THỂ DU kí của các tác GIẢ PHƯƠNG tây VIẾT về VIỆT NAM THỜI kì TRƯỚC 1900

Qua những tác phẩm du kí này , ta thấy Việt Nam hiện lên trong mắt người phương Tây như thế nào trongbuổi đầu mới tiếp xúc Đông – Tây, ta thấy sự va chạm Đông -Tây trong ýthức hệ, trong

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ HƯƠNG

THỂ DU KÍ CỦA CÁC TÁC GIẢ PHƯƠNG TÂY VIẾT VỀ

VIỆT NAM THỜI KÌ TRƯỚC 1900

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

HÀ NỘI, NĂM 2015

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ HƯƠNG

THỂ DU KÍ CỦA CÁC TÁC GIẢ PHƯƠNG TÂY VIẾT VỀ

VIỆT NAM THỜI KÌ TRƯỚC 1900

Chuyên ngành: Lí Luận Văn Học

Mã số: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ TRÀ MY

HÀ NỘI, NĂM 2015

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1 48.Trần Đình Sử (2013), Phản ánh tức là kiến tạo-kiêm bàn phản ánh luận trong tầm nhìn hiện đại 107 55.Phùng Văn Tửu (2014) Phương thức huyền thoại trong sáng tác văn học, khoa Ngữ Văn , Đại học Sư phạm Hà Nội 107 61.PDF]Subjects of contemporary travel literatures 108 Nguồn : ir.canterbury.ac.nz/bitstream/10092/4861/1/bedggood_thesis.pdf 108

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Gần đây, có nhiều người nói tới sự hồi sinh của thể loại du kí Du kí làloại hình văn học ra đời dựa trên cơ sở sự ghi chép của bản thân người đi dulịch, ngoại cảnh Du kí kể lại những điều trực tiếp mắt thấy tai nghe của ngườiviết Tính chất ghi chép , nhất là ghi chép về miền đất xa lạ , khiến cho du kí

có một sức hấp dẫn đặc biệt đối với bạn đọc Từ thế kỉ XVII đến thế kỉ XIX,đãxuất hiện loại hình du kí viết về Việt Nam của người phương Tây Nhữngtác phẩm này không chỉ là những tư liệu nghiên cứu về một vùng đất mới đốivới người phương Tây – nước An Nam, mà còn cho thấy con mắt nhìn, sựđánh giá, cảm xúc của người cầm bút Đa phần họ là những “ sứ giả” của tôngiáo, của các hãng buôn, cách ghi chép của họ cũng rất đa dạng: kí sự , thư tín, hồi tưởng, ghi chép phong tục , nhật kí,… Qua những tác phẩm du kí này ,

ta thấy Việt Nam hiện lên trong mắt người phương Tây như thế nào trongbuổi đầu mới tiếp xúc Đông – Tây, ta thấy sự va chạm Đông -Tây trong ýthức hệ, trong những góc nhìn mới, khác lạ so với ghi chép của chính ngườiViệt trong sử sách và văn chương

Du kí của người phương Tây viết về Việt Nam là kho tư liệu phong phú, nhưng hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu Công trình nghiên cứucủa chúng tôi là công trình đầu tiên nghiên cứu du kí của người phương Tâyviết về Việt Nam dưới góc độ văn học Hiện nay những du kí của ngườiphương Tây viết về Việt Nam chỉ mới dừng lại phạm vi nghiên cứu của ngành

sử học Soi chiếu mảng tư liệu này dưới góc nhìn văn học là một cách tiếp cậnmới, có thể không tránh khỏi những ý kiến trái chiều, song hứa hẹn có đượcnhững kết quả nghiên cứu thú vị về một thể loại văn học đặc biệt- thể du kí,trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt của Việt Nam – giai đoạn khởi đầu tiếpxúc với văn hóa phương Tây

2 Lịch sử vấn đề

2.1.Lịch sử nghiên cứu du kí ở Việt Nam

Trước hết chúng tôi xin đề cập tới những công trình có tính lý thuyết về

thể du kí Trong Từ điển thuật ngữ văn học , du kí được định nghĩa là“ Một

loại hình văn học thuộc loại hình kí mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân người đi du lịch , ngoại cảnh về những điều mắt thấy tai nghe của chính mình tại những xứ sở xa lạ hay những nơi ít người có dịp đi đến Hình thức của du kí rất đa dạng , có thể là ghi chép , kí sự , nhật kí, thư tín, hồi tưởng, phong tục , dân tình của xứ sở ít người biết đế,” [23;108] Nhận định này chỉ

ra được những đặc điểm rõ ràng của du kí như phạm vi , nội dung, hình thứcthể hiện

Trong cuốn Giáo trình Lý luận văn học tập 2: Tác phẩm và thể loại

văn học đã đưa ra định nghĩa “ Có thể hiểu là thể loại ghi chép về vẻ kì thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời, những cảm nhận suy tưởng của con người trong những chuyến du ngoạn , du lịch Du kí phản ánh , truyền đạt những nhận biết , những cảm tưởng suy nghĩ mới mẻ của bản thân người du lịch về những điều mắt thấy tai nghe ở những xứ sở xa lạ , những nơi mọi người ít có dịp đi đến, chứng kiến Hình thức của du kí rất đa dạng , có thể là ghi chép , kí sự ,hồi kí, thư tín, hồi tưởng , miễn là mang lại thông tin, tri thức

và cảm xúc tươi mới về phong cảnh, phong tục, dân tình của xứ sở còn ít người biết đến …”[49;263] Khái niệm này có sự đồng nhất chung với khái

niệm trên Về cơ bản khái niệm chỉ ra du kí có nhiệm vụ ghi chép sự thật.Các tác giả đưa ra những tác phẩm nổi bật của nước ngoài và Việt Nam, đồngthời nhất mạnh tính sự thật của thể loại, hư cấu không phải là thể kí Từ đó cóthể suy luận thành công của thể loại này được thể hiện ở sự chứng kiến củabản thân người viết và sự mới lạ của nơi tác giả có dịp đến

Trong cuốn sách Những thể văn chữ Hán Việt Nam, tác giả biên soạn

đã trình bày sự hình thành phát triển khá đầy đủ về thể loại du kí của ViệtNam, và có những phân tích trên những tác phẩm cụ thể Những ghi chép nàyđồng nhất với những khái niệm được nêu ở trên Công trình này cho thấy du

kí xuất hiện phần lớn vào thế kỉ XVII-XVIII khi văn tự đã phát triển như mộtcông cụ có thể ghi lại ý tứ của tác giả thay có các bài thi tự Đến thế kỉ XIX

đã hoàn chỉnh khá hoàn thiện về nội dung và cách trình bày Trong giai đoạn

này nổi bật là tác phẩm Thượng kinh kí sự của Lê Hữu Trác về thể nhật kí

hành trình, đề tài mà du kí hiện đại sau này khai thác Vào thế kỉ XIX một sốvăn thần nhà Nguyễn đã có những du kí trong những dịp công cán nước ngoài, nhưng tác phẩm mới dừng lại ghi chép địa lí Trong công trình này đã đưa ranhận định bước đầu về thể loại nhưng nghiên cứu mới dừng lại ở mức độ kháiquát giới thiệu

Hiện nay , ngoài những công trình nghiên cứu của du ký Việt Nam thế

kỉ XX thì chưa có công trình nào nghiên cứu riêng biệt về thể loại nói chung

và du kí đương đại, và các tác phẩm du kí nước ngoài Qua khảo sát chúng tôinhận thấy những đóng góp quan trọng trong việc sưu tầm , tổng hợp , kháiquát công phu và bước đầu có sự nghiên cứu du kí thế kỉ XX là những côngtrình của PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn

Công trình sưu tập nổi bật là bộ Du kí Việt Nam 3 tập , có phạm vi khảo

sát là những tác phẩm trên Nam Phong giai đoạn 1917-1934 Tác giả phânchia thành năm dòng chính : dòng du kí mang tính quang phương , sự vụ ,công vụ ; dòng du kí viễn du- những chuyến du hành vượt biên giới ; dòng du

kí thiên về khảo cứu danh nhân lịch sử, truyển thuyết và sự tích liên quan đếnmột địa điểm cự thể ; dòng du kí hướng tới khảo sát , giới thiệu về cả mộtvùng văn hóa rộng lớn; và loại du kí mà yếu tớ “ vị nghệ thuật” chiếm phầnquan trọng Tác giả phân chia dựa theo nội dung tác phẩm phản ánh , tuy vậy

tác giả cũng nhấn mạnh “ Song dù thế nào thì tác phẩm du kí vẫn hướng tâm

tởi phương thức ĐI và XEM , đặt cược vào tính tích cực chủ thể là người trực tiếp Chứng nghiệm- Trải nghiệm và vươn tới phẩm “ vị nghệ thuật” chân – thiện – mĩ cao đẹp”[44;11] Đây là những nhận định bước đầu mang tính khái

quát về du kí Tác giả không chỉ là người khảo sát mà cũng đã bước đầunghiên cứu về vai trò của thể loại này trong sự phát triển của văn xuôi tiếng

Việt trong bài “ Du kí của người Việt Nam viết về các nước và những đóng

góp vào quá trình hiện đại hóa văn xuôi tiếng Việt giai đoạn thế kỉ XIX- đầu thế kỉ XX”

