Sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học lịch sử thế giới cận đại lớp 10 trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐỖ THỊ HẰNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHƯƠNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ HẰNG

SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẦN)

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN VĂN NINH

HÀ NỘI - 2014

Lời cảm ơn

Với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng tới Ban Giám Hiệu, cùng các thầy, cô và cán bộ các Phòng - Ban Trường Đại Học Giáo Dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện cho tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành đề tài nghiên cứu của mình

Đặc biệt, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Văn Ninh, người

đã trực tiếp hướng dẫn khoa học và tận tình giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả xin cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, các Thầy giáo, Cô giáo và các em học sinh trường Trung học phổ thông Đan Phượng (Hà Nội) đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi để tác giả hoàn thành bản luận văn này

Lời cảm ơn chân thành của tác giả cũng xin được dành cho gia đình, người thân và các học viên lớp Lý luận và phương pháp dạy học môn Lịch sử K8- Đại học Giáo dục trong suốt thời gian qua đã cổ vũ, động viên và đóng góp ý kiến Mặc dù đã có nhiều cố gắng song luận văn không tránh khỏi thiếu sót, tác giả mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ các thầy, cô, các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả

Đỗ Thị Hằng

Học sinh Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội Phó giáo sư

Phần mềm dạy học Sách giáo khoa Trung học phổ thông Tiến sĩ

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

Danh mục các hình vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SƠ ĐỒ HÓA 7 KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Lịch sử nghiên cứu 7

1.1.1.Tài liệu nước ngoài đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan 7 trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

1.1.2 Tài liệu trong nước đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan 9 trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

1.2 Cơ sở lý luận 13

1.2.1 Các khái niệm cơ bản 13

1.2.2 Cơ sở xuất phát của vấn đề 17

1.2.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học 22

1.2.4 Một số vấn đề đặt ra trong việc sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 33

1.3 Thực trạng sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong dạy học môn Lịch Sử ở trường phổ thông 37

1.3.1 Thực trạng việc giáo viên sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong giảng dạy môn Lịch Sử ở trường phổ thông 37

1.3.2 Thực trạng học sinh được tiếp cận với phương pháp sơ đồ hóa

kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong học tập

môn Lịch sử ở trường phổ thông 43

Chương 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 48

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản phần lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) 48

2.1.1 Vị trí của khóa trình 48

2.1.2 Mục tiêu của khóa trình 49

2.1.3 Nội dung cơ bản của phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT(chương trình chuẩn) 51

2.2 Một số biện pháp xây dựng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học 55

2.2.1 Các bước tạo sơ đồ trên phần mềm PowerPoint 55 2.2.2 Các bước tạo sơ đồ trên phần mềm Mindmap 56

2.3 Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong dạy học Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) 58

2.3.1 Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy - học kiến thức mới 59

2.3.2 Sơ đồ hóa kiến thức trong củng cố, ôn tập 73

2.3.3 Sơ đồ hóa kiến thức trong kiểm tra, đánh giá 78

2.4 Thực nghiệm sư phạm 84

2.4.1 Mục đích thực nghiệm 84

2.4.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 85

2.4.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 85

2.4.4 Kết quả thực nghiệm 86

KẾT LUẬN 88

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHỤ LỤC 95

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1: Kết quả điều tra về các phương pháp giáo viên thường sử dụng 39 Bảng 1.2: Tổng hợp kết quả điều tra giáo viên .0 4Bảng 1.3: Điều tra thực trạng học lịch sử của học sinh hiện nay thông

qua sơ đồ hóa kiến thức 43 Bảng 1.4: Bảng tổng hợp kết quả điều tra học sinh 44 Bảng 2.1: Kết quả nhận xét giờ học của học sinh 86 Bảng 2.2: Kết quả kiểm tra 10 phút 86

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ

Hình 2.1: Màn hình PowerPoint 

Hình 2.2: Giao diện phần mềm Edraw mindmap khi đã khởi động 

Hình 2.3: Sơ đồ nước tiền đề nước Anh trước cách mạng 

Hình 2.4: Sơ đồ các chính sách của thực dân Anh đối với Bắc Mĩ

Hình 2.5: Sơ đồ cơ cấu bộ máy nhà nước Mỹ theo Hiến Pháp 1787 

Hình 2.6: Sơ đồ về tiền đề tư tưởng nước Pháp trước cách mạng 

Hình 2.7: Sơ đồ các chính sách dưới nền chuyên chính Gia-cô-banh 

Hình 2.8: Sơ đồ minh họa về con người, sự nghiệp của Ănghen 

Hình 2.9: Sơ đồ khuyết về nguyên nhân bùng nổ chiến tranh giành độc

Hình 2.12 Sơ đồ Tuyên ngôn độc lập của 13 thuộc địa Bắc Mĩ 

Hình 2.13: Sơ đồ xã hội Pháp trước cách mạng 1789.

Hình 2.14: Sơ đồ xã hội Pháp trước cách mạng 1789.

Hình 2.15: Biểu đồ thu nhập của nông dân Pháp trước cách mạng và

bức tranh biếm họa người nông dân Pháp trước cách mạng 

Hình 2.16: Hình ảnh buôn bán của thương nhân Pháp và sự phát triển

công nghiệp của Pháp trước cách mạng  Hình

2.17: Sơ đồ tình hình nước Pháp trước cách mạng 1789  Hình

2.18: Sơ đồ tình hình nước Pháp trước cách mạng và tổng kết

nguyên nhân cách mạng Pháp 

Hình 2.19: Sơ đồ củng cố tính chất của cách mạng tư sản Anh 

Hình 2.20: Sơ đồ chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở

Bắc Mĩ 

Hình 2.21: Sơ đồ về khái niệm CMTS Hình

2.22: Sơ đồ tổng quan các cuộc CMTS Anh, Bắc Mĩ và Pháp Hình

2.23: Sơ đồ tổng kết về kiến thức của CMCN Anh 

Hình 2.24: Sơ đồ về sự phát triển không đều của các nước đế quốc

cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX  Hình

2.25: Sô đồ trống về diễn biến CMTS Anh

Hình 2.26: Sơ đồ khuyết thiếu về tiền đề của CMTS Pháp

Hình 2.27: Sơ đồ khái niệm CMTS Hình

2.28: Biểu đồ so sánh điểm kiểm tra của lớp đối chứng và lớp thực

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thời đại toàn cầu hóa, khối lượng tri thức khoa học được khám phá ra ngày một tăng như vũ bão Trong sự phát triển chung đó, thì kiến thức lịch sử có gia tốc tăng rất lớn Sự gia tăng khối lượng tri thức, sự đổi mới khoa học lịch sử tất yếu đòihỏi sự đổi mới về phương pháp dạy học, đào tạo thế hệ trẻ

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, Đảng và Nhà nước ta đã và đang đổi mới toàn diện về giáo dục ở các cấp học trong đó có THPT nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả đào tạo Sự đổi mới này liên quan đến nhiều lĩnh vực như đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá Trong đó, đổi mới phương pháp được đặt lên hàng đầu Luật giáo dục điều 28.2

ghi rõ: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác,

chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh" Có thể nói, cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập

chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Vì vậy, phương pháp dạy học tích cực ngày càng được chú trọng và trở nên phổ biến

Tuy nhiên, trong thực tiễn để tổ chức được hoạt động học tập cho học sinh theo hướng tích cực, người dạy cần có công cụ, phương tiện như câu hỏi, bài tập, tình huống có vấn đề, phiếu học tập, sơ đồ hóa kiến thức, phương tiện trực quanTrong đó sơ đồ hóa kiến thức có ưu điểm rất lớn như kích thích

hứng thú của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức, tạo động lực thúc đẩyhọc sinh tích cực tham gia các hoạt động do giáo viên tổ chức Từ đó, bài học trở nên sinh động hơn, giáo viên sẽ phát huy tính chủ động tích cực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPT

Trong những năm học vừa qua, dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh đã được tăng cường áp dụng để đáp ứng với cấu trúc sách giáo khoa theo chương trình đổi mới, đặc biệt là ở bậc THPT Mỗi giáo viên phải

tự tìm ra một phương pháp dạy học tích cực phù hợp với môn học và đối

tượng học sinh cụ thể của mình Quan điểm dạy học tích cực chi phối đến toàn

bộ tiến trình dạy học: từ việc xây dựng mục tiêu, nội dung đến lựa chọn cách thức tổ chức dạy học Người học phải nâng cao được năng lực tự học, tự

nghiên cứu, tự phát triển và có khả năng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của giáo viên và của xã hội

Bên cạnh đó, CNTT ngày nay đang diễn ra rất nhanh và mạnh đặc biệt tronglĩnh vực giáo dục nó đang ngày càng chứng tỏ ưu thế của mình, nó

