Khởi nghiệp bằng nghề bon sai cây cảnh

Bên cạnh những cây thế được tạo dáng, nhiều người chơi cây cảnh đã dựa trên thế có sẵn để sáng tạo ra thế mới lạ như hai cây ghép thành một gốc hay kiểu một gốc phân ra nhiều thân cao th

SƯU TẦM VÀ BIÊN SOẠN

KINH DOANH: NGHỀ BON SAI CÂY CẢNH

Ý TƯỞNG KHỞI NGHIỆP KINH DOANH

(KINH NGHIỆM KHỞI NGHIỆP ĐƯỢC CHIA SẺ TRÊN CÁC

DIỄN ĐÀN)

MỤC LỤC

Hành trình làm giàu từ cảnh bonsai 3

1.Bonsai - Hành trình ngàn năm 4

2.Về dáng thế của bonsai 6

3.Bonsai - các phương pháp truyền giống 8

3.1 Gieo hạt: 9

3.2 Giâm cành: 9

3.3 Chiết cành trên không: 10

3.4 Chiết giâm: 12

3.5 Chiết gân (ghép áp): 12

3.6 Chiết cành non: 13

3.7 Chiết rễ: 13

4 Uốn cành 15

5 Sang chậu và thay đất 17

6 Bón phân 17

7 Làm giàu với nghề trồng cảnh bonsai 18

8 Một số link để các bạn tìm hiểu kỹ hơn về bonsai: 22

Hành trình làm giàu từ cảnh bonsai

Bonsai không chỉ là kỹ thuật đơn thuần mà còn là một nghệ thuật đặc biệt Mỗi cây bonsai là một tác phẩm độc đáo; không có hai tác phẩm bonsai nào giống hệt nhau Ẩn chứa trong mỗi tác phẩm ấy là một triết lý riêng, thể hiện mối giao hòa giữa thiên nhiên

và con người Với nhiều nghệ nhân, bonsai còn hơn cả một người bạn tâm giao tri kỷ, chia sẻ buồn vui…

1 Bonsai - Hành trình ngàn năm

Nghệ thuật bonsai xuất hiện đầu tiên ở Trung Quốc cách đây hơn 1.000 năm và được gọi

là pun-sai chỉ việc trồng những loại cây đơn lẻ trong chậu

Cùng với nhiều giá trị văn hóa khác của Trung Quốc, bonsai du nhập vào Nhật Bản trong khoảng thời kỳ Kamakura (1185-1333) thông qua Phật giáo thiền phái khi đó đang rất phát triển ở châu Á

Ngày nay, bonsai đã phát triển và phản ánh được thị hiếu ở nhiều nước, nhiều nền văn hoá Riêng với Nhật Bản, bonsai được coi như là một biểu tượng của văn hoá và tư tưởng Năm mới sẽ không trọn vẹn nếu tokonoma (góc đặc biệt trong mỗi ngôi nhà của người Nhật dùng để trưng bày các vật trang trí và các giải thưởng) lại thiếu đi một cây

mơ hoặc mận đang nở hoa

Ngày nay, bonsai đã phát triển và phản ánh được thị hiếu ở nhiều nước, nhiều nền văn

hoá

Bonsai là hình ảnh thu nhỏ của vẻ đẹp thiên nhiên Qua bàn tay chăm sóc tỉ mỉ và nghệ thuật gia công của các nghệ nhân mà mỗi chậu bonsai thường ẩn chứa một nội dung tư tưởng nhất định, thể hiện mối giao hòa giữa thiên nhiên và con người Đồng thời bonsai còn là sự kết hợp hài hòa của nghệ thuật thi họa, gốm sứ, điêu khắc Vì thế mà người ta mới nói Bonsai là “thơ ca vô thanh, hội họa lập thể”

Cây trong bonsai phải phối hợp với bồn thể (chậu cảnh), khung giá, hòa hợp với nhau, dựa vào nhau và cấu tạo thành một hình tượng nghệ thuật mới hoàn mỹ và phát huy mạnh

mẽ hiệu quả nghệ thuật của bonsai Đây chính là điểm khác biệt cơ bản giữa bonsai và cây cảnh thông thường Khi thưởng ngoạn cây cảnh, người ta tập trung nhiều hơn vào việc ngắm hoa và lá Ở bonsai, sự thưởng lãm thường nằm ở vẻ đẹp của toàn cây và sự hòa điệu của cây với chậu cảnh

