Phân tích những đặc điểm thi pháp của sử thi Đam Săn

Sử thi Đam Săn phần nào đã tái hiện nên được một bức tranh toàn cảnh của người Tây Nguyên cổ đại, nó chính là lịch sử đấu tranh chinh phục thiên nhiên, cải tạo xã hội của người Ê-đê, chủ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

***

TIỂU LUẬN CUỐI KÌ

Đề bài: Phân tích những đặc điểm thi pháp của sử thi Đam Săn. (Bản dịch của Nguyễn Hữu Thấu, NXB Khoa học xã hội, 1988)

HÀ NỘI, 2016

I Tóm tắt nội dung sử thi Đam Săn

Theo tục “chuê nuê” trong chế độ mẫu hệ, mặc dù đã có người yêu là nàng Hơ

Bia nhưng Đam Săn vẫn phải lấy chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị làm vợ Đam Săn đã cưỡng

lại tục lệ đó nhưng ông Trời “đã chống gậy hèo đến thu xếp việc cưới hỏi” nên Đam Săn

đành phải khuất phục trước sức mạnh của tập tục, ở lại nhà Hơ Nhị, Hơ BHị làm chồng

Song ở nhà vợ, Đam Săn vẫn tiếp tục chống lại cuộc hôn nhân đó Trong một lần chàng mải chơi quay Mtao Grự giả vờ đến thăm Đam Săn Trước lúc ra về, ông ta vờ quên cái ống điếu để lấy cớ quay lại nhờ Hơ Nhị đưa Mtao Grự lôi Hơ Nhị lên bành, rồi thúc voi chạy Biết tin Đam Săn tìm giết Mtao Grự, cứu được vợ

Đam Săn lại dẫn dân làng đi làm rẫy, bắt cá Nhân lúc đó, Mtao Mxây đến nhà Đam Săn Trước lúc ra về, ông ta vờ để quên con dao để lấy cớ quay lại lừa Hơ Nhị đưa Mtao Mxây kéo nàng lên bành voi chở về buôn làng của mình Y Suh, Y Sah đi báo cho Đam Săn Đam Săn đã đi giết Mtao Mxây và cứu vợ

Sau đó Đam Săn dẫn làng đi khai phá rừng Chàng đã chặt cây smuk, một thứ cây

thần, cây “linh hồn”, cây “tổ tiên”, cây “sinh ra Hơ Nhị và Hơ Bhị”[1;52] Do những hành động trên của Đam Săn, Hơ Nhị và Hơ Bhị đã hai lần chết Song khi vợ chết, chàng khóc

thương người vợ mà thần linh ban cho chàng, để chàng “có người vợ nấu cơm đơm canh,

Với khát vọng trở thành tù trưởng hùng mạnh, vươn tới cuộc sống phóng khoáng, Đam Săn đi bắt Nữ thần Mặt Trời về làm vợ Đến buôn làng Đam Par Kvây, mặc dù được người bạn cũ ngăn cản không nên đi, nhưng Đam Săn bỏ qua lời can ngăn của bạn tiếp tục lên đường Đam Săn đi gặp nữ thần Mặt Trời để cầu hôn nhưng bị từ chối Đam Săn ra về và bị ngập chìm trong vùng rừng đất mềm Con chuồn đã bay về báo tin cho Hơ Nhị và Hơ Bhị Hơ Nhị sai người đi báo cho chị gái và em gái Đam Săn là Hơ Âng và