đang trở thành một phương tiện phổ biến trong quá trình dạy học Đối với mônLịch sử, việc thiết kế các dạng sơ đồ với sự trợ giúp của công nghệ thông tin tạo thêm tính sinh động, hình ảnh giúp học sinh hào hứng, hứng thú khi học tập

và có thể sẽ yêu thích môn học hơn Đây cũng chính là một yếu tố góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả giờ lên lớp, nâng cao hiệu quả dạy

học như tinh thần đổi mới của giáo dục Thêm vào đó, do đặc trưng của môn Lịch sử, học sinh không thể trực tiếp tri giác được các sự kiện, hiện tượng lịch

sử đã xảy ra, không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm nên việc sử dụng sơ

đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin trong dạy học là một điều rất cần thiết

Trong chương trình THPT, nội dung kiến thức phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 (chương trình chuẩn) là tương đối nhiều, khó, phức tạp, đòi hỏi tính khái quát cao mà số tiết trên lớp thì không nhiều Vì vậy, cải tiến phương pháp dạy học là việc làm hết sức cần thiết và đó cũng là thách thức mới đối với cả giáo viên và học sinh vì chúng ta đã quen với phương pháp truyền thống "giáo viên là trung tâm", học sinh thụ động ghi chép dù không hiểu không thích thú gì

Tuy nhiên, việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi cố gắng của cả giáoviên, học sinh và nhà quản lí Nhưng có lẽ, nhân tố quan trọng nhất chính là giáo viên, những người trực tiếp thể hiện tinh thần đổi mới nói trong từng tiết học Vì vậy, việc lựa chọn phương pháp dạy học cho phù hợp với

nội dung của từng bài dạy và phù hợp với từng đối tượng học sinh cụ thể là

một vấn đề hết sức cần thiết

Xuất phát từ các vấn đề trên, nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy, tôi đã lựa chọn hướng nghiên cứu đề tài:

"Sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học

Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 Trung học phổ thông (chương trình chuẩn)"

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu lí thuyết nhận thức trong dạy học, các kĩ thuật dạy học hiện đại Nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học bằng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học, từ đó vận dụng vào giảng dạy phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT

Nghiên cứu thực trạng của việc dạy học phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT, từ đó rút ra kinh nghiệm và đề xuất giáo án giảng dạy theo phương pháp dạy học bằng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học một cách hợp lý

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để so sánh, đánh giá phương pháp dạy học mới với các phương pháp trước

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu: là quá trình dạy học phần Lịch sử thế giới Cận

đại lớp 10 ở trường THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu: là phương

pháp dạy học môn Lịch sử lớp 10

THPT phần Lịch sử thế giới Cận đại bằng sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học

5 Vấn đề nghiên cứu

Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học

có góp phần phát huy tính chủ động tích cực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPT không? Nếu dùng được thì cần phải làm thế nào đối với học sinh lớp10?

6 Giả thuyết khoa học

Trong quá trình dạy học lịch sử nếu giáo viên tiến hành sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học theo những biện pháp luận văn nghiên cứu và đề xuất sẽ góp phần phát huy tính chủ động tích cực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPT

7 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: đề tài tập trung nghiên cứu phương pháp dạy học môn Lịch

sử bằng sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học đối với lớp 10 THPT phần Lịch sử thế giới Cận đại

Về hình thức tổ chức dạy học: tập trung vào bài học nội khóa

Giới hạn phần mềm: Trong hai phần mềm: Powerpoint, Mindmap

Về phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng và thực nghiệm: tiến hành tại lớp

10 trên 3 trường THPT thuộc địa bàn huyện Đan Phượng gồm: THPT Đan Phượng, THPT Hồng Thái, THPT Tân Lập

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa khoa học: Chỉ ra được những thành công và mặt hạn chế khi sử

dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học

8.2 Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các trường

THPT trên toàn quốc

9 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

9.1 Phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài là quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về giáo dục và nhận thức, tư tưởng Hồ Chí Minh và các đường lối chỉ đạo của Đảng và nhà nước về công tác giáo dục lịch sử, đào tạo thế hệ trẻ Ngoài ra, đề tài còn dựa vào quan điểm dạy học của Giáo dục học, tâm lý học và lý luận dạy học môn Lịch sử

9.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: phân tích, tổng hợp tài liệu sách

báo, tạp chí, internet về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử; phân tích nội dung chương trình, SGK lớp 10 và các tài liệu phục vụ cho dạy học phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 (chương trình chuẩn) Nghiên cứu việc ứng dụng các phần mềm dạy học vào việc xây dựng và sử dụng sơ

đồ hóa kiến thức trong dạy học môn Lịch sử cho học sinh ở trường THPT

Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng sử dụng sơ đồ nói chung và việc sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Nhóm phương pháp xử lý thông tin: Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra,

đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn, đánh giá tính khả thi của việc sơ đồhóa kiến thức trong dạy học lịch sử với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học nhằm phát huy tính chủ động tích cực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học mônLịch Sử ở trường THPT

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông với sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học

Chương 2 Xây dựng và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một

số phần mềm trong dạy học Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 trung học phổ thông (chương trình chuẩn)

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SƠ ĐỒ HÓA

KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Lịch sử nghiên cứu

Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học không phải là mới, mà từ lâu đã được các nhà nghiên cứu giáo dục nói chung, các nhà nghiên cứu lịch sử nói riêng ở trong nước và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Đặc biệt, trong những năm gần đây việc ứng dụng công nghệ thông tin trong việc sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng được chú ý, được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và lịch sử quan tâm nghiên cứu và ứng dụng trong giảng dạy nhằm phát huy tính tích cực chủ động, gây hứng thú và phát triển tư

duy của học sinh

1.1.1.Tài liệu nước ngoài đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

Về tài liệu giáo dục học: Trong cuốn "Phát huy tính tích cực, độc lập của

học sinh như thế nào" (Nxb Giáo dục Hà Nội, 1970), của I.F.Kharlamop tác

giả cũng đã khẳng định dạy học là quá trình lĩnh hội một cách vững chắc kiến thức của học sinh, việc nhận thức của học sinh không phải là do giáo viên mà học sinh chỉ thực sự nắm vững cái mà chính bản thân giành được bằng chính lao động của mình Đồng thời, tác giả cũng khẳng định vai trò của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông không những làm cho quá trình học tập thêm sinh động mà nó còn kích thích sự phát triển tư duy của học sinh

Trong cuốn "Những cơ sở của lí luận dạy học"của B.P.Êxipôp (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1971) cuốn "Giáo dục học" của T.A.Ilina (tập 1, Nxb Giáo Dục,

Hà Nội, 1973), cuốn Lý luận dạy học của nhà trường phổ thông" của

M.A.Đianilốp và M.N.Xcatkin (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1980) cuốn "Giáo dục

học" của Savin (Nxb Giáo dục, Hà Nội,

1983) các tác giả đã đề cập khá chi

tiết đến bài học, cấu trúc của bài học và đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Phương pháp trực quan được xem là phương pháp có hiệu quả trong việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh, là cơ sở để học sinh khắc sâu, ghi nhớ kiến thức, hiểu bảnchất vấn đề và hình thành khái niệm

Tài liệu giáo dục lịch sử: Trong các cuốn "Nguyên tắc trực quan trong

giảng dạy lịch sử"của NikiPhôrôp (Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1964); cuốn

"Phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông" của Vaghin (tập 2, Nxb

Giáo dục, Matxcơva, 1972); đã nêu lên vai trò, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trong đó có sơ đồ trong quá trình dạy học lịch sử Hay trong các cuốn

"Phương pháp và kỹ thuật lên lớp trong trường phổ thông" (tập 1, 2, Nxb

Giáo dục, 1978) của I.A Cốplep N.M; cuốn "Nâng cao hiệu quả bài học lịch

sử" của Gara P.V (Nxb Đại học Sư Phạm - Đại học Quốc Gia Hà Nội, 1987)

Các tác giả cũng đề cập đến đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử, trong đó nêu lên sơ đồ là một phần của đồ dùng trực quan được sử dụng trong dạy học như một phương tiện để minh họa và cụ thể hóa, kết quả hóa các hiện tượng lịch

sử Đặc biệt, chúng ta phải nói đến cuốn "Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào"

(Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1973) của N.G.Đai - ri đã nêu rõ vai trò của việc sử

dụng đồ dùng trực quan trong dạy học "Sử dụng tài liệu trực quan như một nguồn

nhận thức, đem lại tính cụ thể và hình ảnh của sự kiện, có giá trị lớn lao, vì chúng cho phép học sinh hình dung lại quá khứ"[13, tr 4] Cuốn "Dạy học nêu vấn đề"

của I.Ia.Lecne (Nxb Giáo dục, 1977) đề cập tới nội dung dạy học nêu vấn đề nhằm phát triển tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học, qua đó nắm được kiến thức theo mục tiêu đã đề ra Dạy học nêu vấn đề đòi hỏi không phải là tập hợp ngẫu nhiên mà là hệ thống kiến thức có vấn đề nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn cơ bản, vừa sức, khoa học, khái quát, phù hợp với đối tượng, phát huy tính tích cực, sáng tạo trong tư duy người học