Mỗi người có cách cảm nhận khác nhau và vì thế bồn cảnh cũng có nhiều kiểu dáng khác nhau Người lớn tuổi thích kiếu dáng chịu ảnh hưởng của Nho giáo, thể hiện thế cây: phúc - lộc - thọ, ngũ phúc, phu tử, mẫu tử, huynh đệ, bằng hữu, Người trẻ tuổi thích phóng khoáng, lãng mạn thì tạo thế cây ngang hoặc trễ đổ xuống như dòng thác

Chơi bonsai, người xưa thường chú ý bốn yếu tố: “nhất hình, nhì thế, tam chi, tứ diệp” Chính vì vậy, ta thấy cây cảnh uốn lượn thành 3 tầng, 4 đoạn thân, 5 chùm nhánh là để tượng trưng cho "tam cương" (quân thần, phu tử, phu phụ), "ngũ thường" (nhân, lễ, nghĩa, trí, tín), "tam tòng" (tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) và "tứ đức" (công, dung, ngôn, hạnh)

"Sành" chơi cây cảnh, các cụ lấy 10 cây hoa cảnh dáng thế (thập toàn) tạo thành 3 bộ chính làm cốt lõi cho nghệ thuật bonsai Đó là tứ linh, tứ quý và tam đa

Tứ linh gồm 4 loại cây: đa, sung, sanh, si ứng với tứ hình trong động vật: long, ly (lân), quy, phượng Đây là cây gỗ lưu niên cùng họ, chịu được nắng mưa mà vẫn xanh tươi 4 mùa

Bộ tứ quý gồm: tùng, trúc, cúc, mai ứng với tứ bình, hợp với tứ thời (xuân, hạ, thu, đông) Nó đồng thời thể hiện ước vọng hạnh phúc vĩnh cửu của con người

Bộ tam đa gồm 3 loại cây: sung, lộc vừng, vạn thọ, ứng với phúc - lộc - thọ

Chơi bonsai, người xưa thường chú ý bốn yếu tố: “nhất hình, nhì thế, tam chi, tứ diệp”

2 Về dáng thế của bonsai

dựa theo hình dáng cây trong tự nhiên, có thể chia thành năm kiểu dáng cơ bản sau:

- Dáng trực (trực quân tử, thẳng): Thân cây thẳng, mọc thẳng đứng, mang tính chất không thay đổi, thon dần từ gốc đến ngọn

- Dáng trực lắc: Dáng này hay gặp ngoài thực tế nhất, thân cây lắc từ duới thon dần lên ngọn

- Dáng xiên: Thân cây nằm xiên về bên trái hoặc phải, cũng thon dần từ gốc lên đến ngọn

- Dáng bay: Kiểu này giống như 1 cây ở sườn núi ngoài thiên nhiên Các nhánh thấp nhất mọc ở dưới mép chậu cho đến khoảng tầm giữa lưng chậu

- Dáng đổ (thác đổ): Kiểu này có các nhánh thấp nhất, thấp hơn đáy chậu, Tạo dáng giống như một ngọn thác chảy qua ghềnh là đẹp nhất

Ngày nay, do quá trình tạo dáng và sự phát triển ngày càng tiến bộ, bonsai lại có thêm nhiều dáng mới Tuy nhiên, dù đã hoặc sau này có phát sinh ra thêm nữa thì vẫn chỉ dựa trên năm dáng cơ bản trên

Nghệ nhân cây cảnh nghệ thuật Lê Hữu Quyết cho rằng, trong nghệ thuật cây cảnh, cái khó nhất là tạo dáng cho cây Nhờ bàn tay uốn tỉa, ghép tạo khéo léo của con người mà cây có những thế đẹp Thân đứng thẳng ngạo nghễ, hùng dũng là thế trực Ngả rạp ngang rồi mới xòe tán là thế hoành 2 cây ghép đôi là song trụ Lại uốn, nắn, g ̣ò cho cây thành thế ngọa long (con rồng nằm), giao long (đôi rồng lượn), phượng vũ (chim phượng múa), bạt phong (gió cuốn) Bên cạnh những cây thế được tạo dáng, nhiều người chơi cây cảnh đã dựa trên thế có sẵn để sáng tạo ra thế mới lạ như hai cây ghép thành một gốc hay kiểu một gốc phân ra nhiều thân cao thấp khác nhau, xoắn xuýt với nhau

