Đặc điểm loại hình nhân vật tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một thể loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phản ánh hiện thực đời sống một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian, khả năng khám phá một cách s

Tiểu thuyết là một thể loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phản ánh hiện thực đời sống một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian, khả năng khám phá một cách sâu sắc những vấn đề thuộc về thân phận con người thông qua những tính cách đa dạng, phức tạp, khả năng tái hiện những bức tranh mang tính tổng thể rộng lớn về đời sống xã hội Và để làm nên thành công của một tiểu thuyết chúng ta

không thể không nhắc đến yếu tố nhân vật:“Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” (Tô Hoài) Trong tiểu thuyết, nhân vật

giữ một vai trò vô cùng quan trọng, là then chốt quyết định sự thành bại của cả tác phẩm Thông qua nhân vật tiểu thuyết, bạn đọc không chỉ nhìn thấy rõ ràng bộ mặt xã

hội đương thời mà còn “đọc” được những vấn đề muôn thuở của thân phận con người.

Nhân vật trong tiểu thuyết là hạt nhân của sự sáng tạo, là trọng điểm để nhà văn

lý giải tất cả những vấn đề của đời sống xã hội Nó có thể chỉ là sự hóa thân, là hình bóng, là mộng tưởng của chính tác giả như trong tiểu thuyết lãng mạn; nhưng nó cũng

có thể được xây dựng từ những nguyên mẫu của đời sống kết hợp với những năng lực tổng hợp và sáng tạo của nhà văn như trong tiểu thuyết hiện thực Nhân vật có thể là nạn nhân của bối cảnh xã hội, cũng có thể được coi là chủ nhân lịch sử đủ khả năng làm chủ vận mệnh của mình… Điều quan trọng ở đây là nhân vật ấy phải là điểm xuất phát

và trung tâm của sự mô tả nghệ thuật Về phía tác giả, nhân vật là sự thể hiện “quan niệm nghệ thuật về con người”, thông qua việc xây dựng nhân vật, nhà văn bộc lộ tư

tưởng, tình cảm của mình đối với từng loại người trong xã hội đồng thời dẫn dắt người đọc đi vào những thế giới riêng với đủ mọi khát vọng cùng với cảm xúc yêu thương hay

lòng căm giận Còn về phía độc giả, nhân vật luôn là “chìa khoá” để “giải mã” những

vấn đề hiện thực mà nhà văn đặt ra trong tác phẩm Vì vậy trong quá trình sáng tác nhà

văn luôn quan tâm đặc biệt đến “đứa con tinh thần” của mình So với những thể loại

văn học khác nhân vật trong tiểu thuyết được miêu tả tinh tế nhiều mặt và sống động như con người thực quanh ta Bởi vậy mà nhân vật tiểu thuyết cũng mang nhiều đặc trưng riêng

Trước hết, do có sức bao chứa nội dung hiện thực rộng lớn nên nhân vật tiểu thuyết được đặt trong cấu trúc có rất nhiều nhân vật, nhiều mối quan hệ phức tạp.Trong

khi đó, truyện ngắn chỉ xuất hiện vài ba nhân vật với ít sự kiện, tình tiết và chỉ chiếm một phần nhỏ so với hệ thống nhân vật tiểu thuyết Thậm chí có những cuốn tiểu thuyết

số lượng nhân vật còn dài hơn số trang của một truyện ngắn như “Chiến tranh và hoà bình” (L.Tônxtôi) với hơn năm trăm nhân vật, “Thuỷ Hử” (Thi Nại Am) với bốn trăm

nhân vật, … Người đọc phải theo dõi tỉ mỉ, tập trung cao độ mới có thể nắm bắt được

hệ thống nhân vật và các mối quan hệ giữa các nhân vật trong tiểu thuyết Hay lấy một

ví dụ gần gũi hơn đó chính là tiểu thuyết “Số đỏ” (Vũ Trọng Phụng), thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết này cũng khá đa dạng, đông đảo Ta có thể kể đến hàng loạt chân dung biếm hoạ như: cụ Cố Tổ, ông Cố Hồng, vợ chồng Văn Minh, bà Phó Đoan, Tuyết, Phán Mọc Sừng, cậu Tú Tân, Xuân Tóc Đỏ, Sư chùa Tăng Phú, Min Đơ, Min Toa, bạn bè cụ

Cố Hồng, bạn bè vợ chồng Văn Minh… Mỗi người một gương mặt, một tính cách, nhưng tất cả cùng góp phần phản ánh sự biến chất, thối nát của xã hội Việt Nam đương thời