Hơ Lị Mọi người đến rừng Bà Sun Y Rit – nơi Đam Săn chết, để làm tang cho chàng

Hơ Âng đang khóc thương em trai thì có một con ruồi bay vào miệng Sau đó Hơ Âng mang thai và nàng sinh ra một đứa bé trai Thần phán đặt tên cho đứa bé là Đam Săn Lớn lên, Đam Săn (Đam Săn cháu) thay cậu lấy Hơ Nhị Buôn làng Đam Săn cháu

và Hơ Nhị làm lễ cúng thần linh và tổ tiên

II Đặc điểm thi pháp của sử thi Đam Săn

Cùng với các thiên sử thi đồ sộ của thế giới như Iliat và Ôđixê của Hy Lạp,

Mahabharata và Ramayana của Ấn Độ, Ênêit của La Mã thì Đam Săn của người Việt

Nam cũng góp tiếng nói riêng vào việc khẳng định sự không thể vắng mặt của thể loại

này trong nền văn học thế giới Không ngần ngại mà khẳng định rằng: Đam Săn là thiên

sử thi lớn nhất, có giá trị nhất trong kho tàng sử thi các dân tộc Tây Nguyên nói riêng và Việt Nam nói chung Ai đã từng đọc tác phẩm này một lần, hẳn sẽ không thể nào quên được hình ảnh người anh hùng Đam Săn đầy khát vọng chiếm lĩnh những đỉnh cao vinh

quang, với phong vị Tây Nguyên lãng mạn mà oai hùng, với tục “chuê nuê” khác thường

mà độc đáo Sử thi Đam Săn phần nào đã tái hiện nên được một bức tranh toàn cảnh của người Tây Nguyên cổ đại, nó chính là lịch sử đấu tranh chinh phục thiên nhiên, cải tạo xã hội của người Ê-đê, chủ đề phản ánh của nó vô cùng phong phú: Ca ngợi người anh hùng, phản ánh xã hội Ê-đê thời cổ đại, phản ánh những phong tục tập quán của cộng đồng Và

sử thi Đam Săn mang những đặc trưng thi pháp sau:

1 Thi pháp nhân vật trong sử thi Đam Săn

1.1 Đam Săn - nhân vật trung tâm

Nhân vật trung tâm trong sử thi là nhân vật anh hùng, người đại diện cho lí tưởng

của cộng đồng Tây Nguyên Và trong sử thi Đam Săn, thì người đại diện cho lí tưởng đó

là nhân vật Đam Săn Hình ảnh Đam Săn được xây dựng trong sử thi là người anh hùng với vẻ đẹp ngoại hình hoàn mĩ, là người anh hùng với hành động phi thường và là người anh hùng với tính cách mạnh mẽ, ngang tàng

Đầu tiên, để ca ngợi người anh hùng lí tưởng trong sử thi Đam Săn, nhân vật Đam

Săn…được mô tả là người tù trưởng giàu mạnh, là người anh hùng lý tưởng của thời đại

Đó là lý tưởng về một mẫu người khỏe đẹp, có tài năng xuất chúng Đam Săn hiện lên

với trang phục: “Chàng quấn một khố sọc điểm hoa kơ-ụ, chít một khăn điểm hoa êmiê,

mặc cái áo ông Trời từ trên cao đã ban cho…trông thật ra dáng một tràn tù trưởng trẻ

gió như bão Chàng múa dưới thấp, gió như lốc Chòi lẫm đổ lăn lóc Cây cối chết rụi Khi chàng múa dưới thấp, vang lên tiếng đĩa khiên đồng Khi chàng múa trên cao, vang

lên tiếng đĩa khiên kênh” [1;34] Không chỉ có vậy, mà ngoại hình của Đam Săn còn được

miêu tả chi tiết như sau: “Cổ chàng trông như quả cà chín, nhìn qua vài lần không thấy

đã thèm Râu mép to bằng sợi móc, râu hàm to bằng đọt song, râu ria quanh miệng mọc

“mắt đen như mắt rắn, long lanh như mắt cá trê, giận dữ như đôi mắt rắn đang ấp trong

nhau với các tù trưởng ở trần gian như Mtao Grự, Mtao Mxây…đến các lần xung trận đọ sức với thần linh chàng đều chiến thắng Đời sống tinh thần của Đam Săn luôn có sự đấu tranh, giữa việc bắt buộc phải làm nhiệm vụ với không chịu làm nhiệm vụ của người

chồng theo tục lệ “chuê nuê” truyền thống đã quy định; giữa chịu an phận sống với vợ theo nếp đã định sẵn với việc “mở ra con đường theo ý muốn”.