Tiếp đến là những công trình bước đầu nghiên cứu du kí với những mốiquan tâm khác ngoài lý thuyết Với với mối quan tâm sâu sắc về thể kí nóichung và du kí nói riêng , PGS.TC Nguyễn Hữu Sơn còn khái quát công phu

về diện mạo Kí Việt Nam từ đầu thế kỉ đến 1945 Bài viết này tác giả đã đưa

ra và dẫn chứng nhiều nhận định giá trị về thể loại này trong tiến trình pháttriển văn học Việt Nam Tác giả đã khảo sát những tác phẩm nổi bật về cácgiai đoạn khác nhau điển hình là các tác phẩm trên Nam Phong tạp chí về thể

du kí rồi đưa ra nhận định “Nhìn lại chặng đường phát triển của thể loại ký

Việt Nam từ đầu thế kỷ đến 1945 , chúng ta không khỏi ngỡ ngàng trước những tiến vượt bậc cả về đội ngũ sáng tac , phạm vi đề tài, nội dung và nghệ thuật thể hiện Khác với phong trào Thơ mới và kiểu sáng tác kịch , truyện ngắn, tiểu thuyết còn in đạm dấu nét giao lưu , tiếp nhận ảnh hưởng của văn học phương Tây thì bản thân các thể tài ký lại mang tính nội sinh hết sức rõ nét.Điều này có lý do trước hết bởi các đề tài ký có phương phức là ghi chép, gần với phong cách thông tin người thật việc thật của báo chí Do đó các đề tài và nội dung hiện thực phải là con người và sự kiện đang diễn ra ở Việt Nam chứ khó có hình thức mô phỏng ,tiếp nhận cốt truyện ký ở nươc ngoài ở Việt Nam[47]”.

Nghiên cứu về thể loại du kí còn có thể nói tới luận văn thạc sĩ “ Thể

du kí trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam 30 năm đầu thế kỉ XX”

của tác giả Nguyễn Thị Thúy Hồng ( 2008) và luận văn thạc sĩ “ Du kí trên

Nam Phong tạp chí 1917- 1934 của tác giả Trần Thị Thương ( 2010) Các

công trình này đã có ý thức coi du ký như một thể loại đáng được quan tâmnhiều hơn nhưng đó mới dừng lại ở việc nghiên cứu những giá trị nội dung vànghệ thuật chưa đi khai thác sâu hơn những khía cạnh mới mẻ như hướngnghiên cứu văn hóa, quyền lực , không gian , …

Trong giai đoạn nửa cuối thế kỉ XX du kí vẫn tiếp tục phát triển nhưngchưa nhận được sự quan tâm nghiên cứu nhiều Vào giai đoạn những năm

cuối của cuộc chiến tranh du kí lại có xu hướng bút kí hóa, như Kí sự thăm

nước Hung của Xuân Diệu, Bút kí đi thăm Trung Hoa của Nguyễn Tuân…

Những tác phẩm này mang tính chất chứng minh con đường chân lý đã đượcđịnh trước Cho thấy tư tưởng , niềm lạc quan về công cuộc xây dựng chủnghĩa xã hội ở Việt Nam cũng như nước bạn

Công trình nghiên cứu “ Vùng tiếp xúc (contact zone) trong du kí

phương Đông lướt ngoài cửa sổ ( Paul Theroux)” của Nguyễn Thị Hoài

Phương trong khóa luận tốt nghiệp đã bước đầu có những hướng nghiên cứumới( vùng tiếp xúc) với tác phẩm nước ngoài Trong luận văn này tác giả đãkhai thác cách tiếp cận mới coi du kí như một hiện tượng văn hóa, đề xuấtkhái niệm vùng tiếp xúc , và phân tích sự tương tác trong không gian vùngtiếp xúc trong tác phẩm cụ thể Đây là hướng đi khá mới cho thấy khả năngcủa du kí trong vai trò là một hiện tượng văn hóa

Theo sự phát triển của xu thế thời đại du kí đã có những cây bút trẻ nhưHuyền Chip, Duong Thụy, Ngô Thị Giáng Uyên, Dili … Nhiều tác phẩm hay

về du kí được giới thiệu ở Việt Nam như : Nhiệt đới buồn của tác giả Claude le’vi- Straus được Nguyên Ngọc giới thiệu là "sự kiện quan trọng trong đời

sống tinh thần của chúng ta", tác phẩm Phương Đông lướt ngoài cửa của tác

giả Paul Theroux được nhật báo Telegraph đánh giá là “một trong 20 cuốn

sách du ký hay nhất mọi thời đại”, “Hành trình về Phương Đông" của tác giả

giả Baird T Spalding … Việc giới thiệu những tác phẩm kinh điển tới côngchúng Việt Nam tạo tiền đề độc giả tiếp cận được những sáng tác mới vànguồn tư liệu nghiên cứu về thể loại này

Hiện nay trong xu hướng toàn cầu hóa , công tác dịch thuật và xuất bản

đã có nhiều thuận lợi hơn , những tác phẩm hay đã, đang được chuyển ngữrất nhiều Du kí là một địa hạt thú vị nhưng còn bỏ ngỏ, chưa được quan tâmđúng mức Trong luận văn này, chúng tôi sẽ cố gắng đưa ra hướng tiếp cậnmới về những tác phẩm dịch của người phương Tây viết về Việt Nam trướcnăm 1900

2.2 Lịch sử nghiên cứu du kí phương Tây viết Việt Nam trước năm 1900

Du kí của người phương Tây viết về Việt Nam là đối tượng khảo sátcủa chuyên ngành lịch sử , dân tộc học Hiện chưa có công trình nghiên cứunào trong lĩnh vực khoa học văn học nghiên cứu những tư liệu này

Có thể kể tới các công trình dịch thuật của các tác giả như PGS TSNguyễn Thừa Hỷ, Hoàng Anh Tuấn, Lưu Đình Tuân, Hồng Nhuệ…, trongphần giới thiệu các tập du kí cũng đã có những nhận xét, phân tích, nhận địnhbước đầu về thể loại này Như lời nhận xét của tác giả Nguyễn Thừa Hỷ trong

cuốn “ Tập du kí mới và ký thú về vương quốc Đàng Ngoài” của tác giả Jean Baptiste Tavernier “ Nguồn tư liệu này có những mặt hạn chế và những ưu

điểm của nó Là người nước ngoài, họ không thể hiểu rõ và chi tiết về tình hình diễn biến lịch sử của Việt Nam, nên không tránh khỏi những thiếu xót, nhầm lẫn Là người đi tới những miền đất xa lạ, viết du ký để về nước in ấn cho những đồng bào của mình đọc , họ cũng không khỏi có những quan sát chưa thật chính xác, những điều ngộ nhận, những lời thậm xưng ngoa dụ, hoặc những đáng giá chưa thật khách quan (quá khen hoặc quá chê một cách

vô tình hoặc cố ý) [10;11]” Tác giả đã nói tới tâm thế tiếp cận của các tác giả

này Do sự khác biệt của ý thức hệ đã dẫn tới sự khác nhau về quan niệm ,cách nhìn Chúng tôi coi đây là những gợi ý bổ ích để tiến hành nghiên cứu đềtài của luận văn này

Công lao to lớn nhất là của dịch giả PGS TS Nguyễn Thừa Hỷ Ông đã

dày công sưu tập và dịch thuật những tác phẩm như : Thăng Long- Hà Nội

Tuyển tập tư liệu văn hiến: Tư liệu phương Tây, Thăng Long- Hà Nội thế kỷ XVII, XVIII, XIX, Những người Châu Âu ở nước An Nam – Charles B

Maybon, Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà (1792-1793) – John Barroww,

Nhũng thương nhân Hà Lan đầu tiên đến đàng ngoài và Kẻ Chợ năm 1637 , Tập du kí mới và kỳ thú về vương quốc Đàng Ngoài Jean- Baptista Ta vernier,

…Trong những giới thiệu về những bài du kí tác giả đã khái quát lại và trìnhbày những giá trị của bài kí với lịch sử Việt Nam Ngoài ra còn kể tới cônglao của những dịch giả khác như Hoàng Anh Tuấn với công trình tổng hợp “

Tư liệu các công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh về Kể Chợ- Đàng Ngoài thế kỉ XVII” đây là cuốn sách tổng hợp khá rõ ràng về hoạt động của công ty Hà

Lan và Anh tại Kẻ Chợ vào thế kỉ XIX Tác giả còn đưa ra những dẫn chứng

về những đoạn ghi chép nhật kí hành trình khá rõ nét và đầy đủ Đây là tàiliệu quý giá để chúng tôi nghiên cứu chi tiết về ghi chép của những ngườiphương Tây về Việt Nam

3 Mục đích , đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: do đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về du kícủa người phương Tây viết về Việt Nam trước năm 1900, tư liệu chưa cónhiều, luận văn đặt mục đích bước đầu nghiên cứu thể loại du kí của ngườiphương Tây viết về Việt Nam Chúng tôi đã khảo sát những tư liệu đã đượcdịch thuật , tập hợp, thống kê, phân loại , đi đến mô tả sơ bộ những vấn đề nộidung của du kí

Đối tượng nghiên cứu : trong luận văn này đối tượng nghiên cứu củachúng tôi là những đặc điểm thể loại của thể du kí của những tác phẩm du kícủa người phương Tây viết về Việt Nam trước năm 1900 qua những tác phẩm