Ngày nay, nhiều người chơi cây tạo dáng theo kiểu cách tân và cho ra những cây cảnh có giá trị thẩm mỹ khá cao như cây được uốn theo thế "hạn phụ thạch" (cây ôm đá) Đây là kiểu cây có rễ xuyên qua kẽ đá bao trùm lên đá Hay như kiểu cây liền rễ (còn gọi là qua cầu), đây là cây có chùm rễ xù xì lộ ra nhưng không đứng riêng lẻ mà dính liền với nhau Thoạt nhìn, thú chơi cây cảnh tưởng như đơn giản, hàng ngày chỉ cần tưới nước, cắt tỉa giữ cho cây luôn xanh tốt là được nhưng thực chất đây là một quá trình tìm tòi đầy sáng tạo của người chơi Trên cơ sở tổng hợp thông tin từ các nguồn, đặc biệt là các website chuyên về cây cảnh và nghệ thuật bonsai, bài viết sau đây sẽ giới thiệu tới các bạn những kiến thức, kinh nghiệm cơ bản trong nghề trồng cảnh bonsai

3 Bonsai - các phương pháp truyền giống

Vật liệu dùng thực hiện bonsai loại nhỏ và mini chủ yếu được chế tạo bằng những phương pháp nhân tạo Ngoài việc gieo hạt và chọn cành, ta cũng phải vận dụng nhưng phương pháp truyền giống đặc biệt

Ngoài việc gieo hạt và chọn cành, ta cũng phải vận dụng nhưng phương pháp truyền

giống đặc biệt

3.1 Gieo hạt:

Có thể gieo hạt cho tất cả các loại cây hoa và ra quả Hạt cần được ngâm trong nước ở nhiệt độ 30 - 40 độ C để thúc cho hạt đâm chồi

Nếu vỏ của hạt cứng quá không thụ nước được nhanh, ta nên ngâm trong nước nóng 80

độ C Gieo hạt đã ngâm nước trong một cái bát có đất, hoặc ở miếng đất nhỏ riêng biệt Trên mặt đất cần được phủ lá thông hoặc trấu để đất không bị xói khi tưới nước Sau khi chồi non nhú lớn thì bỏ lớp lá thông hoặc trấu Ta có thể gieo hạt vào mùa thu hoặc vùi hạt trong đất ướt rồi chờ đến mùa xuân thì gieo Hạt cây thích và cây du Nhật Bản thì có thể gieo ngay sau khi lấy được từ cây

3.2 Giâm cành:

Phần lớn cây được truyền giống bằng cách giâm cành, tuy cũng có một số cây như du,

đậu tía, dâu rừng, mộc qua có hoa thì có thể truyền giống bằng cách giâm rễ Giâm cành, cành cứng hay mềm, thì tùy theo thời gian mà cắt cành Cành cứng là cành đã trở thành

gỗ trong thời gian rụng lá Chồi non, nói chung sẽ dài từ 5 cm - 15 cm Phần trên của chồi cần giữ lại vài lá búp và phần dưới (chỗ mặt bị cắt) thì cần cắt gần chỗ có mấu (đốt) để rễ mới dễ trổ Giâm cành mềm thì điều tối cần thiết là phải cắt cành non mà cành đó đó một thân cứng cáp, trở thành gỗ và cắt vào mùa mưa, thường là tháng tư và tháng năm Phần trên cùng của cành non nên giữ lại hai lá, còn đầu dưới nơi cắt thì nên giữ lại lớp vỏ nơi giao nhau của các cành cũ để rễ mới mau tăng trưởng Cành mềm giâm xong thì cần được che nắng và phun bụi nước đều khắp mặt lá Đất cắm cành giâm luôn giữ ướt xốp và nhặt hết côn trùng Cành giâm phải được cắm vào đất hơn nửa chiều dài của nó và tưới đẫm nước ngay sau khi cắm

Có một số cây không sống được bằng cách giâm cành nhưng lại sống được bằng giâm rễ Nói chung, một rễ giâm thường dài 10 cm và ba phần tư của nó phải cắm xuống đất Một

rễ dài, mảnh có thể để cho nó bò ngoằn ngoèo trên mặt đất Sau khi trồng, chồi non

thường mọc ngay vết cắt đầu trên của rễ giâm Nếu muốn chồi mọc ra hướng khác, ta cạo lớp vỏ phía muốn chồi mọc, chồi non sẽ nhú ra chỗ vết cạo đó