Đam Săn hiện lên với hành động và tư tưởng cao cả, luôn hướng tới khát vọng muốn trở thành một tù trưởng hùng mạnh, nên Đam Săn mới chịu lấy hai chị em Hơ Nhị

và Hơ BHị và muốn đi bắt nữ thần mặt trời: “Tôi muốn đi bắt nữ thần mặt trời Như vậy

mới trở thành tù trưởng hết sức giàu mạnh…trên đời không ai bì kịp…Tôi đến đâu núi sẽ

vỡ, suối tan”[1;58].

Phẩm chất cao quý của nhân vật Đam Săn ở đây chính là lòng dũng cảm, xả thân

vì cộng đồng trong việc chiến đấu chống kẻ thù và chinh phục thiên nhiên Người anh hùng đó mang vẻ đẹp hài hòa đến mức lý tưởng giữa thể chất và ngoại hình Trong thi pháp sử thi, hình ảnh nhân vật anh hùng là nhân vật của một quan niệm nghệ thuật độc đáo Họ có thể được sinh ra bình thường hoặc thần kì nhưng khi trưởng thành, tất cả đều

có quyền năng ngang tầm hoặc vượt cả các thế lực siêu nhiên Ở sử thi Đam Săn cũng không ngoại lệ, Đam Săn khi lên trời “tức thì chàng tóm, lấy đầu ông” [1;56] và nói “Tôi

vật có những hành động phi thường, kỳ diệu Ngoài những công việc hằng ngày, đời thường thì người anh hùng lại được dân gian tô vẽ lên với những kỳ tích mà người bình thường khó lòng làm được, mà điển hình ở đây là Đam Săn với việc cầu hôn nữ thần Mặt Trời

Không chỉ có vậy, nhân vật anh hùng phải là nhân vật luôn hành động Hành động

vì quyền lợi và mục đích của cộng đồng Họ hành động không chỉ do vai trò và công việc

bắt buộc, thôi thúc, mà họ còn tiềm tàng sẵn nhu cầu hành động rất cao trong mọi trường hợp, mọi điều kiện Nhiệm vụ quan trọng và thiết yếu nhất của nhân vật anh hùng là sẵn sàng chiến đấu với mọi thế lực, trọng mọi tình huống để bảo vệ sự bình yên và phát triển của cộng đồng Đam Săn đang cùng dân làng bắt cá, nghe tin Hơ Nhị bị Mtao Mxây bắt

đi, liền nói: “Hỡi các con! Chúng ta về ngay! Bỏ lại tất cả đồ đạc ở nơi đây…chúng ta

anh hùng trong chiến trận mà còn là anh hùng trong lao động Chàng dẫn dân làng đi khai

phá rừng, chăm chỉ lao động: “Tôi gọi các người chẳng vì công này, chẳng vì việc nọ.

Qua việc phân tích thi pháp xây dựng nhân vật Đam Săn - nhân vật trung tâm trong sử thi Đam Săn, chúng ta có thể nhận thấy nghệ thuật khái quát hoá, lý tưởng hoá được sử dụng triệt để trong việc xây dựng nhân vật sử thi Đam Săn là nhân vật tiêu biểu cho lý tưởng cộng đồng Mọi suy nghĩ và hành động của Đam Săn đều hướng đến mục đích xác lập và khẳng định một thế quyền mạnh mẽ cho cộng đồng Chàng phải chiến đấu