Kế đến, điểm dễ nhận thấy và điểm khác biệt rõ nhất là khuôn khổ rộng lớn của

tác phẩm trải dài theo cả không gian và thời gian, cho phép người viết tiểu thuyết khai

thác nhân vật một cách toàn diện, tỉ mỉ theo từng bước thăng trầm của số phận Đây là

đặc điểm chính, là thuộc tính nổi bật nhất của nhân vật tiểu thuyết Không phải ở thể loại nào, người đọc cũng có thể dõi theo cuộc đời nhân vật một cách chi tiết, cụ thể đến vậy Ở trong thơ, con người - nhân vật trữ tình - hiện lên chủ yếu ở khoảnh khắc xúc

cảm Trong kịch, con người - nhân vật hành động - hiện lên ở thời điểm “sóng gió”

nhất của số phận và bị cuốn rất nhanh vào trục xung đột - hành động của tác phẩm

Truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao dường như đã phản ánh đầy đủ cuộc đời thằng Chí từ khi hắn còn đỏ hỏn cho đến lúc hắn tự kết liễu số kiếp mình, nhưng “tiểu sử” đó

không được miêu tả chi tiết từ đầu đến cuối mà có những năm tháng cuộc đời được tóm tắt rất nhanh, có những khoảnh khắc tâm lý lại được miêu tả tỉ mỉ chi tiết như chính ta

có thể đọc hết những suy nghĩ diễn ra trong đầu nhân vật Từ trong nguồn gốc xa xưa, ý

thức về số phận cá nhân đã vừa là nhân tố quyết định sự hình thành, vừa đồng thời là

nhân tố thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của tiểu thuyết trong nhiều chặng đường lịch

sử Rõ ràng là ở tiểu thuyết, người đọc có thể sống và trải nghiệm trọn vẹn với cuộc đời

của nhân vật, cả những hạnh phúc và đau khổ, cả những thành tựu và mất mát, cả những nếm trải và sự trả giá của số phận Đặc trưng thể loại không chỉ thuận lợi cho việc nhà văn mở ra một thế giới đông đúc cho tác phẩm mà còn tạo điều kiện để nhà văn đi sâu

mô tả những “nếm trải” của số phận Nhân vật trong tiểu thuyết thuộc kiểu nhân vật

-số phận, nhân vật “nếm trải” “Bà Bovary” của Gustave Flauber là tiểu thuyết xoay

quanh trò chơi của những thời điểm, kết cấu tác phẩm liên tục xoáy vào những điểm hội

tụ mang tính kế tiếp của những cảnh ngộ Tác phẩm lần lượt đi hết từ mốc giới này đến mốc giới khác trong chuỗi thăng trầm biến thiên của cuộc đời người đàn bà: bắt đầu là đám cưới Ema hi vọng rồi thất vọng, rồi đến biến cố Vobietxa, rồi đến những cuộc ngoại tình,…sau cùng là sự tự kết liễu cho chuỗi đời u ám, đơn điệu Có thể thấy rằng tiểu thuyết là sự vận động của tâm hồn, một tính cách, là những diễn biến tâm lý phức tạp nhằm đạt tới chiều dài của một cuộc đời và sự khái quát hoá về số phận con người Khi thể hiện tính cách, các nhà tiểu thuyết không gò ép nhân vật vào những khuôn khổ chật hẹp với một tiết tấu hành động nhanh, những phút kịch tính của số phận mà luôn giữ nhịp độ bình thường như chính bản thân nhịp điệu của cuộc sống hàng ngày Nhờ

đó mà hơn hẳn các thể loại khác, nhân vật trong tiểu thuyết sống một quãng đời tương đối dài, với sự mô tả hết sức cụ thể, tỉ mỉ đến từng chi tiết trong những đoạn đường đời,

những bước đi của số phận Ở tiểu thuyết “Số đỏ”, Xuân Tóc Đỏ là một nhân vật được

xây dựng trong quá trình phát triển, tính cách của Xuân Tóc Đỏ được miêu tả trong quá trình vận động Hắn xuất hiện trong tác phẩm với thời gian chưa phải là một đời người, nhưng là một quãng đời khá dài Tác giả đã theo dõi tính cách nhân vật từ bé và mô tả khá tỉ mỉ những đoạn đường đời, những bước thăng trầm của số phận nhân vật Từ một đứa trẻ mồ côi, có những hành vi vô giáo dục, bị đuổi ra khỏi nhà, sống lang thang và tồn tại nhờ những trò lưu manh đến khi chen chân được vào tầng lớp thượng lưu và trở thành người danh giá