Trồng cành giâm của một cành cây già là một phương pháp mới mẻ đối với bonsai Để rút ngắn thời gian tạo hình một bonsai, những cành già được dùng như chồi non cho việc truyền giống Những cành già, xoắn, có dáng đẹp khác nhau được chọn để thực hiện Ngay khi thấy cành có khả năng sống sót, người ta tỉa sơ qua, và thế là nó có thể được đem trồng Nếu một cành hoàng dương một năm tuổi sống được sau khi trồng, mười năm sau nó mới cao thêm được khoảng 1.5 cm Nếu kiếm được một cành hoàng dương như thế, ta có thể tạo dáng cho nó vào năm sau khi các rễ của nó mọc đầy đủ Ngoài hoàng dương, cành giâm từ cây nhựa ruồi Trung Quốc, Hedge sageretia, du, đậu tía, hoa trà Fujian, hoa nhài có mũ và hoa nhài sao Trung Quốc có thể thực hiện phương pháp ghép cành Phương pháp sau đây cần được áp dụng: cắt một cành già, dáng đẹp Nếu cắt từ loại cây xanh quanh năm thì nên giữ lại một ít lá Chôn cành nghiêng một bên trong đất, chỉ

để nhú lên phần ngọn của lá Ta có thể trồng những cành giâm như thế vào mùa xuân, hè

và thu Loại cây nào cũng cần được che nắng vào mùa hè và thường xuyên phun bụi nước cho lá, giữ bề mặt lá luôn ẩm

Sau khi cành giâm như thế được trồng, một rễ mới sẽ nhú ra trong vòng một đến hai tháng

3.3 Chiết cành trên không:

Nếu việc giâm một cành có dáng đẹp không sống được, ta có thể dựng phương pháp chiết cành trên không Trước hết, gọt bỏ lớp vỏ dưới điểm ta đã chọn Vùng thân cây gọt vỏ ta phải đo bằng đúng gấp ba lần đường kính của thân cây Nếu là cây thuộc họ thông, nhựa

sẽ rỉ ra sau khi bị gọt vỏ Phần vỏ phía trên và phía dưới chỗ vỏ bị gọt cần được quấn chặt bằng dây kẽm Đây là sự can thiệp cần thiết để ngăn chặn những đường ống dẫn trong sợi

vỏ khi chất dinh dưỡng tạo ra từ lá cây đi xuống, tuôn ra chỗ bị đứt, chúng sẽ tích tụ tại

đó, giúp hàn nhanh những chỗ bị thương và thúc cho rễ mới chúng mọc đến

Nên phủ kín vết cắt bằng bùn, cho thêm hormone thực vật vào bùn, phủ ngoài bùn bằng rêu rồi quấn tất cả bằng một tấm phim nhựa Phải giữ như thế trong vài ngày và ướt nước đều Một hoặc hai tháng sau, rễ mới mọc, cành có thể cắt được và đem trồng Sau khi thấy có rễ mới xuất hiện, phải giữ cây trong bóng mát, giữ cành, lá và đất luôn ẩm trong hai tuần Phương pháp chiết cành trên không có thể áp dụng vào mùa xuân và hạ, cũng có thể vào đầu mùa thu

Có nhiều cách chiết cành Những cách chiết cành thông thường gồm có: chiết cạnh, chiết giâm, chiết gần (cũng gọi ghép áp), chiết cành non và chiết rễ chiết cạnh Phương pháp này thường được dùng để truyền giống thông trắng và thông kim tuyến Nhật Bản Ta nên thực hiện việc chiết cành những loại cây đó vào đầu mùa xuân, vì đó là lúc cây chưa đâm chồi nhưng là thời điểm sắp đâm chồi Nếu ta chiết thông trắng và thông kim tuyến Nhật Bản thì nên chọn cây thông đen Nhật Bản họ thông Masson được hai đến ba năm tuổi nhưng có những chồi non và lỏ ở gốc ghép

Một cành non từ một đến hai năm tuổi được chọn làm mầm thì cần dài khoảng 10 cm Khoảng 10 cụm lá ở đỉnh cần giữ lại, những cụm khác thì cần loại bỏ Ta cắt phía dưới chồi non này một đường chéo dài 2 cm ở một bên, một đường chéo 1/2 cm ở bên kia Sau

đó, rạch một đường xiên ở gốc ghép gần nơi tiếp giáp với đất Vết rạch này phải ở một góc 30 độ với trục thẳng đứng với gốc ghép Chiều sâu của đường rạch phải bằng một phần ba đến một nửa bề ngang của gốc ghép được dựng Kế đến, ta cắm chồi non vào vết rạch chéo, bề mặt vết cắt dài hướng lên trên, đặt thẳng phần “cambnan” (nghĩa là lớp sợi

vỏ có sự sống bên dưới vỏ cây) của chồi non khớp với gốc ghép, buộc chúng lại bằng một lớp nilon Khi thấy cành chiết (ghép cạnh) này sống được, ta chờ đến mùa đông thì cắt lấy cành khỏi gốc ghép