để bảo vệ và chiếm đoạt thêm đất đai, tài sản, làm giàu cho dân cư Chàng là con người toàn diện vì ở lĩnh vực nào chàng cũng tài giỏi Dũng cảm trong chiến đấu, táo bạo trong khám phá, hài hòa trong mọi quan hệ…Đam Săn là hiện thân của sự kết tinh mọi phẩm chất ưu tú của cộng đồng, thời đại Và chính sự phóng đại đã đẩy nhân vật anh hùng Đam Săn lên quá mức bình thường Chàng trở thành con người rất kì vĩ, là người anh hùng bách chiến bách thắng, thậm chí có thể chiến thắng được cả thế lực siêu nhiên ghê gớm, vượt qua tất cả gian khổ, khó khăn, dễ dàng lập được nhiều chiến công, kì tích

1.2 Các nhân vật phụ

1.2.1 Nhân vật đối địch

Trong sử thi Đam Săn, cùng xuất hiện với nhân vật trung tâm là người anh hùng

Đam Săn thì còn có những nhân vật đối địch khác là tù trưởng Mtao Grự, Mtao Mxây

(1) Loại cây cho gỗ làm cảnh và tráng nỏ

Họ là đều là những tù trưởng tham lam, hiếu sắc Mặcdù Mtao Grự đã có rất nhiều vợ:

“vợ cả”, “vợ thái thuốc hút”, “vợ têm trầu”…nhưng khi nghe bọn tôi tớ nói Hơ Nhị rất

xinh đẹp “lộng lẫy như thần, ngời sáng như mặt Trời Ngón tay như lông nhím Mặt mày

tròn trạnh như quả hồng rừng…” [1;29] thì Mtao Grự lại muốn cướp nàng về làm vợ Hay như Mtao Mxây đã gần đất xa trời rồi nhưng vẫn thích đi cướp vợ người anh hùng Đam Săn về làm vợ bé Nhưng kết quả là chúng đều thua cuộc trong những trận giao chiến với

người anh hùng Đam Săn Hình ảnh Mtao Grự hiện lên thật thảm hại “Mtao Grự lảo

đảo như gà gãy cánh, khập khiễng như gà gãy chân, vừa chạy vừa kêu oai oái ở bãi

hình ảnh đó là Đam Săn múa khiên: “Chàng múa trên cao, gió như bão Chàng múa

thấy, cộng đồng người Tây Nguyên đã “ưu ái” tô vẽ lên một Đam Săn chính nghĩa vô

cùng hào hùng, mạnh mẽ và ngược lại những tù trưởng với việc tranh cướp phi nghĩa thì

sẽ phải nhận kết quả không tốt đẹp Và đây chính là thi pháp xây dựng nhân vật phản

diện trong sử thi Đam Săn.

1.2.2 Nhân vật nữ tài sắc

Tuy không phải là nhân vật chính trong sử thi Đam Săn, nhưng nhân vật Hơ Nhị

và Hơ BHị có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển cốt truyện Chị em Hơ Nhị, Hơ

BHị, “tay trái đeo xuyến bạc, tay phải đeo vàng kép cả người lấp lánh như cái đĩa khiên

người anh hùng, và chính họ sẽ góp phần làm cho người anh hùng trở nên có quyền lực

và giàu sang: “Chỉ lấy Hơ Nhị, Đam Săn mới trở nên một tù trưởng giàu có, chiêng lắm,

khi Đam Săn lấy họ, thì chàng đã trở thành một tù trưởng giàu mạnh Và cũng chính Hơ Nhị và Hơ BHị là nguyên nhân của cuộc chiến tranh giữa Đam Săn với Mtao Grự, Mtao Mxây… tất cả đều nhằm mục đích cướp người đẹp và giành lấy người đẹp bị cướp

1.2.3 Nhân vật thần

Trong sử thi Đam Săn, thần là nhân vật phụ nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn đến

tiến trình phát triển của cốt truyện Nhân vật thần là ông ông Trời, ông Đu, ông Điê (1),

nữ thần Mặt Trời Họ tuy không có vai trò quyết định nhưng lại có ảnh hưởng và chi phối rất lớn đến cuộc sống của Đam Săn Ví dụ như khi Đam Săn không chịu lấy Hơ Nhị, ông