đã được dịch ra tiếng Việt

Phạm vi nghiên cứu : Như đã nói ở trên du kí của người phương Tâyviết về Việt Nam có khá nhiều nhưng chúng tôi chỉ khảo sát trên những tácphẩm đã được dịch ra tiếng Việt Do lượng du kí viết về Việt Nam có nhiềunên chúng tôi cố gắng khu biệt để đi sâu nghiên cứu Trước hết đây là du kýcủa người phương Tây ( Châu Âu), do tính chất giao thương và mục đíchkhác nhau ở đây chủ yếu là người Bồ Đào Nha, Hà Lan , Anh, Pháp , Ý.Chúng tôi lấy mốc trước năm 1900, tập trung chủ yếu vào những thế kỉ XVII,XVIII, XIX đây là giai đoạn những người Châu Âu đầu tiên tới đặt mối quan

hệ và phát triển buôn bán với Việt Nam Từ năm 1858 Pháp đánh chiếm ViệtNam cho đến cuối thế kỉ XIX sau Hiệp ước Giáp Thân 1884 Pháp chiếm toàn

bộ Việt Nam , lịch sử Việt Nam bước sang một trang khác Bước ngoặt nàylàm thay đổi phạm vi, diện tiếp xúc và cách thức tiếp xúc của người phươngTây đối với người Việt Nam, từ đó đẫn đến những thay đổi trong văn học Vìvậy giai đoạn từ 1900 trở đi chúng tôi không chọn để sưu tầm tư liệu nghiêncứu

Trong hai thế kỉ XVII , XVIII rất nhiều đoàn thuyền buôn, đoàn truyềngiáo đã sang nước ta Những đoàn thuyền đầu tiên đặt quan hệ giao thươngvới chúng ta là Bồ Đào Nha vào những thập kỉ giữa thế kỉ XVI Chưa có một

tư liệu chính xác ghi chép dấu mốc người phương Tây đặt mối quan hệ vớiViệt Nam thời kì này Nhưng giao thươngnổi bật giai đoạn này là Hà Lan(1637- 1700), Anh (1672-1697) họ đã có những thương điếm tại Kẻ Chợ ( HàNội ngày nay) tồn tại trong nhiều thập kỉ Điều này tạo điều kiện cho họ cónhững cuộc du hành thăm thú đất nước ta Ngoài ra còn có những cuộc du

hành của những thương nhân người Ý , Pháp, tới với những mục đích khácnhau Những người phương Tây tới Đàng Ngoài có rất nhiều ghi chép nhưngchúng tôi chỉ tập trung những tác phẩm mang dáng dấp của thể du kí để tìmhiểu rõ hơn về đặc điểm thể loại này

4 Cấu trúc và đóng góp của luận văn

Trong luận văn này ngoài phần mở đầu , phần kết luận , thư mục thamkhảo phần nội dung của khóa luận bao gồm ba chương:

Chương 1 : Thể du kí và du kí của người phương Tây viết về Việt Namtrước năm 1900

Chương 2 : Một số đặc điểm của các tác phẩm du kí của người phươngTây viết về Việt Nam trước năm 1900

Chương 3 : Huyền thoại An Nam trong du kí phương Tây viết về ViệtNam trước năm 1900

Trong khuôn khổ của luận văn chúng tôi đã nghiên cứu những vấn đề sau:Đưa ra những tổng quan về thể loại du kí nói chung và du kí của ngườinước ngoài viết về Việt Nam nói riêng trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Chỉ ra được những đặc điểm cơ bản của thể du kí của người phươngTây viết về Việt Nam trước năm 1900 trên một số khía cạnh như : chủ thể du

kí, tâm thế tiếp cận, đề tài,

Chỉ ra huyền thoại An Nam đã được các tác giả phương Tây viết vềViệt Nam trước năm 1900

Từ những nghiên cứu của chúng tôi, đây là những bước đầu coi thể loại

du kí phương Tây là đối tượng nghiên cứu, để các đề tài sau có thể triển khainhiều hơn những hướng nghiên cứu sâu rộng hơn

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu luận văn chúng tôi sử dụng những phươngpháp nghiên cứu sau:

Phương pháp hệ thống : do các nguồn tư liệu phong phú và đa dạng nênviệc hệ thống lại sẽ giúp có cái nhìn chung nhất , đưa ra đượchệ thống nhữngtác phẩm mang dáng dấp du kí trong một giai đoạn Hệ thống lại những luậnđiểm về thể du kí và những công trình nghiên cứu về thể loại này.

Phương pháp nghiên cứu liên ngành: do tính chất liên đới với nhau nênchúng tôi sử dụng nghiên cứu liên ngành giữa văn học với lịch sử , văn họcvới văn hóa

Một số thao tác phân tích , tổng hợp , so sánh, chứng minh : đây lànhưng thao tác cơ bản để có nhưng cái nhìn vừa cụ thể vừa bao quát đượcnhững đặc điểm của thể du kí phương Tây viết về Việt Nam Đồng thời đặt nótrong tương quan với các du kí khác để chỉ ra điểm nổi bật về nội dung đề cấptrong đề tài, đồng thời chứng minh nhấn mạnh những đặc điểm đó

NỘI DUNG Chương 1 : THỂ DU KÍ VÀ DU KÍ CỦA NGƯỜI PHƯƠNG TÂY

VIẾT VỀ VIỆT NAM TRƯỚC NĂM 1900

I.1 Thể du kí

Thể du kí đã xuất hiện từ lâu trong văn học thế giới Từ những cuộc didân đầu tiên của loài người ,con người đã bắt đầu có sự di chuyểnđến nhữngvùng đất xa xôi Nở rộ là từ những cuộc thám hiểm đầu tiên của những ngườiphương Tây tìm ra châu Mĩ , phát hiện ra châu Á Sự di chuyển đó mang tínhkhám phá , tìm hiểu , khai thác , tìm lợi nhuận … Việc nghiên cứu loại hìnhnày cũng đã được đặt ra từ lâu và nhận được nhiều sự quan tâm Trong quátrình nghiên cứu về thể loại này chúng tôi không thể tránh khỏi những tìmhiểu chưa đầy đủ donguồn tư liệu còn hạn chế Tuy nhiên chúng tôi cố gắng

để đưa ra hệ thống một cách khái quát cơ bản nhất về thể loại này trên thếgiới

Về khái niệm thể loại này có liên quan đến khái niệm văn học du lịch (

travel literature) có thể hiểu là những chủ đề về du lịch có giá trị văn

chương , ghi chép của tác giả về những gì đã từng trải qua , những kinhnghiệm đã có về một vùng đất mới Điều này khiến cho người viết và ngườiđọc được thỏa mãn về những khoái cảm được khám phá được mở rộng hiểubiết Văn học du lịch còn được hiểu là những tìm hiểu về một nền văn hóa cácquốc gia khác nhau , hay trong cùng một dân tộc , có khi cả khám phá cả vũ

trụ bao la ( tham khảo nguồn Wikipedia , trave literature) Trong tiếng Anh

tên gọi “travel literature” là để chỉ những cái viết lấy cảm hứng từ sự thích đi,

từ những cuộc hành hương, những chuyến công cán sự vụ, từ những cuộcthám hiểm địa lý hay tìm kiếm lợi nhuận ở các vùng đất khác, đất mới Vànhư thế thì hầu như ở mọi thời và mọi nền văn hóa đều có du kí, vì ngay từthời xưa phương tiện giao thông khó khăn nhưng con người cũng đã phải di

chuyển đi đây đi đó vì nhiều lý do Du kí là thể tài trung gian giữa thực và hư,

tự truyện và dân tộc học, nó kết hợp nhiều bộ môn hàn lâm, nhiều phạm trùvăn học và nhiều mã xã hội Nó cũng nêu lên nhiều vấn đề liên quan đếnquyền lực và sự tu thân, đến sự biểu hiện văn hóa cũng như sự tưởng tượng.Tóm lại, Đi và Thấy cảnh và người, sự và việc, rồi Viết ra cảnh ấy người ấy,

sự ấy việc ấy, kèm theo nghĩ suy, cảm xúc của mình, có khi còn là phân tích,khảo cứu, ấy là du kí

Những tác phẩm du kí đầu tiên viết ở phương Tây là những ghi chépnhà du hành Columbus khám phá ra châu Mĩ Đó những câu chuyện kể anhhùng , những cuộc chinh phục và các cuộc hành hương Những câu chuyệnnày thường bị hoài nghi về tính hiện thực và nảy sinh ra một loại viết khác đềcao tính “ ghi chép thực tế” , “ chuyện kể xác thực” được các nhà lịch sử ,triết học thực hiện Du kí nhanh chóng trở thành nguồn tri thức quan trọngcủa khoa học tự nhiên

Trong lời dẫn của tác phẩm “ Du ký Việt Nam trên Nam Phong tạp chí”

Nguyễn Hữu Sơn đã phân chia thể kí “Trên thế giới, người ta cũng phân du

ký ra làm mấy kiểu, chủ yếu căn cứ vào chủ thể viết Kiểu những người lãng

du và kiếm sống bằng những bài viết về các chuyến đi Kiểu đi chỉ là cái cớ

để viết những bài bàn về quốc gia, dân tộc như trường hợp nhà văn được giải Nobel V S Naipaul Kiểu của các nhà tự nhiên học như Charles Darwin, du

ký nhưng là sự phân tích tự nhiên dưới góc độ khoa học Kiểu các nhà văn đi rồi viết như John Steinbeck Nhưng lưu ý là các tác phẩm hoàn toàn hư cấu như Odyssey của Homer, Thần khúc của Dante, Những chuyến du hành của Gulliver của Jonathan Swift ở châu Âu cũng được coi là du ký [44;11]”