Nhìn chung, các tài liệu trên đều khẳng định vai trò ý nghĩa vô cùng quan trọng của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong quá trình giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh nó không chỉ phát triển tư duy và tính tích cực chủđộng của học sinh, nó hoàn toàn phù hợp với quan điểm hiện nay của ngành

giáo dục nước ta "lấy học sinh làm trung tâm"mà còn đang dần khắc phục lối

dạy đọc chép, truyền thụ một chiều của giáo viên

1.1.2 Tài liệu trong nước đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

Tài liệu giáo dục học: Theo Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt trong cuốn

"Giáo dục học" (Tập1, Nxb Giáo dục, 1987); Nguyễn Cương "Phương tiện kỹ

thuật và đồ dùng dạy học (Hà Nội, 1995) đề cập đến vấn đề sử dụng đồ dùng

trực quan, trong đó có cả sơ đồ, vai trò ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ

đối với quá trình dạy học ở trường phổ thông

Trong cuốn "Những vấn đề cơ bản của giáo dục hiện đại" của Thái Duy

Tiên (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1999) khi đề cập đến tính hiệu quả của bài học

trong dạy học đã nêu rõ: "Trong giáo dục khi đánh giá thực trạng, người ta

thường sử dụng hai khái niệm hiệu quả trong và hiệu quả ngoài Hai hiệu quả này

có liên quan mật thiết với nhau, hiệu quả trong là tiền đề, là cơ sở tạo ra hiệu quả ngoài Hiệu quả ngoài là mục đích, vì rốt cuộc giáo dục là để phục vụ

sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như sự phát triển của bản thân [54, tr.367]

Tài liệu giáo dục lịch sử: Thứ nhất, là các giáo trình viết về phương pháp

dạy học Lịch sử như cuốn " Phương pháp dạy học Lịch sử" từ 1961 - 2002: Lê Khắc Nhãn và các tác giả khác của "Sơ thảo phương pháp giảng dạy Lịch sử ở

trường phổ thông cấp 2 - 3" (tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1961); Phan Ngọc

Liên - Trần Văn Trị: "Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp

ba"(tập 1, 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1966); " Đồ dùng trực quan trong Dạy học Lịch sử ở trường phổ thông cấp II" của Phan Ngọc Liên, Phạm Kỳ Tá

(Nxb Giáo Dục, Hà Nội, 1975); Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị (chủ biên)

với các cuốn "Phương pháp dạy học

lịch sử" (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1976,

1980, 1992, 1999) trong tác phẩm này tác giả đã nêu lên vị trí, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trong phát triển tư duy học sinh và nâng hiệu quả bài học Lịch sử

"Trong dạy học lịch sử phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo biểu

tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch sử của học sinh Đồ dùng trực quan là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất, giúp học sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển

xã hội"[35, tr.141-142] cuốn "Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch Sử" của Nguyễn Thị Côi (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Lại Đức Thụ (Nxb Đại

học Quốc Gia, Hà Nội, 1995); nhất là trong cuốn giáo trình "Phương pháp dạy

học lịch sử" của Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Trịnh

Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (tập 1, 2, Nxb Đại Học Sư Phạm Hà Nội, Hà Nội,

2002, 2009, 2010) các tác giả đã giành nhiều chương trình bày về các phương pháp dạy học trong đó có đề cập đến phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan Các tác giả không chỉ nêu vai trò ý nghĩa của đồ dùng trực quan mà còn trình bày

cụ thể các phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy

học lịch sử bởi trong dạy học lịch sử tính hình ảnh trực quan rất quan trọng

Thứ hai, trong các tài liệu tham khảo như cuốn "Hệ thống các phương pháp

dạy học lịch sử ở trường THCS" do Trịnh Đình Tùng chủ biên (Nxb Đại học

Sư Phạm Hà Nội, 2006); "Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa

lịch sử THCS (phần lịch sử thế giới) của Trịnh Đình Tùng (Nxb Giáo dục, Hà

Nội, 2006); "Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan nhằm phát huy tính tích

cực hoạt động độc lập của học sinh trong dạy học lịch sử"; hay trong cuốn

"Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THCS"

(Nxb Giáo dục, 1998) do Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng (chủ biên) các tác

giả khẳng định "Chúng ta phải kết hợp chặt chẽ việc sử dụng đồ dùng trực

quan với các phương pháp dạy học khác Các phương tiện

trực quan sẽ giúp học sinh hiểu sâu, nhớ lâu

và tiếp thu nhanh bài học" [37, tr 85];

các cuốn "Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử" của Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (Nxb Đại học Sư Phạm Hà Nội, 1995); cuốn "Đổi mới việc

dạy học lịch sử lấy học sinh làm trung tâm" của Phan Ngọc Liên chủ biên (Nxb

ĐHSPHN, 1996) đều đề cập đến vai trò, ý nghĩa và phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử

Trong cuốn "Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông" của Vũ

Quang Hiển - Hoàng Thanh Tú đồng chủ biên (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,

2014) cũng khẳng định "Sơ đồ hóa kiến thức giúp học sinh ôn tập hiệu quả

Học sinh không chỉ nhớ mà còn nhận biết được mối liên hệ bản chất giữa các

sự kiện lịch sử rèn luyện tư duy logic và khái quátlàm cho quá trình sử dụng SGK trong quá trình giảng dạy và học tập hiệu quả hơn Giáo

viên và học sinh đều phải nghiên cứu kỹ nội dung bài học trong SGK để thiết kế được sơ đồ" [23, tr.115]

Trong cuốn "Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường phổ thông một số vấn đề

lý luận và thực tiễn của Hoàng Thanh Tú (Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội

(2012) đã khẳng định "Ôn tập kiến thức lịch sử bằng hệ thống bảng, sơ đồ giúp

học sinh không chỉ nhớ, hiểu mà còn biết vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề cụ thể Đồng thời rèn luyện các kỹ năng tư duy, phân tích, tổng hợp,

kỹ năng ghi nhớ và trình bày các vấn đề một cách logic của học sinh" [51,

tr.135]

Ngoài ra, vấn đề sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử còn được viết trên các tạp

chí Nghiên cứu Lịch sử, Nghiên cứu Giáo dục như "Hệ thống các phương

pháp dạy học Lịch sử ở trường phổ thông" của Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình

Tùng, trên tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 1- 1992

Tài liệu, bài viết liên quan đến ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học

lịch sử: Cuốn "Rèn luyên kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử" của nhóm tác

giả do Nguyễn Thị Côi chủ biên giới thiệu về các loại phương tiện kỹ

thuật và bồi dưỡng kỹ năng khai thác thông tin trên mạng, việc sử dụng bài

giảng điện tử trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Các bài viết đăng trên tạp chí, hội thảo đề cập đến vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học lịch sử theo hướng đổi mới phương pháp và phát huy tính tích cực của học sinh như: Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Mạnh Hưởng

với bài viết "Nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông với sự hỗ trợ

của công nghệ thông tin" (Tạp chí Giáo dục số 202, 2008) cho chúng ta cái

nhìn cái khái về những tồn tại trong vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường THPT, nêu ra rất nhiều các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử trong đó có việc ứng dụng CNTT vào dạy học lịch sử

Trần Quốc Tuấn và Đoàn Văn Hưng trong bài viết "Ứng dụng CNTT và

truyền thông - Một hướng tích cực trong đổi mới dạy học lịch sử ở trường phổ thông" đã khẳng định vai trò quan trọng của việc ứng dụng CNTT vào

dạy học sẽ làm cho kết quả học tập nâng cao, đặc biệt trong dạy học lịch sử và trong bài viết các tác giả đã nhắc lại các nhà giáo dục lịch sử nước ta đã xác định việc sử dụng phương tiện kỹ thuật không hạ thấp vai trò của người giáo viên mà còn góp phần tăng hiệu quả bài học ở các mặt: thu nhận thông tin, tư duy, ghi nhớ và vận dụng kiến thức Nếu giáo viên biết tổ chức giờ học linh hoạt mềm dẻo kết hợp với ứng dụng các chức năng của phương tiện kỹ thuật thìbài học sẽ thu hút sự chú ý của học sinh và đem lại hiệu quả cao Trong thực

tế, hầu hết giáo viên đã làm được điều đó Các giờ học có ứng dụng CNTT phần lớn làm cho bài học sinh động và học sinh chủ động, tích cực tham gia vào bài học Đó là kết quả to lớn mà chúng ta cần phát huy hơn nữa sức mạnh của CNTT, để giúp quá trình dạy học đạt kết quả cao