Tiếp đến, đề cập đến nhân vật tiểu thuyết, một yếu tố không thể không nhắc đến bởi nó góp phần đắc lực tạo ra những tính cách điển hình sống động: đó là yếu tố hư

cấu nghệ thuật “Hư cấu nghệ thuật là cặp mắt để phát hiện những hiện tượng điển hình trong cuộc sống” (A Tônxtôi), là một thao tác không thể thiếu trong tư duy sáng

tạo của nhà tiểu thuyết Với tiểu thuyết, hư cấu nghệ thuật thể hiện sức sáng tạo dồi dào

của người nghệ sĩ Nhà văn không “bê” nguyên một con người cụ thể ngoài đời đặt vào

tác phẩm mà bồi đắp thêm cho họ những đặc điểm mới, nét tính cách mới mà nhiều khi

nó là nét tính cách mang đặc trưng của nhân vật Nó không chỉ giúp người đọc hình dung rõ ràng hơn về nhân vật mà còn khiến cho nhân vật hiện lên sinh động hơn, chân thực hơn, sắc nét hơn và để lại nhiều ấn tượng sâu sắc hơn trong lòng người đọc So với

ký, rõ ràng tiểu thuyết đã dành một phạm vi hết sức rộng rãi để nhà văn phát huy đến mức cao nhất năng lực tưởng tượng sáng tạo của mình Nếu ký chỉ đi từ một con người thực trên một bối cảnh có thực để xây dựng nên một hình tượng điển hình thì tiểu thuyết

có thể tạo dựng một điển hình nghệ thuật từ nhiều con người, nhiều bối cảnh thực Thật vậy, Xuân Tóc Đỏ là loại bụi đời trong môi trường thành thị Nhân vật này được xây dựng chủ yếu trên sự tổng hợp nhiều nét của những người cùng loại Tác giả đã xây dựng Xuân Tóc Đỏ theo phương pháp điển hình hóa kết hợp lối miêu tả chân thật và phóng đại, phóng đại để biếm họa Hay như những hình tượng nhân vật tiêu biểu khác

như nhân vật AQ trong “AQ chính truyện” mà Lỗ Tấn nói: “Nhân vật của tôi có tà áo

ở Bắc Kinh, cái ria ở Triết Giang, miệng cười ở Vũ Hán” Như vậy có thể xem hư cấu

là một thao tác không thể thiếu và không được phép thiếu trong tư duy sáng tạo của một

tiểu thuyết Kunđêra cho rằng: “Tiểu thuyết là thứ văn xuôi tổng hợp lớn dựa trên trò chơi với các nhân vật hư cấu” Cả L Tônxtôi, Đôxtôiépxki, Tuốcghênhép, Ban dắc,

Xtăngđan, Hêminguê, Lỗ Tấn, Nam Cao,…cùng nhiều tên tuổi lừng danh khác đã tạo được những hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết bất hủ nhờ phép tư duy sáng tạo này

Nếu nhân vật trữ tình trong thơ chỉ hiện diện, đối thoại với độc giả bằng những sắc thái tình cảm, thái độ tình cảm thì nhân vật tiểu thuyết lại có tình cảm, suy nghĩ, hành động riêng thậm chí là vô cùng phong phú và sâu sắc.Không chỉ vậy, khi xây dựng nhân vật, các nhà tiểu thuyết thường lấy hoàn cảnh làm tiền đề cho sự hình thành và phát triển của tính cách Đặc điểm này cũng khá giống với kịch, tuy nhiên do sự khác nhau về dung lượng thể loại nên cũng không yêu cầu đạt đến mức tập trung, dồn nén như ở nhân vật kịch Nhân vật của kịch thường chứa đựng những cuộc đấu tranh nội tâm Do đặc trưng của kịch là xung đột nên khi đứng trước những xung đột, tình huống

bất ngờ, éo le, con người bắt buộc phải hành động và vì vậy, họ không thể không đắn

đo, suy nghĩ, cân nhắc, băn khoăn, dằn vặt điển hình như nỗi đau khổ vò xé dai dẳng của Vũ Như Tô, cuộc đấu tranh giữa hồn và xác của Trương Ba… Thông qua những đấu tranh nội tâm và hành động trong hoàn cảnh tức thời ấy, tính cách, phẩm chất nhân vật kịch cũng được bộc lộ rõ rệt Còn ở tiểu thuyết, mỗi nhân vật thường xuất hiện trên nền của một môi trường, hoàn cảnh riêng Tuy nhiên, trong chiều hướng vận động của

cốt truyện, nhân vật được “tung”vào nhiều môi trường, hoàn cảnh khác nhau, tham gia

vào nhiều tình huống và từ đó phát sinh thêm nhiều tính cách, nhiều hành động Nhờ