Dòng văn học du kí của phương Tây viết bắt đầu từ những mong muốnghi chép vùng đất mới khợi gợi sự tò mò của độc giả và mang giá trị khảo cứu Sự bùng nổ của du kí diễn ra vào thế kỉ XVII, XVIII khi xuất hiên chủ nghĩa

tư sản Với phương thức sản xuất mới gia cấp tư sản vươn lên thống trị về mặtchính trị , kinh tế , văn hóa… và tiến hành những cuộc viễn du với mục đíchxâm chiếm thuộc địa Trong một thời gian dài du kí thường gắn liền với nghiêncứu lịch sử, kinh tế, xã hội mang tính khảo sát Du kí vẫn tiếp tục phát triểnngay khi chủ nghĩa thuộc địa kết thúc Ngày nay du kí văn học vẫn tiếp tục pháttriển mang tính giao lưu, khám phá , va chạm trên nhiều khía cạnh của ngườiviết tới những vùng đất mới

Về khái niệm của thể loại này còn nhiều điểm chưa được thống nhất Du

kí vẫn đang phát triển mạnh mẽ nhất là trong giai đoạn toàn cầu hóa, do vậyvẫn chưa định hình rõ nét những đặc trưng của thể loại Nhưng để hiểu về đặctrưng của thể loại du kí ta có thể tìm hiểu trên một số các khía cạnh như chủthể, đề tài, hình thức ghi chép Như đã phân tích ở những khái niệm về du kí ởbên trên cho thấy du kí là thể loại ghi chép sự thật trong hành trình khám phácủa tác giả Nội dung của du kí là những ghi chép mang tính chủ quan của tácgiả nhìn nhận thế giới khách quan, trong đó thế giới được hiện hình qua conmắt nhìn của tác giả Những nội dung của du kí hướng đến thường là những vachạm , đụng độ và những quan điểm ý thức hệ của người viết và hiện thựcđược trình bày Trong những tác phẩm du kí người viết thường là những người

có chức vụ , vai vế trong xã hội Họ tới các nước khác thường mang sẵn mụcđích nghiên cứu , tìm hiểu, xem xét để đưa ra những những báo cáo, tườngtrình Thời trung đại du kí xuất hiện trong thể loại kí kể lại những điều mắt thấytai nghe trên hành trình Trong thời cận đại sau khi những phát kiến địa lý vĩđại của loài người từ phương Tây thì nhu cầu di chuyển khám phá được đẩylên cao trao Bắt đầu từ thế kỉ XVI có sự bùng nổ của những đoàn thám hiểm ,những chuyến du hành vòng quanh thế giới Ở phương Tây lúc này những chủthể du kí nổi bật là những thương nhân , những nhà truyền đạo , những nhàchính trị Điều này được quy bởi hoàn cảnh lịch sử lúc đó chưa xuất hiện khái

niệm nhà văn viết các tác phẩm văn học là du kí Nên trong những tác phẩm du

kí sẽ xuất hiện nhiều tầng lớp , kiểu tác giả

Để phân biệt những tác phẩm có yếu tố du kí với những tác phẩm chỉđơn thuần là khảo cứu chúng tôi dựa trên một đặc trưng của thể du kí, trong

đó nổi bật là cách các tác giả trình bày thể hiện trực tiếp chủ quan của mìnhkhi quan sát Tác phẩm có yếu tố du kí thì tác giả bộc lộ rất rõ nét những suynghĩ đánh giá chủ quan của người viết, họ cũng thường là những người đươngthời trực tiếp chứng kiến và ghi chép lại Trong khi đó thì những tác phẩm chỉđơn thuần là những nghiên cứu, khảo sát lại mang tính khách quan nhiềuhơn , không thể hiện những cảm xúc, quan niệm , tư tưởng của tác giả Cácthể loại khác trong văn học thường không thể hiện trực tiếp cái nhìn của tácgiả mà thường thông qua hình ảnh , hình tượng, nhân vật , cốt truyện…để thểhiện nội dung của tác phẩm Du kí là thể loại có khả năng ghi chép sự thật vàthể hiện trực tiếp suy nghĩ , cảm nhận , ý thức hệ của người viết, do vậy màthể loại này vừa mang yếu tố lịch sử vừa mang yếu tố văn học

Về đề tài trong các tác phẩm du kí thường thể hiện “phong cảnh, phong

tục dân tình xứ sở của ít người biết đến [23;108] Nếu như trong các tác phẩm

văn xuôi thì cuộc sống của con người là sự quan sát, tưởng tượng, sắp đặttheo mạch cốt truyện được chú ý, thì du kí lấy hiện thực là những gì cảm nhậncủa tác giả về thế giới thực trực tiếp chứng kiến Những đề tài được tác giả đềcập thường là những cảnh quan , địa chính trị , tự nhiên , con người, vănhóa… theo cách nó đang hiện hữu Các tác giả thường chỉ tập trung vàonhững phần mới lạ , hấp dẫn , phù hợp với những mục đích , nhu cầu củamình Do vậy mà trong nhiều tác phẩm nghiên cứu , khảo cứu về Việt Namtrong giai đoạn này cũng xuất hiện những dấu hiệu của du kí được thể hiệnqua đề tài, chủ thể người viết bộc lộ trực tiếp cảm nhận của mình về hiệnthực

Về những hình thức ghi chép, du kí sử dụng nhiều hình thức khác nhau

“ Hình thức của du kí rất đa dạng, có thể là ghi chép, kí sự, nhật kí, thư tín ,

hồi tưởng, miễn là mang lại những thông tin , tri thức và cảm xúc mới lạ

[23,108]” Dù thể hiện qua những hình thức khác nhau nhưng đều có điểmchung là thông qua hình thức mang tới những thông tin mới lạ, hấp dẫn.Những tư liệu khảo sát ghi chép của những tác giả phương Tây về Việt Namtrước năm 1900 có rất nhiều chúng cũng được thể hiện dưới nhiều dạng hìnhthức khác nhau

Khi nghiên cứu du kí các nhà nghiên cứu Việt Nam đã có ý thức nghiêncứu về lý thuyết thể loại và các hướng nghiên cứu mới về nội dung và nghệthuật du kí Còn các nhà nghiên cứu phương Tây đã có những bước nghiêncứu vượt bậc Các tác phẩm nghiên cứu của các học giả phương Tây về du kí

có nhiều hướng tiếp cận khác nhau về thể loại này Không chỉ ở nội dung vànghệ thuật được miêu tả trong cuộc hành trình mà du kí còn đề cập tới vấn đềmối quan hệ với chính trị , văn hóa , xã hội v v Một số các khía cạnh của thểloại này được nghiên cứu khá sâu rộng như: vấn đề không gian trong du kí ,vấn đề tiếp cận thuộc địa, nữ quyền trong du hành và sáng tác, du kí gắn vớiquyền lực, vấn đề đối thoại đa văn hóa… Đây là những hướng đi mới mớihợp lí bắt kịp với xu hướng nghiên cứu văn học trên thế giới Như vậy vănhọc không chỉ được nghiên cứu hiểu sâu trong chính bản chất của nó mà còn

mở rộng ra những nghiên cứ liên quan hiện tượng văn hóa xã hội

Trong tác phẩm Diễn ngôn của tác giả Sara Mills tác giả đã tiếp cận

tác phẩm du kí như một sự xung dột của quyền lực giữa kẻ đi chinh phục và

xứ sở thuộc đại Tác giả đã phân tích dưới bề ngoài khách quan về ghi chépcác địa danh , phong tục ,con người, … mà ẩn sâu trong đó là những tham

vọng quyền lực “ một số cấu trúc sự kiện xuất hiện trong những văn bản du kí

là được xác định bởi bối cảnh hậu thuộc địa … Trường từ ngữ khi điều tra về

vùng đất cũng là trường từ ngữ để nói về tiềm năng của vùng đất mà thực dân có thể khai phá… Vì thế , miêu tả trong văn bản không bao giờ là hành động vô tư thuần túy làm nhiệm vụ cung cấp thông tin mà nó luôn bị nhào nặn bởi những quan hệ quyền lực trong bối cảnh thuộc địa [35] Ta có thể

hiểu một tác phẩm du kí luôn mang trong mình một quyền lực của người đikhám phá chinh phục , quyền lực của diễn ngôn Những điều được viết raluôn được quy chiếu trong một hệ quyền lực về vị trí trung tâm ngoại biên,đúng sai, hơn kém…

Bắt đầu từ thế kỉ XV , tiếp đó trong thế kỉ XVI , XVII phương Tây đã

có sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế , họ có những điều kiện nhất định để triểnkhai những cuộc du hành thám hiểm và chinh phục thế giới nhất là châu Mĩ

và châu Á Trong những hành trình đó đã có rất nhiều những cuốn du kí đã rađời một phần là ghi chép hành trình gửi về cho mẫu quốc, một phần để lạinhững kinh nghiệm cho những cuộc du hành lần sau Sự phát triển mạnh mẽcủa châu Âu những thế kỉ sau đã hình thành cuộc cách mạng khoa học côngnghệ lần thứ I những năm cuối thế kỉ XVIII Sự phát triển mạnh mẽ của du kíthời kì sau này càng nở rộ hơn vì nhu cầu khám phá thế giới , sự phát triểncủa giao thông , mạng internet ,… Trong nghiên của của của tác giả Mary

Louise Pratt cuốn Imperial eyes : Travel writing and Transculturation ( tạm

dịch : con mắt đế quốc : Văn học du lịch/ du kí và biến đổi văn hóa) đã đưa

tới khái niệm “ vùng tiếp xúc” để miêu tả “những không gian xã hội – nơi

những nền văn hóa rất khác biệt nhau gặp gỡ, va chạm , và móc níu với nhau , thông thường trong những mối quan hệ thông trị và lệ thuộc rất không cân xứng[60]” Bà mang tới một cái nhìn khái quát về về những cuộc hành

trình và khám phá mang tính ý thức hệ Người châu Âu lấy mình là trung tâm( dĩ Âu vi trung) nhìn các xứ khác mang tính con mắt đế quốc coi đó là vùnglạc hậu, mông muội thấp kém hơn Điều này đã làm cho văn học du lịch mang

tính bành trướng của đế quốc vừa đóng góp cho văn học du lịch những mốiquan hệ mang tính đế quốc trong ý thức của nhân loại Công trình của bà chothấy mối liên hệ chặt chẽ của du kí trong những thế kỉ trước với chủ nghĩathực dân và hậu thực dân trong nghiên cứu của các học giả sau này.