Đu, ông Điê phải can thiệp: “ông Đu, ông Điê người chống gậy mây, người chống gậy

Không chỉ vậy ông Trời còn thường xuất hiện và can thiệp khi người anh hùng Đam Săn gặp nguy hiểm, khó khăn, trở ngại Khi giao chiến với Mtao Mxây mãi chưa phân thắng

bại, Đam Săn đã thấm mệt thì ông Trời đã chi cách cho chàng: “Cháu lấy một cái chày

đây, Ông Trời đã đóng vai trò là nhân vật trợ giúp, như ông Tiên, ông Bụt trong truyện cổ tích, chứ không chi phối và can thiệp quá mức như các vị thần trong sử thi Hômerơ hoặc

sử thi của Ấn Độ Thậm chí có khi ông Trời còn phải chịu nhượng bộ những yêu sách của người anh hùng Đam Săn là cứu sống Hơ Nhị và Hơ BHị, lần khác là đòi hạt giống Và chính những điều đó là điều kiện để giúp người anh hùng thực hiện lý tưởng xã hội

1.2.4 Nhân vật cộng đồng

Người anh hùng thường không lẻ loi, đơn độc vì bên cạnh luôn có một tập thể đông đảo Trong sử thi Đam Săn họ được gọi một cách tượng trưng là: bà con, họ, đám đông, các con, các tôi tớ hay theo số lượng: hàng nghìn, hàng vạn người,…Hình ảnh cả

cộng đồng người theo bước chân từ trưởng Đam Săn để đòi lại công lí: “Đoàn người ra

như hình ảnh cả một tập thể đông đảo cùng người anh hùng tham gia lao động: “một

trăm người mở đường đi trước, một nghìn người cất bước theo sau, kẻ cầm cuốc, người

anh hùng Đồng thời những hình ảnh đó thể hiện khá sâu sắc mối quan hệ hài hòa, gắn bó giữa nhân vật anh hùng Đam Săn với cả tập thể cộng đồng

2 Cốt truyện sử thi Đam Săn

Cốt truyện của sử thi Đam Săn diễn tiến trình tự theo các sự kiện như sau:

(1) Hai vị thần lớn nhất của người Ê đê, Aê Đu, Aê Điê

Hơ Nhị nhờ Y Đhing hỏi Đam Săn về làm chồng Đam Săn lấy Hơ Nhị, Hơ BHị -Đam Săn đánh Mtao Grự giành lại vợ - -Đam Săn đi làm rẫy - -Đam Săn đánh Mtao Mxây giành lại vợ - Đam Săn đi chặt cây - Đam Săn xin ông Trời cho vợ sống lại - Đam Săn đi bắt nữ thần mặt trời - Đam Săn chết, Đam Săn cháu thay cậu - Kết thúc

Ta nhận thấy cốt truyện của sử thi Đam Săn được mở rộng cấu trúc theo chiều

hướng gia tăng phẩm chất anh hùng của nhđn vật trung tđm Nhđn vật Đam Săn được đặt văo những hoăn cảnh, những mđu thuẫn ngăy căng cao hơn, theo đó lă những hănh động tương ứng của nhđn vật, khiến cho câc biến cố liín tiếp diễn ra vă dẫn đến kết thúc Cốt

truyện của sử thi Đam Săn với những chi tiết, sự kiện cần thiết đê khiến cho tâc phẩm mang dâng dấp của sử thi cổ điển (câc tâc phẩm sử thi anh hùng lă Iliat văÔđixí của