Luận án tiến sĩ "Nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch Sử ở trường THPT

với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin" của Nguyễn Mạnh Hưởng, tác giả đã

làm rõ vai trò, vị trí và ý nghĩa của công nghệ thông tin trong việc nâng cao hiệu quả bài học ở trường phổ thông cũng như các biện pháp ứng dụng của công nghệ thông tin vào dạy học

Như vậy, đã có rất nhiều công trình, tài liệu viết về ứng dụng CNTT và khẳng định vai trò của nó trong quá trình dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng Đây là những tài liệu tham khảo có giá trị gợi mở quý báu cho ngườiviết nhiều vấn đề về lý luận, về cách sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử, về cách ứng dụng công nghệ thông tin vào trong dạy học lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả bài học và góp phần phát triển tư duy học sinhTuy nhiên, các công trình này mới đề cập tới việc ứng dụng CNTT vào dạy học, chủ yếu là phục vụ bài giảng của giáo viên nói chung , mà dường như chưa có công trình nào đề cập sâu, cụ thể tới việc sử dụng CNTT làm công cụ hỗ trợ trong việc dạy học bằng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Đó cũng là vấn đề chúng tôi mong muốn giải quyết trong đề tài "Sơ đồ hóa kiến thức với sự

hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học Lịch sử thế giới Cận đại lớp

10 THPT (chương trình chuẩn)"

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Các khái niệm cơ bản

1.2.1.1 Sơ đồ

* Quan niệm về sơ đồ trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông

Phương pháp dạy học là một khoa học đồng thời cũng là một nghệ thuật

Để lựa chọn được phương pháp dạy học phù hợp cho mỗi bài học cho mối đối tượng học sinh đòi hỏi người thầy luôn có sự sáng tạo Để làm tốt được vấn đề này thì trong dạy học việc lựa chọn phương pháp nào luôn phải là câu hỏi thường xuyên của mỗi người thầy Thực tiễn dạy học ở trường phổ thông cho thấy mỗi môn học có phương pháp dạy học riêng do đặc thù của từng môn học Phương pháp trực quan là hệ thống cách thức, biện pháp giáo viên sử dụng đồ dùng hoặc phương tiện trực quan nhằm huy động các giác quan của học sinh tham gia vào quá trình nhận thức, làm cho việc tiếp thu kiến thức trở nên dễ dàng và rèn luyện các kỹ năng cho học sinh Theo đó, đối với môn Lịch

sử phương pháp trực quan có ý nghĩa rất lớn trong quá trình dạy học bởi

đặc trưng của bộ môn là học sinh không quan sát được trực tiếp các sự kiện,

hiện tượng lịch sử đã xảy ra trong quá khứ Nó không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học thông qua những biểu tượng cụ thể, rõ ràng mà còn phát triển tư duy học sinh Chính vì vậy mà J.A.Cômenxki (1592 - 1670) - nhà giáo dục kiệtxuất người Tiệp Khắc - đã coi nguyên tắc trực quan là nguyên tắc vàng ngọc chogiáo viên

Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa

sự vật

Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng

"hiện đại hóa" lịch sử của học sinh

Cho đến nay, trong lý luận cũng như trong thực tiễn dạy học, không ai phủ nhận vai trò to lớn của đồ dùng trực quan, đặc biệt đối với bộ môn Lịch sử ở các trường phổ thông Bởi, trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan sẽ giúp cho

học sinh nhận thức lịch sử theo quy luật: "Từ trực quan sinh động đến tư duy

trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan"[33, tr.179]

Tư duy là sự phản ánh thế giới khách quan vào óc con người một cách gián tiếp thông qua khái niệm Nhờ có tư duy con người có thể nhận thức được quá khứ lịch

sử thông qua các hình ảnh cụ thể Nhưng muốn có tư duy phải có khâu trung gian cảm giác, tri giác và biểu tượng Một trong những nhân tố có thể phát triển được các khả năng này là đồ dùng trực quan, trong đó có sơ đồ

Sơ đồ thuộc nhóm đồ dùng trực quan quy ước Loại đồ dùng trực quan này tạocho học sinh những hình ảnh tượng trưng, khi phản ánh những mặt số lượng, chất lượng của quá trình lịch sử, đặc trưng, khuynh hướng phát triển của hiện tượng kinh tế, chính trị - xã hội của đời sống Nó không chỉ là

phương tiện để cụ thể hóa sự kiện lịch sử bằng những hình học đơn giản, diễn

tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử mà còn là cơ sở để hình thành khái niệm cho học sinh, từ đó mà tạo ra hứng thú trong giờ học, vừa phát triển được óc quan sát, kích thích tư duy của người học, củng cố kiến thức bài giảng, hào hứng tìm tòi, đón nhận kiến thức mới và có lòng yêu thích môn học Khi người học khám phá tri thức mới theo một trình tự logíc, hiểu được bản chất quy luật sẽ thuận lợi cho quá trình tái hiện kiến thức khi cần thiết

Như vậy, sơ đồ là phương pháp trực quan hết sức quan trọng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Nó giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụ thể, chínhxác, đồng thời phát triển năng lực tư duy, kỹ năng tìm tòi khám phá và vận dụng kiến thức Tuy nhiên, trong quá trình dạy học giáo viên tùy theo nội

dung cụ thể của từng bài học mà vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo, sao cho sơ đồ vừa dễ hiểu, ngắn gọn, cô đọng nhưng phải đầy đủ, khoa học, chính xác và có tính sư phạm cao

* Phân loại sơ đồ trong dạy học lịch sử

Trong dạy học Lịch sử được phân ra nhiều loại sơ đồ khác nhau, dựa trên các tiêu chí khác nhau, nhưng về cơ bản chúng ta dựa trên bốn tiêu chí sau:

- Mục đích lý luận dạy học

+ Sơ đồ dùng để nghiên cứu tài liệu mới

+ Sơ đồ dùng để củng cố, khắc sâu hoàn thiện kiến thức

+ Sơ đồ dùng để kiểm tra đánh giá

- Khả năng rèn luyện các thao tác tư duy + Sơ

đồ rèn luyện kỹ năng so sánh

+ Sơ đồ rèn luyện kỹ năng khái quát hóa + Sơ

đồ rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa

+ Sơ đồ rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp

- Nội dung kiến thức được diễn đạt

+ Sơ đồ thể hiện diễn biến trận đánh lịch sử

+ Sơ đồ thể hiện tiến trình thời gian lịch sử

+ Sơ đồ thể hiện mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử + Sơ

đồ thể hiện một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị

+ Sơ đồ thể hiện sự phát triển kinh tế - xã hội

- Mức độ hoàn thiện + Sơ

nhau như văn bản, đồ thị, bản đồ, sơ đồ

PMDH cho phép các giáo viên lựa chọn các tài liệu cần cho từng phần của bài học có khả năng trình bày một cách trực quan, tinh giản, dễ hiểu, giúp học sinh dễ dàng nắm được nội dung bài học

* Các loại phần mềm dạy học

Ngày nay, cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật, các thành tựu của CNTT đang được áp dụng ngày một rộng rãi và hỗ trợ đắc lực choviệc dạy học Các PMDH được sử dụng đã góp phần nâng cao hiệu quả bài học nói chung và việc củng cố kiến thức nói riêng trên cả ba mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

Có nhiều phần mềm đã được sử dụng hiệu quả trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng Trong đó, để ứng dụng hiệu quả trong dạy học lịch

sử ở trường phổ thông có một số PMDH phổ biến sau:

+ Phần mềm Microsoft PowerPoint:

Thông qua các tranh ảnh, sơ đồ, lược đồ, bản đồ, các đoạn phim lịch sử làm cho bức tranh quá khứ trở lên sống động hơn, thông qua đó PowerPoint rèn luyện cho các em năng lực quan sát, óc tư duy tưởng tượng Đồng thời, cả giáo viên và học sinh có điều kiện tiếp cận với những thành tựu khoa học kĩ thuật tiên tiến

Riêng với việc củng cố kiến thức lịch sử, phần mềm Microsoft PowerPoint có những khả năng hỗ trợ lớn góp phần nâng cao hiệu quả bài học PowerPoint

có thể giúp giáo viên đưa ra một cách nhanh chóng nội dung tóm tắt bài học, chương, khóa trình, sơ đồ hóa kiến thức, niên biểu tổng kết và các bài tập nhằm củng cố kiến thức cho học sinh, vừa tiết kiệm thời gian, vừa đem lại hiệu quả cao

1.2.2 Cơ sở xuất phát của vấn đề

1.2.2.1 Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông

Mục tiêu của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông là phải trang bị cho học sinh:

Về kiến thức: Học sinh biết được những sự kiện lịch sử quan trọng, những

nội dung chính của lịch sử loài người từ nguồn gốc đến nay, đặc biệt là những nội dung lịch sử có liên quan đến lịch sử nước ta

+ Biết được nét chính về quá trình phát triển của lịch sử dân tộc trên cơ sở

hiểu biết về những sự kiện nổi bật nhất của từng thời kỳ, hiểu được nội dung

chủ yếu của mỗi giai đoạn lịch sử nước ta

+ Hiểu được những quan điểm lý luận đơn giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ học sinh

Về kỹ năng: Rèn luyện cho học sinh những kỹ năng nhận thức, phân tích,

đánh giá các sự kiện hiện tượng, nhân vật lịch sử trong mối quan hệ không gian và thời gian, rèn luyện các kỹ năng thực hành bộ môn như vẽ sơ đồ, sử dụng bản đồ , tranh ảnhTừ đó, bồi dưỡng năng lực phát hiện đề xuất vấn đề, hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu, để từ đó có thể vận dụng kiến thức

đã học vào đời sống và định hướng phát triển các kỹ năng sống cho học sinh

Về thái độ: giáo dục cho học sinh lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào

dân tộc, trân trọng với những di sản lịch sử trong sự nghiệp dựng nước và

giữ nước của dân tộc, thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội niềm tin vào sự phát triển hợp qui luật của xã hội loài người và dân tộc Trân trọng đối với các dân tộc, các nền văn hóa thế giới, có tinh thần quốc tế đúng đắn giáo dục cho học sinh những phẩm chất công dân: tích cực vì cộng đồng, yêu lao động, sẵn sàng đi vào khoa học kỹ thuật, sống nhân ái,

có kỷ luật tuân theo pháp luật

Lịch sử cũng như các môn khoa học khác ở trường phổ thông, góp phần

"hình thành đội ngũ lao động có tri thức và có tay nghề, có năng lực thực hành, tự chủ, năng động, sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêuchủ nghĩa xã hội" Để giáo dục con người toàn diện, không chỉ có kiến thức Toán học, Vật lý, Hóa học, Văn học, mà còn phải hình thành cho học sinh bản lĩnh sống cơ bản, có tinh thần dân tộc, để dù cho trong bất kì hoàn cảnh nào, mọi hoạt động, lao động, sáng tạo của họ luôn luôn vì mục tiêu, lý tưởng trong sáng, phục vụ lợi ích Tổ quốc Đây cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông Học tốt lịch sử

sẽ giúp thế hệ trẻ biết nhìn nhận quá khứ để đánh giá hiện tại và định hướng tương lai, tin tưởng vào đường lối, chính sách của Đảng, nhà nước

Do đó để thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ của môn học người giáo viên không chỉ trang bị cho mình một nguồn kiến thức vững vàng mà còn phải nắm chắc được lý luận về phương pháp dạy học nói chung và lý luận về phương pháp dạy học lịch sử nói riêng

1.2.2.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh trong học tập môn Lịch sử

Quá trình nhận thức của học sinh cũng giống như quá trình nhận thức chung của nhân loại, tức là luôn diễn ra theo con đường biện chứng của nhận

thức "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng

đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan"[33, tr.179]

Nhận thức cụ thể trong học tập lịch sử theo đặc trưng của khoa học lịch sử, nhận thức của học sinh trong học bộ môn là quá trình nhận thức lại những vấn

đề mà các nhà khoa học đã nghiên cứu nhưng học sinh chưa biết, quá trình nhận thức này được đặt dưới sự hướng dẫn tổ chức chỉ đạo của người thầy

Các sự vật hiện tượng của lịch sử (thế giới, dân tộc, địa phương) khách quan phản ánh trực tiếp vào não của học sinh thông qua giác quan Đó là giai đoạn nhận thức cảm tính của học sinh, các em sẽ phản ánh một cách trực tiếp vàriêng lẻ từng thuộc tính của sự vật, hiện tượng từ đó tạo nên trong óc học sinh các biểu tượng đã được tri giác trước đó Những biểu tượng đó phản ánh những dấu hiệu bên ngoài của các sự vật hiện tượng, nó trở thành cơ sở cho nhận thức

lí tính Học sinh bằng tư duy trừu tượng, khái quát tri thức cụ thể tiến hành việchình thành các khái niệm, nắm hệ thống khái niệm Trong giai đoạn tiếp theo, từ những hiểu biết sâu sắc về lịch sử học sinh vận dụng tri thức đã học để tạo ra

tư duy những mối liên hệ kiến thức cũ và mới, sử dụng kiến thức quá khứ để hiểu ngày nay, để hành động phù hợp trong thực tiễn,

hợp với yêu cầu và trình độ, nhiệm vụ của mình

Việc học tập lịch sử bắt nguồn từ tri giác tài liệu, vì vậy các tài liệu càng phong phú bao nhiêu càng tạo cơ sở thuận lợi cho nhận thức lí tính bấy nhiêu.

Từ quá trình nhận thức trên, học sinh sẽ phát triển được các năng lực và thực hành của mình trong quá trình học tập lịch sử, ngoài việc học sinh học tập sâu sắc hơn còn luyện tập cho các em trở thành những người có tư duy độc lập, chủđộng, tích cực trong suy nghĩ hành động

1.2.2.3 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Giáo dục nước ta đang phát triển trong bối cảnh thế giới có nhiều thay đổi nhanh chóng và phức tạp Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế về giáo dục thành xu thế tất yếu Cách mạng khoa học công nghệ, thông tin truyền thông, kinh tế tri thức ngày phát triển mạnh mẽ, tác động trực tiếp đến sự phát triển của nền giáo dục

Nền giáo dục Việt Nam trong những năm qua đã đạt được những thành tựu

to lớn: đào tạo ra đội ngũ lao động đáp ứng cung cấp nhân lực cho các ngành nghề khác nhau Tuy nhiên, việc phát triển của công nghệ, tri thức ngày càng đòi hỏi cao hơn về đào tạo nhân lực chất xám Trong sự thay đổi ấy nền giáo dục Việt Nam đã bộc lộ ra những hạn chế của mình Bởi lẽ, trong nội dung chương trình, phương pháp dạy và học, công tác thi kiểm tra đánh giá chậm được đổi mới cập nhật, chưa mạnh dạn chuyển sang đào tạo theo nhu cầu xã hội.Hiện nay, chất lượng học tập môn Lịch sử đang giảm sút, đa phần HS các trường trung học chán học môn Lịch sử, coi là môn phụ Nhưng thực tế môn Lịch sử vẫn là môn học khơi dậy được niềm đam mê, là nguồn sáng tạo của cácnhà khoa học Một trong những nguyên nhân đó là phương pháp dạy học của nhiều thầy cô còn chưa hấp dẫn, khô cứng, mang tính áp đặt nặng nề, hàn lâm và coi nhẹ việc hình thành kỹ năng cho học sinh GS Phan Huy Lê đã từng

nói:"Sự giảm sút của chất lượng giáo dục môn Lịch sửđã được cảnh báo từ lâu Tôi muốn đặc biệt nhấn mạnh, lớp trẻ không thích học sử không

20

phải vì nội dung lịch sử không có sức hấp dấn và càng không phải lỗi của lớp

trẻ[giaoduc.net.vn] Vậy do đâu?

Nhận thức được những hạn chế và yêu cầu của đổi mới trong giáo dục để bắt

kịp xu thế thời đại, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI khẳng định: "Đổi mới

căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế" và "Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam" Để

đạt được những yêu cầu đó, để thay đổi thực trạng học tập bộ môn cần phải đổi mới phương pháp học tập trong môn Lịch sử nói riêng, trong các môn học nói chung Chỉ có đổi mới cơ bản phương pháp dạy và học theo hướng tiếp cận năng lực thì chúng ta mới có thể tạo được sự đổi

mới thực sự trong giáo dục, mới có thể đào tạo được lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang

hướng tới nền kinh tế tri thức Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy v à h ọ c l à h ư ớ n

Xã hội ngày càng phát triển với sự bùng nổ của thông tin, khoa học, kỹ thuật

và công nghệ, lượng kiến thức cần cập nhật ngày càng nhiều

Đổi mới phương pháp dạy và học cần kế thừa, phát triển những mặt tích cựccủa hệ thống phương pháp dạy học quen thuộc, đồng thời cần học hỏi, vận dụng một số phương pháp mới, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy v à h ọ c ở

n ư ớ c t a đ ể g i á o d ụ c t ừ n g b ư ớ c t i ế n v ữ n g c h ắ c Do đ ó n g ư ời g i á o viên phải cóphương pháp phù hợp để đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao

của giáo dục và việc sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của công

nghệ thông tin là một trong nhứng phương pháp có thể đáp ứng phần nào nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học

1.2.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch

sử ở trường THPT với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học

1.2.3.1 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học Lịch

sử ở trường THPT với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học đối với giáo viên