Ngoài những nghiên cứu khái quát sơ bộ thì nghiên cứu du kí vẫn đangngày càng phát triển theo nhiều hướng khác nhau Đây là những tài liệu quantrọng giúp chúng tôi có những tiền đề nghiên cứu

1.2 Tổng quan về hoàn cảnh lịch sử Việt Nam thế kỉ XVII, XVIII, XIX

Việt Nam vào giai đoạn thế kỉ XVII, XVIII, XIX thuộc giai đoạn cuốicủa chế độ phong kiến Chế độ phong kiến Việt Nam đạt cực thịnh vào thế kỷ

XV Sang thế kỷ XVI, XVII chế độ này đã bộc lộ những dấu hiệu của sự suyyếu Mầm mống của cuộc khủng hoảng nội bộ đã xuất hiện Ðây là hai thế kỷnội chiến phong kiến Ðến nửa cuối thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX thì sựsuy yếu này không còn là dấu hiệu nữa Có thể nói chế độ phong kiến ViệtNam đã bước vào thời kỳ khủng hoảng, suy vong trầm trọng, chuẩn bị cho sựsụp đổ toàn diện của chế độ này vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Sựkhủng hoảng này được bộc lộ trên nhiều phương diện nhưng nổi bật nhất làtính chất thối nát, suy thoái trong toàn bộ cơ cấu của chế độ phong kiến

Về mặt chính trị , giai đoạn này nổi bật là cuộc nội chiến phân chia đấtnước thành hai miền Đàng Trong – Đàng Ngoài giữa ba thế lực Mạc- Trịnh –Nguyễn Chiến tranh kéo dài đã dẫn tới sự khủng hoảng trầm trọng của bộmáy chính quyền, các cuộc chiến tranh của nông dân cũng nổi dậy khắp nơi

Về cuộc chiến tranh của nhà Trịnh – Nguyễn bắt đầu từ năm 1545, sau khiNguyễn Kim bị sát hại , vua Lê trao quyền bính cho Trinh Kiểm , hai họTrịnh- Nguyễn đã từng gắn kết bởi mục đích giúp vua Lê và quan hệ hônnhân Nhưng sau đó cuộc chiến bùng phát nhanh chóng và kéo dài cho đến

năm 1672 sông Giang trở thành ranh giới tự nhiên giữa hai miền Theo nhận

xét của các tác giả trong cuốn “ Tiến trình lịch sử Việt Nam” thì “ Nhìn bên

ngoài thì đây là cuộc chiến tranh không phân thắng bại , nhưng nếu xét theo mục đích thì bên thất bại là chính quyền Lê- Trịnh Họ Nguyễn đã bước đầu thực hiện được ý đồ của mình trong việc tách Đàng Trong ra thành một giang sơn rieeng”[ 36; 141] Như vậy vào thế kỉ XVII đất nước ta vẫn tạm thời chia

cắt làm hai miền Đàng Trong – Đàng Ngoài Dưới sự cai trị của bộ máy chínhquyền ở cả hai miền thường xuyên xảy ra những cuộc chiến tranh nội bộ vàcác cuộc khởi nghĩa nông dân, đỉnh cao là phong trào Tây Sơn Phong tràonày bùng nổ vào năm 1771 lập nên nhiều chiến thắng như lật đổ ách thống trịcủa họ Nguyễn , đánh tan quân Xiêm, lật đổ chính quyền Lê – Trịnh, khángchiến chống Mãn Thanh , thành lập triều đại Tây Sơn Đến năm 1802 thànhThăng Long rơi vào tay quân Nguyễn Ánh , Quang Toản cùng nhiều quanlại , tướng ta bị bắt , triều đại Tây Sơn chấm dút Tình hình của lịch sử giaiđoạn này nổi bật là các cuộc chiến tranh liên miên, những thế lực phong kiếnthay nhau lên nắm chính quyền những chưa có sự ổn định và dẫn đến suyvong

Về kinh tế trong giai đoạn này có sự thay đổi đáng kể Về Đàng Ngoài

là chế độ sở hữu ruộng đất đã nảy sinh quá trình tư hữu hóa ruộng đất, xảy ratình trạng “ẩu lậu” và tệ cường hào Việc hình thành nên đất tư hữu nảy sinhmâu thuẫn không thể kiểm soát được do vậy đã dẫn tới những khủng hoảng “

Mạc dù chính quyền Lê – Trịnh đã có những cố gắng nhằm khắc phục tình hình bằng cách tha thuế, phá chuẩn những những biện pháp đó đều là nhất thời, không giả quyết được những mẫu thuẫn ngày cành trở nên gay gắt trong nông nghiệp và nông thôn Dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng trầm trọng

đã lộ rõ ngay từ những năm đầu thế kỷ XVIII”[36;144] Tại Đàng Trong công

cuộc khẩn hoang và kinh tế nông nghiệp bước đầu có dấu hiệu phát triển nông

nghiệp Cuộc khai hoang phát triển đã mở rộng lãnh thổ cho Việt Nam , cácchúa Nguyễn cũng ý thức chủ quyền biển đảo khẳng định chủ quyền ở Hoàng

Sa và Trường Sa Về sản xuất thủ công nghiệp cả hai miền đều chú trọng lậpcác quan xưởng Các nghề thủ công được phát triển như nghề gốm, tơ lụacũng là những mặt hàng quan trọng để xuất khẩu tới các nước phương Tâysau này, nghề khai mỏ phát triển rầm rộ

Về thương nghiệp, nội thương đã xuất hiện những luồng lưu thôngbuôn bán rộng lớn giữa các vùng, nhưng chính quyền lại không có thiện cảm

Chính quyền Lê Trịnh nhận định “ Bọn hào phú và những kẻ tiểu dân… đua

nhau làm nghề ngọn, ít kể chuyên chú làm nghề nông”nhưng cũng thừa nhận

“ hiện nay, sau cơn binh lửa, tài lực của dân thiếu thốn, chỉ còn trông vào các

nhà giàu buôn bán chuyển vận từ chỗ có đến chỗ không” [36] Về ngoại

thương giai đoạn này đã xuất hiện người phương Tây tới buôn bán Ngoàithương nhân Trung Quốc là những bạn hàng truyền thống thì còn buôn bánvới Nhật Bản vào thế kỉ XVI Trong nền kinh tế Việt Nam thời kì này đã xuất

hiện thương nghiệp buôn bán với người nước ngoài “Thời kỳ Đại Việt chia

thành hai lãnh thổ riêng biệt Đàng Ngoài và Đàng Trong cũng là thời kỳ hoạt động ngoại thương sôi động, cả Đàng Ngoài và Đàng Trong đều tham gia vào hệ thống giao thương toàn cầu bởi các thương nhân Châu Âu, Nhật Bản, Trung Hoa đến Đại Việt buôn bán Người Hà Lan, Anh, Pháp lập các thương điếm tại Kẻ Chợ (Hà Nội), người Bồ Đào Nha,, Anh, Nhật Bản đặt các thương điếm tại Faifo (Hội An) Các mặt hàng chính được xuất khẩu từ Đại Việt là tơ lụa, hồ tiêu, gốm sứ Tuy nhiên, sang đến thế kỷ 18 thì hoạt động thương mại giảm sút ở cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài”( Theo Wikipedia).

Tới buôn bán sớm nhất là tàu buôn của Bồ Đào Nha từ trung tâm truyền giáo

và căn cứ thương mại Ma Cao thành lập 1536 Họ không thành lập cácthương điếm mà thông qua trung gian người Hoa và Nhật để thu mua hàng

hóa, họ tới khi có gió mùa Đông Bắc gom hàng hóa và gió nam năm sau về.Trong những bộ sách chính sử thời kì này đã có ghi chép sự xuất hiện của

người nước ngoài như trong “Đại Nam thực lục” có viết “Đinh mùi, năm thứ

8 [1787] (Lê Chiêu Thống năm thứ 1, Thanh, Càn Long năm thứ 52), mùa xuân, tháng giêng, vua trú ở hành tại Vọng Các Người nước Bút Tu Kê( Nước Bồ Đào Nha (Portugal)) là Ăng Tôn Nui đưa quốc thư cùng vải tây, súng tay đến hành tại để dâng, nói rằng hoàng cả Cảnh cầu nước ấy giúp quân, hiện đã có 56 chiếc thuyền tại thành Cô A( Goa, thuộc địa của Bồ Đào Nha ở ấn Độ) để giúp Lại đem lễ vật biếu vua Xiêm, và xin đón vua sang nước mình Vua Xiêm thấy y giúp quân cho ta, rất không bằng lòng.Vua bảo kín Ăng Tôn Nui hãy về.”[42;202] Ngoài ra trong ghi chép chính sử cũng

nhắc tới việc thiết lập buôn bán với người Bồ Đào Nha “Người nước Bút Tu

Kê(Bồ Đào Nha (Portugal) tên là Chu Di Nô Nhi đến buôn bán, nhân đó vua sai gửi thư cho quốc trưởng nước ấy để mua binh khí (1 vạn cây súng chim, 2.000 cỗ súng gang, mỗi cỗ nặng 100 cân, 2.000 viên đạn nổ, đường kính 10 tấc)[42;244] Tiếp đến là việc buôn bán với Hà Lan , nước này được chúa

Đàng Trong chào đón “ Chúa Nguyễn Phúc Nguyên là người đã chủ động tìm

cách thiết lập quan hệ với VOC Năm 1618, ông viết thư mời công ty này đến buôn bán ở Đàng Trong Năm 1636, Hà Lan xin phép mở một thương điếm ở Hội An … Họ được tiếp đón nồng hậu [36;155]” Các tàu buôn của Anh

cũng đã tiến hành tới buôn bán với Việt Nam “Năm 1613, thuyền trường

Cavecden đến Hội An, đem theo quốc thư của vua Anh xin thiết lập buôn bán.