Hômerơ) Nhđn vật chính của sử thi Í-đí thường được nhắc đến thời thơ ấu của họ còn

trong sử thi Đam Săn thì không thấy nói đến thời thơ ấu của nhđn vật anh hùng Đam Săn Thời thơ ấu của Đam Săn chỉ được nhắc sơ qua, qua kí ức của Hơ Nhị: “Ông bế tôi trín

câch lăm “kĩo dăi ra phía trước vă phía sau” của sử thi một câch tùy tiện Phần kết thúc của sử thi Đam Săn ít nhiều đê lăm cho cốt truyện bị loêng ra nhưng người kể đê biết

dừng lại không nhắc tới câc sự kiện, hănh động vă biến cố của cuộc đời châu Cốt truyện được triển khai theo nhiều bình diện: phong tục, sản xuất, chiến tranh, thđm nhập tự nhiín Một tâc phẩm không dăi (66 trang, từ trang 6 đến trang 72) mă đê phản ânh những vấn đề lớn của thời đại vă chứa đựng những dung lượng cuộc sống lớn như vậy quả lă hiếm có trong kho tăng sử thi nước ta vă có thể lă của cả thế giới

3 Kết cấu sử thi Đam Săn

Sử thi Đam Săn có kết cấu chương hồi gồm có bảy khúc, xđu chuỗi lại với nhau.

Cả sử thi lă cđu chuyện xoay quanh hănh động anh hùng, phi thường của người tù trưởng

trẻ tuổi oai hùng Đam Săn Đam Săn đê đứng lín chống lại tục “chuí nuí” cổ hủ, chống

lại thần quyền, chinh phục thiín nhiín, chiến đấu lại chống kẻ thù để vươn tới một cuộc

sống hạnh phúc, tự do, để bảo vệ vă phât triển bộ tộc Sử thi Đam Săn có bảy khúc vă ta

có thể chia lăm bốn phần như sau:

Phần thứ nhất (Khúc 1-2): Đam Săn lăm chồng Hơ Nhị, Hơ BHị trong bối cảnh cả

cộng đồng theo tục nối dđy (chuí nuí).

Phần thứ hai (Khúc 3-4): Đam Săn chiến thắng câc tù trưởng gian hùng, mở mang

địa băn, lênh thổ, xđy dựng bản lăng hùng mạnh, tiếng tăm của chăng vang khắp câc rừng núi, từ Đông sang Tđy

Phần thứ ba (Khúc 5-6): Đam Săn chặt cây thần, rồi đi cầu hôn nữ thần Mặt Trời.

Nữ thần Mặt Trời từ chối Trở về, chàng bị chết lún trong rừng đất đen Bà Sun Y Rit, cả

bộ tộc thương tiệc người anh hùng

Phần thứ tư (Khúc 7): Kết thúc sử thi, kể lại ý Trời vẫn bắt Đam Săn đầu thai vào

bụng chị Hơ Âng, tiếp tục nối dây với Hơ Nhị và Hơ BHị Cháu Đam Săn vẫn mang tên Đam Săn, lớn lên như thổi và trở thành tù trưởng lí tưởng, sẽ đi tiếp con đường mà cậu chàng đã đi

Kết cấu của sử thi đã tuân theo trình tự thời gian, không gian và nó mang hình dáng của một tiểu thuyết chương hồi Ở mỗi chương hồi đều thể hiện được trọn vẹn một

sự việc, một câu chuyện, một chiến công của nhân vật anh hùng thời đại - Đam Săn Những sự mô tả được sắp xếp một cách logic, dồn dập từ thấp đến cao, các sự kiện được sắp xếp chặt chẽ, giàu trí tưởng tượng để tạo thành một tác phẩm lớn hoàn chỉnh

Tóm lại, sử thi Đam Săn có kết cấu đầu cuối tương ứng, mang tính chất một chu kì khép kín Kiểu kết cấu này chịu sự chi phối của tâm lý tiếp tục “chuê nuê” (nối dây) và

khát vọng muốn có một vị tù trưởng tài giỏi để dẫn dắt cộng đồng ngày càng giàu mạnh