Đặc trưng của tri thức lịch sử là không thể tri giác trực tiếp tất cả những gì thuộc về quá khứ Đối tượng học tập của bộ môn Lịch sử thuộc về quá khứ, chonên thời gian càng lùi xa thì việc nhận thức bản chất của sự kiện và hiểu sâu về

sự kiện lịch sử càng khó Thêm vào đó, học sinh không thể trực tiếp

quan sát (trực quan sinh động) đối tượng nghiên cứu như các môn khoa học tự nhiên Giáo viên cũng không thể tiến hành các thí nghiệm làm sống lại, xây dựng lại các nhân vật lịch sử như đã từng tồn tại trong qúa khứ Mặt khác, lịch

sử là những sự việc đã diễn ra, là hiện thực trong quá khứ, là tồn taị khách quannên không thể phán đoán, suy luậnđể biết toàn bộ lịch sử nên việc giáo viên sử dụng phương pháp dùng lời dù có sinh động đến đâu cũng không thể giúp học sinh có được bức tranh sinh động, đầy đủ về quá khứ Vì vậy, người giáo viên đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc giúp học sinh khôi phục lại "bức tranh quá khứ", lĩnh hội tri thức lịch sử và hiểu chúng, vận dụng những kiến thức

đã học được vào thực tiễn Sơ đồ góp một phần quan trọng trong việc giáo viên giúp học sinh hình dung được đầy đủ bức tranh quá khứ một cách sinh động, chính xác Đồng thời, đưa nhận thức của các em từ "biết" đến "hiểu" sâu sắc lịch

sử trên cơ sở nắm vững các sự kiện, hiện tượng, quá trình lịch sử một cách cụ thể,đầy đủ, sinh động Qua đó, các em hiểu được bản chất của lịch sử, rút ra được qui luật và bài học lịch sử Như vậy, sử dụng sơ đồ là một trong những phương pháp trong hệ thống các phương pháp

dạy học lịch sử ở trường phổ thông, nó góp phần thực hiện chức năng, nhiệm

vụ của môn Lịch sử

Sử dụng sơ đồ trong quá trình dạy học giáo viên thường xuyên nhận đ ư ợ c

nh ữ ng t hôn g t i n l i ên h ệ ng ư ợ c chi ều qu a đó đ i ều chỉ nh ho ạt đ ộn g d ạ y c h o p hù h

ợp

Cung cấp cho học sinh những nội dung kiến thức lịch sử một cách toàn diện đầy đủ, logic, ngắn gọn, cô đọng nhưng dễ hiểu, dễ nhớ Từ đó, phát huy đến mức cao nhất khả năng tư duy của học sinh Thông qua sơ đồ giáo viên có thể nhanh chóng nắm bắt được trình độ và khả năng nhận thức của học sinh trong quá trình học tập để từ đó có những biện pháp phù hợp đối với từng đối tượng học sinh nâng cao chất lượng môn học

So với các hình thức ngôn ngữ khác thì ngôn ngữ bằng sơ đồ có ưu điểm rất lớn cho giáo viên trong việc diễn đạt nội dung một sự kiện, hiện tượng hay một quá trình lịch sử nào đó Bằng sơ đồ giáo viên dễ phát huy tính tích cực của học sinh Huy động tối đa các giác quan của người học tham gia vào quá trình nhận thức, lĩnh hội kiến thức.Thêm vào đó, việc sử dụng sơ đồ tiết kiệm thời gian cungcấp thông tin trên lớp tạo điều kiện tối đa cho giáo viên phát huy khả năng diễn đạt, chuyển hóa những nội dung trong sách giáo khoa thành nội dung kiến thứccủa mình khắc phục được hạn chế trong lối dạy truyền thống cũng như học vẹt không hiểu của học sinh

Trước đây, khi CNTT chưa phát triển chưa thâm nhập được vào trong giáo dục thì việc trong việc xây dựng và sử dụng sơ đồ giáo viên chủ yếu thực hiện bằng biện pháp thủ công vẽ tay Mặc dù có mang lại hiệu quả xong tính thẩm mỹ chưa cao nên phần nào đó chưa phát huy được hết hứng thú của học sinh trong quá trình học tập Ngày nay, với sự phát triển như vũ bão của CNTT đặc biệt là

sự tích hợp của CNTT vào giáo dục đã tạo nên những bước chuyển đáng kể trong chất lượng giáo dục Khi CNTT càng phát triển thì việc phải ứng dụng nóvào tất cả các lĩnh vực là một điều tất yếu Trong lĩnh vực giáo

dục đào tạo, CNTT bước đầu đã được ứng dụng trong công tác quản lý, một

số nơi đã đưa tin học vào giảng dạy, học tập Tuy nhiên, so với nhu cầu thực tiễn hiện nay, việc ứng dụng CNTT trong giáo dục ở các trường nước ta còn rất hạn chế Chúng ta cần phải nhanh chóng nâng cao chất lượng, nghiệp vụ giảng dạy, nghiệp vụ quản lý, chúng ta không nên từ chối những gì có sẵn mà lĩnh vực CNTT mang lại, chúng ta nên biết cách tận dụng nó, biến nó thành công cụ hiệu quả cho công việc của mình mục đích của mình

Hơn nữa, đối với giáo dục và đào tạo, CNTT có tác dụng mạnh mẽ, làm thay đổi nội dung, phương pháp dạy và học CNTT là phương tiện để tiến tới

"xã hội học tập" Mặt khác, giáo dục và đào tạo đóng vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển của CNTT thông qua việc cung cấp nguồn nhân lực cho CNTT Bộ giáo dục và đào tạo cũng yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng CNTT tronggiáo dục đào tạo ở tất cả các cấp học, bậc học, ngành học theo hướng

dẫn học CNTT như là một công cụ hỗ trợ đắc lực nhất cho đổi mới phương pháp dạy học ở các môn Nhưng làm thế nào để ứng dụng CNTT hiệu quả trong các tiết dạy, đặc biệt là đối với bộ môn Lịch sử đó là vấn đề mà bất cứ một giáo viên nào cũng gặp phải khi có ý định đưa CNTT vào giảng dạy

Tồn tại ở trường phổ thông với tư cách là một khoa học, bộ môn Lịch sử không phải là toàn bộ khoa học lịch sử mà chỉ bao gồm những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử

Bằng những nội dung được chọn lọc và cấu tạo theo yêu cầu của từng cấp học, bộ môn Lịch sử khôi phục lại cho học sinh những kiến thức lịch sử, bức tranh lịch sử gần đúng như nó đã từng tồn tại trong qúa khứ Tính khoa học của

bộ môn đòi hỏi kiến thức lịch sử không chỉ cung cấp cho việc miêu tả vẻ bề ngoài của sự kiện, mà còn phải giải thích chúng, chỉ ra bản chất của sự

kiện, hiện tượng lịch sử Trên cơ sở những sự kiện lịch sử cụ thể, bộ môn Lịch sử khái quát sự thật lịch sử để hình thành cho học sinh các khái niệm lịch sử,

từ đó giúp các em ngày càng đi sâu hơn vào bản chất của sự kiện lịch sử, theo đúng con đường nhận thức lịch sử

Với đặc trưng trên của bộ môn, việc dạy học lịch sử với sự hỗ trợ của CNTT tỏ ra khá hiệu quả và khả thi nó không chỉ có tác dụng nâng cao hiệu quả bài học mà còn có ý nghĩ lớn đối với giáo viên trong quá trình giảng dạy cũng như trau dồi nâng cao trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm về sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học Bởi, khi xây dựng sơ đồ giáo viên phải biết

sử dụng phần mềm Word, PowerPoint, Mindmap càng sử dụng nhiều thì trình

độ về tin học của giáo viên càng nâng cao

Thêm vào đó việc sử dụng các phần mềm trong việc xây dựng các sơ đồ sẽ hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong việc đổi mới phương pháp dạy học như cung cấp kiến thức, tạo biểu tượng, hình thành khái niệmhình thành cho học sinh một bức tranh quá khứ đầy đủ, khách quan, sinh động và thẩm mỹ Hơn nữa, nhờ tích lũy trong quá trình dạy học giáo viên sẽ có một bộ hồ sơ tư

liệu hữu ích phong phú không chỉ là hệ thống các sơ đồ mà còn có giáo án, kênh hìnhphục vụ lâu dài trong quá trình dạy học của mình từ đó nâng cao trình độ chuyên môn của mình góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông

1.2.3.2 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học Lịch sử

ở trường THPT với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học đối với

học sinh

Vấn đề tiến hành đổi mới phương pháp dạy học với sự hỗ trợ của phần mềmdạy học nó không còn là vấn đề của riêng một quốc gia nào mà nó là xu thế tất yếu của nền giáo dục hiện đại UNESCO coi vấn đề dạy học với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học là một chủ đề lớn và chính thức đưa ra thành chương trình hành động trước ngưỡng cửa thế kỉ XXI, và nó sẽ tạo ra những bước đột phá mới trong quá trình phát triển của nền giáo dục Các PMDH đó không chỉ giúp giáo viên thực hiện bài giảng trên lớp một cách đơn giản dễ hiểu, thu hút học trò

mà nó còn cho phép giáo viên có thể sửa chữa bản thiết kế theo ý tùy thích trong những thời điểm khác nhau, đặc biệt có thể dạy phân

loại đối tượng học sinh một cách dễ dàng Đối với bộ môn Lịch sử việc sử

dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của một số PMDH là một điều hoàn toàn nên làm không chỉ hữu ích với giáo viên mà ngay cả với học sinh Với tính trực quan, khoa học, chính xác sơ đồ có sự hỗ trợ của một số PMDH vừa có thể cụ thể hóanội dung bài học bằng sơ đồ vừa làm cho bài giảng trở nên sinh động phong phú, góp phần phát triển tư duy của học sinh Bởi vậy, có thể nói việc ứng dụng CNTT nói chung, sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của một số các PMDH nói riêng đãgóp phần to lớn vào quá trình đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng hiệu quả dạy học không chỉ đối với riêng bộ môn Lịch sử mà nó hiệu quả với tất cả các bộ môn khác

Trong qúa trình dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng việc ứng dụng các PMDH đã phần nào có tác động đến hệ thống bộ máy quản lý, giáo viên và phương pháp học tập, nghiên cứu của học sinh Trong những năm gần đây thực tế đã phần nào chứng minh được vai trò, ý nghĩa của việc ứng dụng các PMDH vào quá trình dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng trên các mặt giáo dục - giáo dưỡng - phát triển kỹ năng cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Ở trường THPT trình độ nhận thức của các em đã phát triển ở một mức độ nhất định, có ý thức cao đối với các môn học Quá trình quan sát của các em cómục đích rõ ràng có hệ thống và toàn diện hơn Với thái độ học tập có ý thức

đã thúc đẩy tính chủ động học tập, quá trình nhận thức và năng lực điều khiển bản thân trong hoạt động học tập của các em Đặc biệt, khi trình độ tư duy logic

đã phát triển và các em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cáchđộc lập, sáng tạo từ đó các thao tác tư duy ngày càng hoàn thiện để từ đó phân tích nội dung cơ bản của khái niệm trừu tượng, nắm được mối quan hệ nhân quả trong mỗi sự kiện - hiện tượng và rút ra quy luật lịch sử Vì vậy, sử dụng sử đồ

là rất phù hợp với việc học của lứa tuổi của học

sinh THPT và sẽ mang lại những hiệu quả cơ bản sau:

Xây dựng nhu cầu nhận thức, nâng cao tinh thần trách nhiệm của học sinh trong học tập Đòi hỏi học sinh phải đào sâu suy nghĩ, tìm tòi, phát huy đến mức cao nhất khả năng tư duy của bản thân Giúp học sinh thấy rõ mình đã tiếp thu những điều mình vừa học đến mức độ nào, còn những chỗ nào cần bổ khuyết trước khi bước vào phần mới của chương trình học tập, có cơ hội để nắm chắc những yêu cầu cụ thể đối với từng phần, từng chương

Giúp học sinh nắm được cái chung, tổng quan, trừu tượng trước khi nắm những cái cụ thể, cái riêng, phức tạp - đây là hình thức dạy học đi từ trừu tượng đến cụ thể

Rèn kỹ năng đọc sách, tài liệu giáo khoa, phát triển năng lực nhận thức và nănglực hành động cho học sinh Muốn xây dựng sơ đồ, học sinh phải đọc kỹ nội dungsách giáo khoa để chắt lọc, lựa chọn kiến thức cơ bản, cốt lõi nhất,

đồng thời phải sử dụng các thao tác tư duy logic như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng, hóa khái quát hóa để vừa phân tích đối tượng thành các sự kiện.Yếu tố cấu thành, vừa tổng hợp chúng lại, thiết lập các mối quan hệ qua lại giữachúng (bao gồm các mối quan hệ: cái chung, cái riêng, toàn thể - bộ phận, cấu trúc - chức năng) Đây là quá trình gia công chuyển hóa tri thức sách vở thành tri thức bản thân Như vậy, sơ đồ tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh rèn luyện kỹnăng đọc sách và tư liệu giáo khoa, phát triển tư duy logic, tư duy thuật toán, tưduy hình tượng , tư duy biện chứng Trên cơ sở đó phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động, năng động và sáng tạo

Bằng phương pháp sử dụng sơ đồ, tri thức mà học sinh lĩnh hội được không phải ở dạng cung cấp sẵn mà trên cơ sở hoạt động với đối tượng trên các mối liên

hệ bản chất giữa các sự vật, hiện tượng vì thế tri thức sâu, chính xác, phản ánh đúng bản chất, kỹ năng, kỹ xảo

Sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT với sự hỗ trợ củamột số phần mềm trong dạy học có ý nghĩa rất lớn đối với học sinh

27

Về kiến thức: đối với bất kỳ một môn học nào mục đích chính cũng là cung

cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan, phẩm chất đạo đức cho học sinh Đối với môn Lịch sử quá trình nhận thức lịch sử là quá trình tuân theo qui luật chung của nhận thức, đó là quá trình tạo biểu tượng lịch sử dẫn đến hình thành khái niệm rút ra qui luật phát triển và bài học lịch sử các dạng sơ đồ được tạo ra nhờ sự hỗ trợ của các phần mềm dạy học PowerPoint, Mindmap

sẽ tạo cho học sinh những hình ảnh cụ thể, chân xác về sự kiện, hiện tượng lịch

sử, hình thành ở học sinh những biểu tượng về con người hoạt động của họ trong quá khứ Do vậy, sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của phần mềm PowerPoint,

Mindmap trong dạy học lịch sử góp phần quan trọng vào việc tạo biểu tượng lịch

sử cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng "hiện đại hóa" lịch sử của học sinh Thông qua quá trình chủ động tìm

kiếm, lĩnh hội kiến thức và quan sát các hình ảnh của sự kiện thì biểu tượng lịch

sử sẽ được hình thành rõ nét và sâu sắc hơn là việc giáo viên sử dụng ngôn từ bởi hình ảnh được thu nhận bằng trực quan là những hình ảnh được lưu giữ đặcbiệt vững chắc trong trí nhớ Do đó, việc sử dụng sơ đồ không chỉ giúp học sinh nhớ sự kiện mà còn hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử từ đó hình thành nên khái niệm lịch sử và hiểu được quy luật của sự phát triển xã hội

Ví dụ như trong bài 31 "Cách mạng tư sản Pháp" (Lịch sử 10 - chuẩn), qua quan sát chúng tôi nhận thấy rằng, nếu giáo viên chỉ dùng lời nói sẽ rất khó giúp cho các em nhận thức được bản chất của các giai cấp trong xã hội Pháp lúcbấy giờ Nhưng khi giáo viên sử dụng sơ đồ "Ba đẳng cấp trong xã hội Pháp" học sinh không những có những nhận thức rõ ràng về vấn đề này, mà

qua sơ đồ học sinh còn hiểu thêm được khái niệm "đẳng cấp" và "giai cấp" sự giống khác nhau của hai khái niệm này Việc sử dụng sơ đồ kết hợp với sự giải thích của giáo viên giúp học sinh bản chất của các hiện tượng, những mối quan

hệ nhân quả phức tạp nhiều vẻ, cũng như qui luật phát triển xã hội Đồng thời, cũng vừa sức và dễ dàng với sự tiếp thu của học sinh Điều đó cho thấy, tác dụng

28

của sơ đồ không dừng ở nhận thức cảm tính mà còn ở tư duy, làm cho học sinh

không mất nhiều công sức mà có hiệu quả cao trong hiểu biết

Mặc dù vậy, sơ đồ, tranh ảnh thường màu sắc không được thẩm mỹ cao, sinh động và kích cỡ nhỏ khiến học sinh gặp khó khăn trong việc khôi phục lại bức tranh quá khứ Nhược điểm này sẽ được khắc phục phần nào khi giáo viên sử dụng bài giảng có sự hỗ trợ của phần mềm Power Point, Mindmap Với

sự hỗ trợ của các phần mềm này những sơ đồ do giáo viên cung cấp cho học sinh không những sinh động, đẹp mà còn mang tính thẩm mỹ cao nó

không chỉ giúp học sinh hình dung được một cách sinh động chân thực bức tranh của quá khứ tránh tình trạng "hiện đại hóa" lịch sử mà còn tạo được sự hứng thú thu hút học sinh trong giờ học góp phần không nhỏ trong việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