Ba năm sau ,một phái bộ lại được cử đến Đàng Ngoài[36,155] Người Pháp

cũng đã tiến hành tìm hiểu điều tra để đặt quan hệ buôn bán với Việt Nam “

Năm 1669 , một tàu buôn chở theo một số giáo sĩ đến Đàng Ngoài xin thông thương Họ đã được phép ở lại để buôn bán Năm 1681, Pháp lập thương

điếm ở Phố Hiến, nhưng chẳng bao lâu sau người Pháp dừng buôn bán với Đàng Ngoài”[36;156].

Sự xuất hiện của người phương Tây tại Việt Nam bắt đầu từ thế kỉXVII đến thế kỉ XIX là các nước Bồ Đào Nha, Hà Lan , Anh , Pháp Giáo sư

Đinh Xuân Lâm đã phân tích trong bài “ Quan hệ giữa Việt Nam với các

nước phương Tây thời kì trung – cận đại” đã phân tích rất rõ những đặc điểm

và mối quan hệ buôn bán của các nước phương Tây với Việt Nam từ thế kỉ

XVI tới thế kỉ XIX và đưa ra những kết luận “ Qua việc nghiên cứu , tìm

hiểu quan hệ giữa Việt Nam với một số nước phương Tây thời kì trung – cận đại, có thể rút ra một số nhận xét như sau: 1 Các triều đại phong kiến Việt Nam đặt mối quan hệ với các nước phương Tây chủ yếu để mua vũ khí , trang thiết bị quân sự, hàng tiêu dùng và một số mặt hàng công nghiệp khác 2 Các nước phương tây đặt mối quan hệ với Việt Nam nhằm tìm kiếm thị trường buôn bán, truyền bá đạo Thiên Chúa và phục vụ cho nhu cầu chinh phục thuộc địa của chủ nghĩa thực dân 3 Trong quan hệ giao lưu buôn bán giữa các nước , các thương cảng ở Việt Nam nhưu Phố Hiến và Hội An , đặc biệt

là Hội An sớm có một vai trò đặc biệt quan trọng Từ vị trí là một trung tâm kinh tế của Đàng Trong , Hội An đã nhanh chóng trở thành một trung tâm thương mại quan trọng ở Đông Nam Á, với sự góp mặt của thương nhân người Nhật Bản , Trung Quốc, Malaixia, Thái Lan, Indonesia, Bồ Đào Nha,

Hà Lan, Anh…4 Đến cuối thế kỉ XVIII sang đầu thế kỉ XIX, trong bối cảnh các nước châ Âu đã chạy đua bành trướng thế lực , xâm chiếm thuộc địa, Việt Nam trở thành đối tượng xâm lược của thực dân Pháp Năm 1858 , Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, lịch sử Việt Nam nói chung và quan hệ ngoại giao của Việt Nam nói riêng bước sang một trang khác [29]” Như phân tích

nghiên cứu có thể thấy người phương Tây đã tới Việt Nam từ thế kỉ XVI ,

thành phần chủ yếu là những thương nhân, những nhà truyền đạo Sự pháttriển của thương nghiệp đã dẫn tới hình thành các đô thị buôn bán như KẻChợ, Phố Hiến còn có các tụ điểm buôn bán khác như Kỳ Lừa, Đồng Đăng,Vân Đồn, Vạn Ninh, Vị Hoàng… Ngoài ra còn có Hội An đã thực sự trởthành thương cảng quốc tế thế kỉ XVII.

Về mặt văn hóa , xã hội sự xuất hiện của người phương Tây đã làm ảnhhưởng không nhỏ đời sống nhân dân Tôn giáo, tư tưởng, tín ngưỡng trongthời kì ngoài tư tưởng truyền thống của Nho giáo , Phật giáo, Đạo giáo còn

xuất hiện đạo Thiên Chúa Trong cuốn sách “ Tiến trình lịch sử Việt Nam” các tác giả đã phân tích sự xâm nhập của đạo này như sau “ Năm 1533 một

giáo sĩ Bồ Đào Nha tên là Inekhu đã lén giảng đạo ở làng Ninh Cường, Quần Anh và Trà Lũ nhưng phải đến thế kỷ XVII việc truyền bá đạo Thiên Chúa thực sự được đẩy mạnh cả ở Đàng Trong và Đàng Ngoài Lúc đầu vì muốn tranh thủ người phương Tây , cả chúa Nguyễn và chúa Trịnh đều tỏ ra thân thiện với các nhà truyền đạo, nhung thấy việc truyền đọa có thể gây ra những hậu quả nguy hiểm, chính quyền Lê- Trịnh và Nguyền đều thi hành chính sách cấm đạo [36,159] Tuy ngăn cấm nhưng nhưng hoạt động lén lút vẫn

diễn ra cho đến năm 1665 , ở Đàng Ngoài đã có 75 nhà thờ, 200 nơi giảngkinh, 35.000 giáo dân, Đàng Trong năm 1679 giáo dân là 80.000 (lịch sử giáohội công giáo – bùi đức sinh , 1972 tr 330 Về đời sống tinh thần sự xuất hiệnđạo Thiên Chúa đã làm thay đổi một bộ phận không nhỏ ngả sang tiếp nhậnvăn hóa phương Tây Để phục vụ cho việc truyền đạo giáo sĩ Alexandre deRhodes đã cho xuất bản cuốn sách Từ điển Việt- Bồ- Latinh Ngoài các hoạtđộng thuyết kinh giảng đạo, các giáo sĩ cũng đã mở các lớp kiến thức khoahọc tự nhiên, văn minh phương Tây cho các giáo dân

Như vậy hoàn cảnh xã hội Việt Nam trong thế kỉ XVII, XVIII, XIX đã

có sự xuất hiện của những người phương Tây tới buôn bán và truyền đạo.Điều này cũng làm thay đổi những đặc điểm kinh tế xã hội của Việt Nam giaiđoạn này

1.3.Các thể loại ghi chép tư liệu về An Nam của người phương Tây và thể du kí của người phương Tây

Như đã phân tích ở trên những ghi chép của người phương Tây về

An Nam có nhiều nhưng chúng tôi tập trung giới hạn những tác phẩm viếttrước năm 1900 Những tài liệu của phương Tây viết về An Nam giai đoạnnày thường tập trung vào những ghi chép khảo cứu , nghiên cứu sâu về đặcđiểm xã hội, chính trị, kinh tế của các giáo sĩ , các nhà du hành, nhà chínhtrị Trong thời kì này hiện tượng văn sử triết bất phân vẫn còn phổ biến ,trong những tác phẩm luôn mang trong mình các yếu tố của lịch sử , nghiêncứu khoa học, vừa mang tính văn chương Trong khi đó khái niệm về nhàvăn cũng chưa hình thành rõ nét mà chỉ mới dùng lại ở người ghi chép mà

có thể bao gồm nhiều địa vị, công việc khác nhau Nguồn tư liệu về nhữnglịch sử ghi chép của các tác giả phương Tây có rất nhiều nhưng do hạn chế

về ngoại ngữ nên chúng tôi tạm đưa những cuốn sách nổi bật đã được giớithiệu

Thể loại du kí xuất hiện cùng lúc với cuộc tiếp xúc của ngườiphương Tây tới Việt Nam Các tác giả mang tới thông tin khoa học dựatrên nghiên cứu trong thời gian lâu sinh sống và làm việc tại An Nam Họthường là các giáo sĩ tới nghiên cứu tình hình để truyền đạo Một trong

những cuốn sách nổi bật nghiên cứu lịch sử cuốn “ Lịch sử vương quốc

Đàng Ngoài”của tác giả Alexandre de Rhodes, ông là người đã có nhiều

thời gian gắn bó với dân tộc tại cả hai Đàng , lại thông thạo ngôn ngữ nên

có nhiều ghi chép lịch sử quý báu Đây một chuyên khảo đầu tiên có giá trịnhiều mặt viết về Đàng Ngoài và Thăng Long – Kẻ Chợ những thập kỷ đầuthế kỷ XVII Chúng tôi vừa xét cuốn sách này là nghiên cứu lịch sử vừathấy có đặc điểm của thể loại du kí Tính lịch sử của tác phẩm này thể hiện