3.4 Chiết giâm:

Phương pháp chiết giâm được áp dụng khi nhựa bắt đầu chảy nhưng cây không ra chồi

non Phương pháp này thường được áp dụng để truyền giống cây mận đào trường sinh, đậu tía táo dại và cây sơ-ri có hoa Nhật Bản Để chiết cành, gốc ghép cần được cắt bỏ khoảng 3 cm trên mặt đất Phần thân trơn láng hơn thường được chọn, ta rạch một đường khoảng 3 cm giữa phần gỗ và vỏ Hai hoặc ba chồi cần được bảo dưỡng ở phía trên của mầm, đầu thấp ta gọt nhọn như mũi lao, cũng giống như cách ghép cạnh Sau đó, ta áp mặt cắt dài vào phần cứng của gốc ghép nhưng nếu ta đặt chính xác phần “cambnan” của cành mầm và gốc ghép, việc chiết coi như thành công Vỏ của gốc ghép cần được giữ liền

ở bên ngoài và cột chặt bằng một lớp nilon rồi ta nén đất cho chặt

3.5 Chiết gân (ghép áp):

Kết hợp cành non với một gốc ghép trong khi cả hai đang phát triển bình thường bằng rễ

của riêng chúng Nhờ vậy cành chiết sẽ dễ sống hơn trong quá trình chiết vì cả cành và

gốc ghép đều được sự hỗ trợ của rễ riêng Phương pháp này thường được áp dụng cho những loại cây ít khả năng sống còn Việc ghép áp được thực hiện để hoàn chỉnh dáng của cây Trong quá trình ghép như vậy, trước hết phải chọn lựa vị trí nơi tiếp giáp của gốc ghép và chồi rồi gọt chính xác nơi đó, cả chồi và gốc ghép khoảng một phần ba đến một nửa sau vào trong thân gỗ Chiều dài của vùng giao nhau tùy theo chiều ngang của chồi, thường thì chính xác gấp bốn lần đường kính của chồi Sau đó, áp hai phần gọt vào nhau, cột chặt chằng lại bằng nylông Thường thường vết thương của chúng sẽ lành khoảng một tháng sau Khi thấy chồi sống được, ta cắt chồi ở chỗ giao nhau, gốc ghép thì cắt ở phía trên Phương pháp ghép này có thể áp dụng chúng trong thời gian tăng trưởng của các loại cây

3.6 Chiết cành non:

Nếu ta tìm được một thân cây cụt có dáng đẹp nhưng chưa hoàn chỉnh, ta có thể ghép những cành non đó tuyển chọn vào những cành có chồi non của thân cây cụt để có những hoa đẹp và quả to Ví dụ, ta có thể chiết ghép một cành dâu dại non đang có quả và một thân cây dâu dại cụt đào ở nơi hoang dã, hoặc ta cũng có thể chiết những cây lai họ đỗ quyên vào cây khô họ đỗ quyên hoặc đỗ quyên tuyết Để ghép như vậy, ta cắt bỏ phần dưới của cành non gốc ghép, gọt sạch, chẻ nó một đường thẳng chính giữa khoảng 1 cm

Kế đến, gọt hai nhát hai bên cành để ghép, tạo thành hình mũi lao ở phần dưới, cắm nó vào khe ta đó chẻ của cành non gốc ghép Nếu gốc ghép to lớn lớn, có nhiều cành tỏa rộng, ta có thể ghép nhiều cành non một lúc Sau cùng, ta buộc chúng lại bằng nilon và dùng bao nilon che trên ngọn của những chồi non để giữ không cho lá bị khô

3.7 Chiết rễ:

Lấy rễ của một cây còn nhỏ gốc ghép rồi nối một cành nào vào nó là phương pháp chiết

rễ thông thường Nếu một cây thiếu một rễ lớn, rễ chính tỏa ra nhiều rễ nhỏ ở mọi hướng,

ta có thể áp dụng cách chiết nhiều rễ ở gốc và có thể chiết ở ngay một cành non có dáng đẹp phía phần dưới rồi trồng luôn nó trong đất Nhờ vậy, ta có thề tự tạo rễ để kết cấu một cây trở nên hoàn mỹ