Sơ đồ còn có vai trò rất lớn trong việc giúp cho học sinh hiểu sâu, nhớ kỹ những kiến thức lịch sử đã thu nhận được Ví dụ, khi dạy về diễn biến của

"Cách mạng tư sản Pháp 1789" (lớp 10) giáo viên dùng lời nói kết hợp với sử dụng sơ đồ "Các giai đoạn phát triển của cách mạng Pháp 1789" sẽ giúp học sinh chú ý nhiều vào các nội dung cơ bản, tri giác và suy nghĩ để nắm vững cáckiến thức cơ bản, đồng thời các em không thể quên được vai trò của quần chúng trong suốt các giai đoạn của cuộc cuộc cách mạng

Đối với học sinh, được tiếp thu kiến thức lịch sử bằng sơ đồ có sự hỗ trợ của phần mềm dạy học PowerPoint, Mindmap thì đây là phương tiện trực quan giúp các em học tập hiệu quả thông qua vai trò hướng dẫn điều khiển của người giáo viên Sơ đồ giúp định hướng cho học sinh phát triển tư duy một cách hiệu quả: từ tư duy tái tạo (nhớ, hình dung, tưởng tượng) đến tư duy sáng tạo (phân tích, tổng hợp, đánh giá) Cấu tạo của sơ đồ giúp học sinh có cái nhìn bao quát, tổng thể và hệ thống về những kiến thức trong bài học đến những chi tiết đặc biệt, những kiến thức đó có sự liên kết với nhau hết sức chặt chẽ, giúp học sinh phát triển tư duy biện chứng, logicđây là hình thức dạy học đi từ trừu tượng đến cụ thể

Về tư tưởng, tình cảm: Sử dụng sơ đồ được xây dụng có hỗ trợ của các

phần mềm PowerPoint, Mindmap trong dạy học lịch sử còn có một ý nghĩa hết sức to lớn, đó là góp phần vào việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đứccho học sinh Dưới tác động của công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, đất nước ta có rất nhiều thay đổi điều đó dẫn đến có những tác động tích cực và cả tiêu cực đối với học sinh Vì vậy, việc giáo dục thế hệ trẻ - chủ nhân tương lai của đất nước - trở thành những con người phát triển toàn diện, có hoài bão hướng tới tương lai nhưng vẫn tôn trọng qua khứ luôn có ý thức bảo tồn và phát huy những giá trị của quá khứ, phát huy truyền thống tốt đẹp của cha ông là một vấn đề rất quan trọng

Bánh xe lịch sử luôn quay, xã hội không ngừng phát triển Việc giảng dạy lịch

sử dân tộc là một vấn đề rất khó, nhưng giảng dạy lịch sử thế giới còn

khó hơn nhiều Vì vậy, không chỉ bằng lời nói sinh động mà giáo viên phải kết hợp với việc sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của phần mềm PowerPoint, Mindmap thì giáo viên mới có thể hình thành cho học sinh tư tưởng, tình cảm, thái độ yêu, ghét trước những sự kiện, hiện tượng lịch sử

Ví dụ trong bài 31: "Cách mạng tư sản Pháp 1789" mục 1: "Tình hình kinh

tế, xã hội" giáo viên sử dụng sơ đồ "Ba đẳng cấp trong xã hội Pháp" kết hợp vớitranh ảnh minh họa sẽ làm cho học sinh hình dung ra được bức tranh về cuộc sống của ba đẳng cấp trong xã hội Pháp trước cách mạng lúc bấy giờ Từ đó sẽ hình thành trong các em tình cảm cảm thông với nỗi khổ của người nông dân trong xã hội Pháp nói riêng cũng như trong xã hội tư bản nói chung, bất bình cămghét đối với bọn quan lại phong kiến

Bên cạnh đó, việc sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của phần mềm PowerPoint, Mindmap kết hợp cùng với tranh ảnh minh họa trong bài sẽ góp phần hình thành tình cảm yêu mến con người, yêu mến các nhân vật lịch sử, cảm phục họcoi đó như một thần tượng để các em vươn tới cũng như biết trân trọng những thành tựu mà loài người đã đạt được

Ví dụ trong bài 30: "Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ" mục 2 "Diễn biến của chiến tranh và sự thành lập Hợp chúng quốc Mỹ" giáo viên có thể cho học sinh trình bày diễn biến bằng sơ đồ kết hợp với tranh ảnh về nhà lãnh đạo Oa - sinh - tơn và sử dụng tư liệu minh họa về

Oa-sinh-ton chắc chắn sẽ hình thành trong các em sự cảm phục yêu mến đối vớinhà lãnh đạo tài ba này Thêm vào đó, với những hiệu ứng hình ảnh sinh động,

âm thanh chân thực, đa dạng và phong phú sẽ tác động lớn tới tư tưởng, tình cảm đạo đức của học sinh, giúp học sinh có những đánh giá chân thực, khách quan

về các sự kiện, hiện tượng lịch sử

Về kỹ năng: Cùng với công cuộc đổi mới toàn diện đất nước thì vấn đề phát triển

toàn diện học sinh cũng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm Do đó, vai trò của môn Lịch sử ở trường phổ thông cũng ngày càng được

quan tâm Sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của các phần mềm PowerPoint,

Mindmap trước hết phát triển óc quan sát, trí tưởng tượng cho học sinh tức là giúp học sinh thực hiện tốt giai đoạn thứ nhất của qua trình nhận thức đó là

"trực quan sinh động" Ví dụ khi dạy mục 1: Tình hình kinh tế, xã hội trong bài

"Cách mạng tư sản Pháp" bên cạnh việc giáo viên sử dụng sơ đồ tình hình kinh

tế, xã hội Pháp trước cách mạng kết hợp cùng với tranh ảnh minh họa như biểu

đồ thu nhập của người nông dân trước cách mạng bức tranh biếm họa người nông dân trước cách mạng sẽ giúp các em có biểu tượng cụ thể về đời sống của người nông dân Pháp trước cách mạng và hiểu tại sao mà cách mạng Pháp lại phát triển cao nhất lại điển hình nhất trong tất cả các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại

Khi học sinh làm việc với sơ đồ trong giờ học trên lớp hoặc ở nhà còn góp phần phát triển ở học sinh kỹ năng thực hành bộ môn Nhìn vào bất cứ kênh hình nào các em cũng có biểu tượng lịch sử, từ đó phán đoán hình dung quá khứ lịch sử muốn suy nghĩ và diễn đạt bằng lời nói về cảm nhận của mình về bức tranh xã hội đã qua Như vậy, nó đã phần nào góp phần đáp ứng được

nhiệm vụ, mục đích của nhà trường phổ thông là đào tạo ra những con người

không chỉ biết nắm vững những kiến thức khoa học mà còn phải giỏi năng lực thực hành, có bàn tay khéo léo thể hiện những điều mà bộ óc suy nghĩ

Ví dụ, sau khi học xong bài Cách mạng công nghiệp, giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng sơ đồ về nội dung cuộc cách mạng công nghiệp.Như vậy, việc xây dựng và sử dụng sơ đồ trong quá trình dạy học không chỉ góp phần phát triển tư duy học sinh mà còn rèn luyện kỹ năng thực hành của học sinh rất tốt đây là một kênh rất tốt để giáo viên có thể đánh giá được chính xác năng lực thực hành của học sinh cũng như mức độ tiếp thu vận dụng kiến thức của học sinh Nhờ được làm quen với sơ đồ có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin nó đã góp phần rèn luyện cho học sinh thói quen quan sát và khả năng diễn đạt, phát triển ngôn ngữ trong đọc kênh hình, phân tích các sự kiện lịch sử Rèn luyện cho học sinh thói quen quan sát và khả năng quan sát kênh hình một cách khoa học để đi đến phân tích, so sánh, khái quát rút kết luận Khi ấy, các thao tác tư duy của học sinh càng được rèn luyện và phát triển hơn

Sử dụng sơ đồ còn rèn luyện cho học sinh phương pháp tư duy khái quát có khả năng vận dụng cao không chỉ sử dụng trong một môn học mà còn có khả năng sử dụng trong nhiều môn học từ đó học sinh không chỉ có cơ hội chiếm lĩnh tri thức dễ hơn mà còn nắm vững phương pháp tái tạo kiến thức, phát triển năng lực tự học và thói quen tự học phục vụ cho sự nghiệp tự học suốt đời của bản thân Đây cũng là vấn đề cơ bản hàng đầu của lý luận dạy học nói chung và

lý luận dạy học lịch sử nói riêng

Việc sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của phần mềm PowerPoint, Mindmap, còn góp phần kích thích hứng thú của học sinh trong học tập Với hứng thú, lòng say mê tìm hiểu sâu sắc những vấn đề mới trong lịch sử thì những tư tưởng, tình cảm đúng đắn sẽ nảy sinh ở các em

32