ở nhan đề, những ghi chép , phân tích tỉ mỉ từng vấn đề tác giả gặp phải,nhưng tính du kí thể hiện rõ hơn ở thái độ ghi chép dựa trên tính chủ quantrong quá trình tiếp xúc với đời sống nhân dân Khi viết cuốn sách này tácgiả thường có sự so sánh rõ rệt về dân tộc An Nam với các nước phươngTây để nhấn mạnh tính chất lạc hậu cần được khai hóa Tác giả ghi chépphân tích trên một số đặc điểm : danh hiệu và vị trí , nguồn gốc , conngười Đàng Ngoài, về chúa hay phó vương cai trị và quyền hành của ngài,

về lực lượng thuyền, đặc điểm chính trị giáo dân , công giáo Cuốn sáchnày được coi là một công trình lịch sử có vai trò quan trọng để nghiên cứu

về dân tộc Việt Nam giai đoạn này Alexandre de Rhodes cũng được coi làmột trong những người có công lớn trong việc hình thành chữ quốc ngữcủa Việt Nam hiện đại bằng công trình Tự điển Việt-Bồ-La, hệ thống hóacách ghi âm tiếng Việt bằng mẫu tự La tinh Ngoài ra còn có những côngtrình nghiên cứu sau này của các tác giả nước ngoài về Việt Nam vào giai

đoạn này như cuốn sách nghiên cứu “Những người châu Âu ở nước An

Nam” của Charles B.Maybon đã đi nghiên cứu về những người châu Âu ở

nước An Nam và thương điếm Anh ở Đàng Ngoài thế kỉ XVII 1697) Tác giả là một nhà Việt Nam học người Pháp là một giáo sư, tiến sĩvăn khoa, thông thạo nhiều ngoại ngữ… được đánh giá là gương mặt học

(1672-giả uyên bác và nghiên túc về lịch sử Việt Nam Trong công trình “ Những

người châu Âu ở nước An Nam” tác giả đã nghiên cứu những người châu

Âu ở đây chủ yếu là những giáo sĩ và thương nhân xuất hiện chủ yếu vào

thế kỉ XVII-XVIII Tác giả đã phân tích rất rõ về quá trình hình thành , sựphát triển , kết thúc của những giáo sĩ , những đoàn thương nhân tới AnNam Để hoàn thành công trình này tác giả đã phải xử lý một khối lượnglớn tư liệu từ những bản thảo gốc , thư từ, biên bản, hồ sơ của các kho lưutrữ, các du kí đương thời và chính sử Việt Nam Việc sử dụng nhiều nguồn

tư liệu giúp tác giả có cái nhìn khái quát về những đặc điểm nổi bật củaViệt Nam trong giai đoạn này Trong cuốn sách tác giả nhắc tới sự xuấthiện của phương Tây tại Việt Nam trong đó có thể loại du kí cũng là mộtnguồn tài liệu quan trọng

Các ghi chép dưới dạng báo cáo , ghi chép kinh tế, sổ sách, giấy tờcủa các Công ty tới buôn bán trong thời kì này cũng có rất nhiều Nhưng nóthường là các số liệu mà có ít thông tin liên quan tới đời sống kinh tế, vănhóa, xã hội….Những thông tin mang tính số liệu là những báo cáo về tìnhhình giao thương của An Nam với các nước phương Tây cho thấy nhữngdấu hiệu giao lưu, lúc thịnh lúc suy của kinh tế Ngoài những thông tin vềcác số liệu trong nhiều tác phẩm cũng có những nhận xét sơ qua về tầnglớp quan lại, vua chúa là những người họ được tiếp xúc trực tiếp Nhữngthông tin sơ qua của họ cũng phần nào cho ta thấy bộ mặt của tầng lớpthống trị thời bấy giờ đối chiếu với những ghi chép trong chính sử của ta

Ngoài những thể loại ghi chép này thì còn có rất nhiều ghi chépmang dáng dấp của thể du kí , là một nguồn tư liệu vô cùng phong phúnhưng chưa được giới thiệu đầy đủ và khái quát Khi đưa ra những tư liệunày chúng tôi tìm hiểu trên các tác phẩm được dịch ra tiếng Việt, tác phẩm

đã được giới thiệu nhưng chưa dịch hết hoặc mới chỉ giới thiệu bằng tiếngViệt Như đã phân tích bên trên , vào trước thế kỉ XX trong văn học vẫn

còn vấn đề văn- sử triết bất phân Do vậy mà có những tác phẩm ghi nhan

đề là lịch sửnhưng lại mang cả yếu tố của văn học

Trong văn học vấn đề về thể loại cũng chưa được định hình rõ ràng.Các tác giả và tác phẩm chưa có quan niệm thống nhất về đặc trưng thểloại Để chỉ ra xem tác phẩm đó có là du kí không , chúng tôi dựa trên tiêuchí là những ghi chép phải thể hiện dấu ấn chủ quan của người viết trongtác phẩm Tác giả đồng thời là nhà du hành vừa là nhà lịch sử ghi chép thểhiện những quan điểm cá nhân của mình Trong nhiều cuốn sách ngay tạinhan đề, nội dung đã thể hiện rõ đặc trưng của thể loại du kí, nhưng cũng

có những cuốn sách chỉ mang một vài yếu tố như đề tài, những nhận định,cách miêu tả,….Đa số những tác phẩm nước ngoài viết về Việt Nam trongthời gian này đều mang trong mình dáng dấp du kí như nội dung thể hiệnghi chép sự thật quan sát trong quá trình di chuyển Các tác giả trong quátrình di chuyển từ phương Tây sang phương Đông bản chất đã là cuộc hànhtrình phám phá mang đặc điểm thể loại du kí được gói ngọn là “đi và viết”.Tuy được trình bày dưới dạng hình thức khác nhau nhưng các tác phẩm đềuchung về những nhìn nhận về vùng đất mới, những va vấp , quan sát ghichép trong tác phẩm thể hiện sự thích thú, hấp dẫn Tác giả thể hiện ghichép trong hành trình của mình có thể qua nhiều hình thức khác nhau như :

du kí, nhật ký hành trình, hồi kí hành trình, báo cáo trên thông tin về hànhtrình tiếp cận đối tượng, nghiên cứu dựa trên việc quan sát của tác giả vàghi chép lại thành hệ thống đồng thời thêm yếu tố phân tích… Dù dướinhiều hình thức nhưng những tác phẩm này đều thể hiện được cốt lõi củathể loại du kí là ghi chéo sự thật qua con mắt chủ quan của tác giả tronghành trình tới vùng đất mới Để thấy rõ hơn những nguồn tư liệu mà chúngtôi nghiên cứu chúng tôi sẽ hệ thống lại những yếu tố du kítrong các tác

phẩm qua bảng phân tích sau, trong những tác phẩm dưới đây có nhiều tácphẩm đã được tác giả Nguyễn Thừa Hỷ dịch trong cuốn Tư liệu văn hiếnThăng Long – Hà Nội – tuyển tập tư liệu phương Tây.

STT Tên tác phẩm Thông tin tác giả Sơ lược về nội dung

Kề về hành trình của tác giảtới Đàng Trong, và nhữngquan sát , nhân định về xứĐàng Trong trên một sốthông tin như : Khí hậu vàđặc tính lãnh thổ ,đất đai phìnhiêu, voi và tê giác , tínhtình phong hóa, tục lệ ngườiĐàng Trong , cách sống, cách

ăn mặc, thuốc men ; hànhchính và dân chính nơi ngườilực lượng của chúa ĐàngNgoài; về thương mại và cáchải cảng Đàng Trong, và mốiquan hệ thân tình quan trấnthủ Qui Nhơn Tác giả đặcbiệt nói tới những thăng trầmnhững tính cứu dỗi của ThiênChúa, bởi chính tác giả làmột người đi truyền đạo

Dưới hình thức là một bảntường trình tác giả miêu tả lạicuộc du hành từ Ma Caongày 2 tháng 2 năm 1626.Tác giả miêu tả rất nhiều về

bản báo cáo ngắn củacha Baldinotti gửi lêncác bậc Bề trên vềchuyến đi đến Kẻ Chợ

và tình hình ĐàngNgoài (Tonquin trongnguyên bản), đượclưu giữ tại thư việnquốc gia Florence

cuộc hành trình đầy gian khổtrên biển , và những đặc điểm

tự nhiên, dân cư, công việctruyền đạo … cho đến ngày12/11/1626

Ông là một con ngườinhiều năng lực, đầynhiệt huyết nhưng đã

có một cuộc đời sónggió và một số phậnbất hạnh

Tác giả kể về cuộc hành trìnhtruyền đạo của mình từ MaCao tới Đàng Ngoài , cuộchành trình được tác giả miêu

tả về hành trình tiếp xúc vớingười dân An Nam và đưa ranhững nhận định của mình về

họ Về hành trình này đượctrình bày khá rõ nét nhưngkèm theo đó là những nhậnđịnh có phần nhiều tiêu cực

Một chuyên khảo đầu tiên cógiá trị nhiều mặt viết về ĐàngNgoài và Thăng Long – KẻChợ những thập kỷ đầu thế

kỷ XVII như đặc điểm về :danh hiệu và vị trí ,nguồn gốc

đình Bồ Đào Nha.

