và

Kiến thức văn học, lịch sử có thể sử dụng trong H L nói chung và

H L lớp 8 tr ờng TH S nói riêng rất phong phú và a dạng Muốn sử dụng nguồn kiến thức nà nâng cao chất l ợng dạ học, GV cần áp ứng một số êu cầu sau

- Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử phải đáp ứng được mục tiêu môn học

- Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử, địa lí phải đảm bảo tính khoa học

- Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử, địa lí phải g p phần khắc sâu kiến thức cơ bản của bài học

Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử, địa lí phải kích thích được hứng thú, tính chủ động và tự giác học tập của HS

- Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử, địa lí phải đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh lớp 8 trường THCS

Tính vừa sức là phải nói tới sự phù hợp giữa việc giảng dạy với đ c điểm nhận thức, đ c điểm lứa tuổi của HS” 5 4 ối t ợng của hoạt ộng

dạ học chính là HS, mọi biện pháp s phạm ều h ớng tới mục tiêu là giúp

HS lĩnh hội tri thức lịch sử Tu nhiên, mọi biện pháp ều trở nên vô ích nếu không vừa sức với các em nhất là ối t ợng học sinh lớp 6 tr ờng TH S

*Một số biện pháp sử dụng kiến thức văn học, lịch sử trong dạy học địa lý lớp 8 trường trung học cơ sở

Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử kết hợp với lược đồ để tạo biểu tượng không gian địa lý

Theo ta m l ho c Ma c- t, e t ve ph ng th c pha n a nh, nha n th c la s

16

pha n a nh hie n th c kha ch quan v i ca c ca p o Pha n a nh tr c tie p s va t, hiện t ợng bằng cảm giác và tri giác Phản ánh gián tiếp sự vật, hiện t ợng ở mức ộ khái quát n giản bằng trí nhớ và t ởng t ợng d ới dạng các biểu

t ợng Phản ánh sự vật, hiện t ợng ở mức ộ khái quát cao nhất với những thuộc tính bản chất bên trong của sự vật, hiện t ợng d ới dạng các khái niệm, qu luật

Theo cách hiểu nà , biểu t ợng là hình thức cao nhất và phức tạp nhất của giai oạn nhận thức cảm t nh, la kha u trung gian gi a nha n th c ca m t nh

va nha n th c l t nh Trong qua tr nh tri gia c the gi i be n ngoa i, con ng i pha n a nh s va t, hie n t ng ung quanh m nh d i da ng h nh a nh cu a ca c va t the a c h nh a nh na pha n a nh va l u gi trong th c ca c a c ie m be n

ngoa i cu a s va t H nh a nh c l u gi o la bie u t ng No i ca ch kha c biểu tượng là những hình ảnh trực quan nảy sinh trong óc người về những sự vật

và hiện tượng đã được tri giác trước đây 29, tr.16] Không gian ịa lý th ờng

gắn với lịch sử hình thành và phát triển nên ta có thể khai thác nó

Sử dụng kiến thức văn học, lịch sử kết hợp với miêu tả, tường thuật cụ

không gian địa lý

a t c mo t không gian ịa lý cũng gắn với s kie n hie n t ng ,v i th i gian, kho ng gian, nha n va t, die n bie n, ke t qua cu the

Miêu tả là trình bà cụ thể những ặc tr ng của một sự vật, một sự kiện lịch sử ể nêu lên những nét ặc tr ng bản chất chủ ếu, cấu tạo bên trong cũng nh hình dáng bên ngoài của chúng

ài t ờng thuật â dựng trên c sở sách giáo khoa Nó gồm những phần Mở ầu, tình tiết phát triển, tình tiết phát triển ỉnh cao, sự căng thẳng trong kết cấu và tình tiết giảm i và kết thúc

* Thực nghiệm sư phạm

Giáo án sử dụng ợc chuẩn bị theo hai kiểu theo:

17

+ Kiểu 1: Giáo án thực nghiệm nh dự kiến của ề tài, sử dụng kiến thức lịch sử, văn học vào dạ ịa lý nhằm na ng cao hie u qua học tập ịa lý cho học sinh

+ Kiểu Giáo án ối chứng ợc soạn và giảng dạ theo ph ng pháp bình th ờng, không sử dụng ầ ủ kiến thức liên môn trong dạ học ịa lý

- iểm giỏi ở lớp thực nghiệm cao h n lớp ối chứng là 8%

- iểm khá ở lớp thực nghiệm cao h n lớp ối chứng là 4%

- iểm trung bình ở lớp thực nghiệm thấp h n lớp ối chứng là %

- iểm ếu-kém ở lớp thực nghiệm thấp h n lớp ối chứng là %