đó, đời sống nhân vật càng thêm phong phú bộc lộ được những nét tính cách điển hình

nhất, mang đậm dấu ấn cho nhân vật Thật vậy, các nhân vật trong tiểu thuyết “Sống mòn” được đặt trong những xung đột trên nhiều bình diện, để từ đó, tính cách và bản

chất của họ được hình thành, phát triển Oanh ngoài mặt tỏ vẻ đồng cảm, thương xót cho số phận của hai bạn đồng nghiệp nhưng ngày ngày bớt xén từng bữa ăn của họ, thậm chí trả lương không xứng với công sức mà hai người bạn bỏ ra Bản chất, tính chất giả nhân giả nghĩa của Oanh hiện ra cụ thể hơn qua thái độ, cách ứng xử của thị Hay như tính cách con người thật của Thứ ngày một rõ nét trong các mối quan hệ khác nhau Nhận ra bản tính xấu xa của Oanh, Thứ thấy nếu mình sống với người nhỏ nhen thì mình cũng trở nên nhỏ nhen Mâu thuẫn lên đến đỉnh điểm, Thứ và San quyết định chuyển phòng trọ Ở nơi ở mới, Thứ có dịp nhìn nhận, suy nghĩ về cuộc đời Những lo lắng tủn mủn khiến họ chìm vào trong chuỗi ngày sống vô nghĩa Nó khiến y phải rơi

vào cảnh “sống mòn”, trở nên vô cảm trước tin người thân bị bệnh nặng Khi nhận được tin Đích bị bệnh nặng, khó lòng qua khỏi thì phần “con” trong Thứ lộ ra “Thứ chẳng rỏ giọt nước mắt nào”, thậm chí tàn nhẫn hơn là thầm mong “giá Đích chết ngay đi” Y vô tình như vậy phải chăng phần “người” trong y đã bị chết yểu? Song có thể khẳng định là nó không bị chết “yểu” bởi Thứ đã đau đớn “tột cùng” và đã khóc cho sự

ra đi, cằn cỗi của tâm hồn mình

Và cuối cùng, cùng với khả năng mở rộng tầm vóc hiện thực và đi sâu khám phá những vấn đề thuộc về số phận con người, khả năng tạo dựng tính đa dạng về màu sắc thẩm mĩ cũng là một đặc điểm tiêu biểu của tiểu thuyết Trong khi các thể loại khác

thường chỉ tiếp nhận một sắc thái thẩm mĩ nào đó để tạo âm hưởng chủ đạo cho tác phẩm: bi kịch là cái cao cả, hài kịch là cái thấp hèn, thơ là cái đẹp, cái lý tưởng… thì ở tiểu thuyết không diễn ra quá trình lựa chọn màu sắc thẩm mĩ khi tiếp nhận hiện thực Nội dung của tác phẩm tiểu thuyết là sự pha trộn, chuyển hoá lẫn nhau giữa các màu sắc thẩm mĩ: cái cao cả lẫn cái thấp hèn, cái thiện lẫn cái ác, cái bi lẫn cái hài, cái đẹp lẫn cái xấu Thế nên, nhân vật tiểu thuyết cũng mang tính phức điệu thẩm mĩ, không đơn phiến mà đa nhân cách Trong một con người Xuân Tóc Đỏ có cả cái bi, cái xấu và cái hài, mà cái hài là chính Qua nhân vật trung tâm này, Vũ Trọng Phụng đả kích, châm biếm bản chất xấu xa, thối nát của xã hội thực dân phong kiến Có thể nói Xuân Tóc Đỏ

là một bức tranh biếm hoạ cỡ lớn phơi bày sự thối nát của cả một xã hội Vì thế M.Bakhtin đã từng nhận xét: con người trong tiểu thuyết, khác với sử thi là thường không đồng nhất mình với chính nó Trong sử thi, con người có địa vị như thế nào thì hành động như thế ấy, phù hợp với cương vị địa vị của mình Trái lại, trong tiểu thuyết, một người có địa vị cao nhưng có thể hành vi lại rất thấp, một người ở đáy xã hội lại có thể có hành động rất cao thượng

“Văn chương và cuộc sống là những đường tròn đồng tâm” (Nguyễn Minh

Châu) Ðối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Ðọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Và từ đó, chúng ta có thể một lần nữa khẳng định được vị trí, vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng của nhân vật trong tiểu thuyết