Ông là một con ngườinhiều năng lực, đầynhiệt huyết nhưng đã

có một cuộc đời sónggió và một số phậnbất hạnh

xứ Đàng Ngoài, người ĐàngNgoài tôn thờ vua của họ nhưthế nào,về chúa hay phóvương cai trị xứ và quyềnhành của ngài, về lực lượngthuyền chiến của Đàng Ngoài

và Đàng Trong, đặc điểmchính trị giáo dân , cônggiáo… Tác phẩm này vừamang tính nghiên cứu lịch sửvừa mang yếu tố của du kí vì

là những ghi chép trong quátình tiếp xúc trực tiếp vớiĐàng Ngoài của tác giả, thểhiện rất rõ những nhận địnhchủ quan có phần thái quá

5 Lịch sử giáo

đoàn Dòng Tên

năm 1660

Giuliano Baldinottisinh năm 1591 tạiPistoia gần thành phốnổi tiếng Florence(Ý)

Ghi chép về những hoạt độngcủa các giáo sĩ dòng Tên khitới An Nam Trong đó cónhiều chi tiết về các hoạtđộng của A de Rhodes vàkinh thành Checio (Kẻ Chợ).Sau này, tác giả HenriBernard đã sử dụng để viếtthành tiểu luận “ Hà Nội thờinhững người Bồ Đào Nha và

Hà Lan” (Le Hanoi des

Portugais et des Hollandais)đăng trong cuốn “Để tìm hiểuĐông Dương và phươngTây” (Pour la compréhension

de l’Indochine et del’Occident” (Hanoi, 1939).Tác phẩm này vừa mang tínhghi chép thời gian lịch sử vừa

có mang tính chất du kí thểhiện qua thái độ , đáng giáchủ quan của tác giả

Ghi chép của người nướcngoài dưới dạng nhật ký hànhtrình tới đàng ngoài cho thấythực trạng chính sách, thủ tụccủa nhà nước phong kiếntrong ngoại thương , ngoạigiao , tình hình chính trị , dânchúng Quan điểm vị lợi củangười nước ngoài , thấychính quyền quan liêu chuyênchế

Cuốn du ký chứa đựng nhiềuđiều quan sát độc đáo và hiếu

kỳ về đời sống của các tầnglớp xã hội như : vị trí , diệntích, đặc sản , Tài nguyên ,

trách về kế toán, hànhchính trên tàu buôncủa Công ty Đông Ấn

Hà Lan trong giaiđoạn 1639-1645 Tácgiả Tavernier là mộtngười thương nhân lữhành đi nhiều nơi,từng là nam tướcAubonne, tác phẩmđược xuất bản Parinăm 1681 Sinh ởPháp năm 1605 từng

là thợ khắc và buônbán tranh

thương mại, tiền tệ, Lựclượng hải quân và bộ binh,phong tục tập quán , về chínhquyền…

8 Vương quốc

Đàng Ngoài

Filippo de Marini mộtgiáo sĩ người Ý tớiĐàng Ngoài truyềnđạo ghi chép năm1663

Tác giả đã miêu tả về vươngquốc Đàng Ngoài với nhữngđặc điểm nổi bật về điều kiện

tự nhiên, con người dân cư xãhội …dựa trên những quan sátcủa tác giả khi tới đây Trong

đó cũng có những cảm xúccủa tác giả khi tới nơi đây

Miêu tả chi tiêt về đời sốngnhân dân từ những chi tiếtvụn vặt, nhưng chứa nhiềuthông tin thú vị ,độc đáo của

Lào xuất bản tại Pháp năm

Bố của Baron làHenrick Baron mộtthời kỳ làm trưởngthương điếm Công tyĐông Ấn Hà Lan, còn

mẹ của Baron là mộtphụ nữ người ĐàngNgoài Bản thânSamuel Baron sinhtrưởng và sống nhiềuchục năm ở ĐàngNgoài, sau gia nhậpquốc tịch Anh và làmviệc cho Công tyĐông Ấn Anh, đã từngđược Công ty phái đicông cán ở nhiều nướcChâu Á

Cuốn sách được xuất bảntrong bộ sưu tập “Voyagesand Travels” (Du hành và dulịch) gồm nhiều tập củaChurchill & Pinkerton, xuấtbản ở London năm 1811 vớimột bức tranh về Kẻ chợ thế

kỷ XVII đã trở thành “kinhđiển” và nhiều tranh minh họanổi tiếng, là một chuyên khảokhá toàn diện, viết về các mặtđịa lý tự nhiên nhân văn kinh

tế xã hội, chính quyền, quânđội và luật pháp đời sống vănhóa, phong tục và tín ngưỡngtôn giáo

11 Hồi kí của linh

mục Choisy

(1686)

Ab Choisy là mộtgiáo sĩ người Pháp đãtừng chứng kiến mắtthấy tai nghe sinhsống nhiều năm tại

Kẻ Chợ, bài viết được

Hồi kí kể về những điều nhìnthấy , chứng kiến của giáo sĩChoisy từ xa tới, miêu tả đờisống chính trị , kinh tế , xãhội của Đàng Ngoài

Fuciti viết lại theodạng hồi kí

ổn định, gắn bó vớiCông ty Đông ẤnAnh

Tác giả ghi chép tỉ mỉ về điệukiện tự nhiên , cư dân bảnđịa, phong tục tập quán, tôngiáo, thương mại, chínhquyền, quân đội, quan lạitrong xứ Ông cùng dành thờigian mô tả Kẻ Chợ qua diệnmạo đô thị, đời sống phốphường, chợ búa, đặc biệttrong khu buôn bán – thủcông

Hoàng Anh Tuấn dịch

và biên soạn từ nguồn

tư liệu phương Tây

Đây là một công trình dịch ,khảo cứu , nghiên cứu côngphu của tác giả nhằm tái hiệnlại những thông tin về haiCông Ty Đông Ấn Hà Lan vàAnh tại Đàng Ngoài thế kỉXVII Những tư liệu tác giảcung cấp là những cuốn nhật

kí hành trình được cácthương nhân ghi chép lại gửilại cho công ty Đông Ấn

14 Bản ghi nhớ do

ngài

Saint-Phanlle trình

Charles Thomas deSaint – Phalle là mộtgiáo sĩ người Pháp

Bản ghi nhớ được tác giả sửdụng dưới dạng nhật ký hànhtrình ghi chép vào ngày

bày lên quan

24/3/1753 chỉ ra những đặcđiểm về địa lý , điều kiện tựnhiên , kinh tế, tác giả đặcbiệt nhấn mạnh vào lợi íchkhi buôn bán với ĐàngNgoài

sử xứ Đàng Ngoài”

(History of Tonquin)chỉ dịch quyển 1 và cóthu gọn, lược bỏ một

số đoạn và ghép lạimột chương đượcđăng trong bộ “Duhành và du lịch”

(Voyages and Travels)của J Pinkerton xuất

Cuốn sách này được dịch trọntrong bộ Du hành và du lịch vìtrong tác phẩm miêu tả rất kĩnhững công sức của giáo sĩCharles Thomas de SaintPhalle Năm 1753 ông trìnhlên Chưởng ấn quan một bảnghi chép, trình bày sự phongphú về tài nguyên , nhữngthuận lợi trong công việc buônbán với xứ này Ông miêu tảrất nhiều về tự nhiên, kinh tế,

xã hội, văn hóa tín ngưỡng

bản ở London năm

1811 Bản dịch tiếngĐức tái bản năm 2007với đầu đề mới “NướcViệt Nam xưa – Dõitheo dấu tích của linhmục Charles Thomas

từ năm 1749 đượcphong giám mục năm

1726 Sống đến cuốiđời tại Đàng Ngoàinăm 1780

Đây là bức thư của đức ôngReydellet đề ngày 7/5/1756gửi cho em trai của mình ởParis Miêu tả những điều tácgiả đã trải qua trong hành trìnhsinh sống tại Đàng Ngoài khá

là vất vả tác giả miêu tả kĩnhững đặc điểm về ăn uống,sinh hoạt , đến dân cư , tìnhhình giáo dân…

từ vùng bờ biển phíaTây nước Anh Làthư ký thường trựccủa Bộ Hải quanHoàng gia Anh thamgia vào công việc sắpxếp, hợp nhất và cải

Nội dung phác họa chủ yếutỉnh Đà Nẵng về con ngườiNguyễn Ánh về tình thế củacuộc nội chiến giữa nhàNguyễn và Tây Sơn Miêu tả

rõ về kinh tế, chính trị , quân

sự đặc điểm của Đà Nẵng , phê phán thể chế đã kìmnhững xã hội đó phát triển,sở

tiến tổ chức việc điềuhành trong Bộ Từngđược phong tòng namtước

hữu tài sản không được bảo

vệ, quan lại lộng quyềnchiếm đoạt tài sản…Ca tụngnền kinh tế tư bản – thực dân

à nền dân chủ tư sản được coi

là mẫu mực của nước Anhthời đó Bước đầu thấy ngườiPháp có ý định với nước ĐạiViệt, đồng thời thúc dụcchính phủ Anh thông quatrung gian là Công ty Đông

Ấn mau chóng đến Đà Nẵngthúc đẩy quan hệ buôn bán

18 Những ghi

chép về xứ Bắc

Kì

đức ông De laBissachere một giáo sĩThừa sai của Pháp,tập bản thảo viết năm

1807, được nhà họcgiả Ch.B Maybon sưutầm từ lưu trữ BộNgoại giao viết lờidẫn, chú thích và choxuất bản

Nội dung bao gồm nhữngnhận xét tại chỗ ban đầu vềlịch sử, cư dân, chính quyền,luật pháp, tình hình kinh tế,các đẳng cấp xã hội, đời sốngvật chất, phong tục và tínngưỡng của dân chúng ĐạiViệt và Bắc thành nói riêngvào thời đó …

địa dư nước

Jean Louis Taberd vốn

là phó linh mục của

Đây là một chuyên luận đãđăng trong tạp chí hội châu Á