4 Thời gian và không gian trong sử thi Đam Săn

4.1 Thời gian

Thời gian trong sử thi Đam Săn có tính ước lệ Người kể chuyện sử thi thường sử

dụng mệnh đề “nghỉ một ngày, ngơi một đêm, ở không thêm một chiều một sáng” [1;51]

như một dấu hiệu để chuyển tiếp các sự kiện, hành động, biến cố liên quan đến nhân vật Thời gian trong sử thi Đam Săn thay đổi nhanh chóng như chính sự thay đổi trong cuộc đời của nhân vật anh hùng: “Đam Săn nghỉ một ngày, ngơi một đêm, ở không thêm một chiều một sáng Bây giờ thì cậu đã biết ngày ngày đi rẫy làm cỏ sửa chòi, biết mua cồng mua chiêng, biết cứu thoát nô lệ trai gái” [1;71]

4.2 Không gian

Không gian trong sử thi Đam Săn là không gian cộng đồng, không gian bao gồm tất cả mọi khía cạnh: không gian thiên nhiên, không gian xã hội Không gian thiên nhiên

là núi non, sông ngòi, cây cỏ, chim chóc, thú vật, sản vật Không gian xã hội là bản làng, sinh hoạt lao động sản xuất và chiến đấu Và theo Đỗ Hồng Kì thì không gian trong sử thi Đam Săn đi từ viễn cảnh đến cận cảnh Chẳng hạn, ngôi nhà dài, buôn làng được miêu tả

từ xa đến gần Không gian sử thi Đam Săn được mở rộng vô tận và nằm ngoài giới hạn

có thực Không gian trong sử thi có tính huyền ảo trong môi trường hư hư thực thực, nơi

mà “dòng nước đục chảy cho đến nơi nào đất giáp trời” “Không gian trong sử thi chỉ

tồn tại trong thời điểm nhân vật hoạt động Đây cũng là đặc điểm chung của không gian truyện kể dân gian Những nơi nào mà nhân vật chính không hoạt động thì không gian cũng không tồn tại Không gian trong sử thi luôn biến đổi theo hành động nhân vật một cách mau lẹ và đột ngột: đang trong không gian lao động, hoà bình, nghe tin vợ bị cướp

là chuyển sang không gian chuẩn bị cho chiến tranh và không gian chiến trường xuất hiện Không gian trong sử thi không bị ngưng đọng mà luôn thay đổi theo hành động của nhân vật[2;218-219]

5 Công thức kể - tả trong sử thi Đam Săn

5.1 Công thức kể

Lời trần thuật của người kể chuyện trong sử thi Đam Săn được triển khai xen vào

những lời đối thoại của nhân vật Nó có chức năng dàn dựng câu chuyện, tường thuật hành động và biến cố trong cuộc đời nhân vật Lời trần thuật của người kể chuyện thường

được dùng để kết thúc một đoạn, một phần nào đó của truyện: “Đam Săn nghỉ một gày,

còn thường tỏ thái độ của mình đối với sự kiện, nhân vật anh hùng nên trong sử thi có

loại ngôn ngữ bình giá: “Chàng mở tiệc ăn uống linh đình, thịt lợn, thịt trâu ăn không

Tính chất kịch là một đặc điểm của ngôn ngữ kể sử thi Đam Săn Người kể khan

đóng vai, nhập thân vào nhân vật nên dù ngồi ngay tại chỗ nhưng người kể luôn thay đổi nét mặt, giọng điệu phù hợp với khung cảnh câu chuyện và trạng thái nhân vật Xen kẽ với lời dẫn chuyện theo phương thức tự sự là tiếng nghệ nhân miêu tả tiếng thác đổ bên

bờ suối, tiếng voi rống trong rừng tre, tiếng ngựa hí trên đồi tranh, tiếng chiêng đánh vang lừng

Một đặc điểm quan trọng nữa là ngôn ngữ thơ trong khi kể sử thi Đam Săn Đó là

thứ ngôn ngữ giàu nhạc điệu thể hiện trong vần điệu, trong các vế đối xứng nhịp nhàng,

có sự liên kết hài hòa giữa các vế trong câu: “Một lần xốc tới, chàng vượt một đồi tranh.