Tổ chức dạy học dự án thông qua hoạt động ngoại khóa một số nội dung kiến thức chương động lực học chất điểm vật lí 10

Mục tiêu nghiên cứu Tổ chức DHDA thông qua HĐNK cho HS khi dạy học nội dung các kiến thức chương " Động lực học chất điểm " Vật lí, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, rèn cho HS năng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo Trường Đại học Giáo dục- Đại học Quốc gia Hà Nội đã giảng dạy, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập tại trường

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Đỗ Hương Trà đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn BGH, các thầy cô giáo trong tổ Vật lí trường THPT Quốc Oai - TP Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi tiến hành thực nghiệm đề tài Xin cảm ơn sự cộng tác của các em học sinh lớp 10A3 trường THPT Quốc Oai - TP Hà Nội

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn động viên và giúp đỡ để tôi hoàn thiện khóa học này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song luận văn không tránh khỏi thiếu sót, tôi mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ các thầy, cô, các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả

Nguyễn Đình Nguyên

Sách giáo khoa Trung học cơ sở Trung học phổ thông Thực nghiệm sư phạm

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

Danh mục các hình vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC DỰ ÁN 8

1.1 Phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập 8

1.1.1 Tính tích cực 8

1.1.2 Tính chủ động 10

1.2 Năng lực giải quyết vấn đề 10

1.2.1 Khái niệm 10

1.2.2 Rèn năng lực giải quyết vấn đề 11

1.3 Dạy học dự án 12

1.3.1 Khái niệm dạy học dự án 12

1.3.2 Đặc điểm của dạy học dự án 13

1.3.3 Phân loại dự án 14

1.3.4 Yêu cầu của dạy học dự án 15

1.3.5 Tiến trình dạy học dự án 19

1.3.5.1.Chuẩn bị dự án 22

1.3.5.2 Thực hiện dự án 23

1.3.5.3 Khai thác dự án 23

1.3.6 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học dự án 24

1.3.6.1 Vai trò của giáo viên 24

1.3.6.2 Vai trò của học sinh 25

1.3.7 Dạy học dự án với việc phát huy tính tích cực, chủ động 26

1.3.8 Dạy học dự án với việc rèn năng lực giải quyết vấn đề 27 1.4 Hoạt động ngoại khoá và vai trò trong dạy học vật lí ở THPT 28

1.4.1 Vai trò của hoạt động ngoại khóa 28

1.4.2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa 28

1.4.3 Một số phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khoá Vật lí ở THPT 29

1.5 Tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoá 31

1.5.1 Lựa chọn chủ đề ngoại khóa 31

1.5.2 Lập kế hoạch ngoại khóa 31

1.5.3 Tiến hành hoạt động ngoại khóa theo kế hoạch 32 1.5.4 Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả, rút kinh nghiệm, khen thưởng 32

KẾT LUẬN CHƯƠNG

1 34

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA MỘT SỐ NỘI DUNG KIẾN THỨC CHƯƠNG "ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM" VẬT LÍ 10 35

2.1 Nội dung kiến thức chương " Động lực học chất điểm " 35

2.1.1 Phân tích nội dung kiến thức chương " Động lực học chất điểm " Vật lí 10 THPT 35

2.1.2 Mục tiêu dạy học chương " Động lực học chất điểm " 36

2.1.3 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương " Động lực học chất điểm " 38

2.1.4 Tìm hiểu tình hình dạy học và tổ chức hoạt động ngoại khóa chương 38 2.2 Thiết kế dự án khi vận dụng kiến thức chương " Động lực học chất điểm "43 2.2.1 Dự án 1: Chế tạo "Bộ kiểm soát tốc độ" 43

2.2.1.1 Ý tưởng dự án 43

2.2.1.2 Mục tiêu của dự án 44

2.2.1.3 Bộ câu hỏi định hướng của dự án 44

2.2.1.4 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện dự án 44 2.2.2 Dự án 2: Chế tạo "Thuyền chạy bằng động cơ hơi nước" 46

2.2.2.1 Ý tưởng dự án 46

2.2.2.2 Mục tiêu của dự án 46

2.2.2.3 Bộ câu hỏi định hướng 47

2.2.2.4 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện dự án 47 2.2.3 Dự án 3: Chế tạo "Mô hình máy phát điện thủy triều" 49

2.2.3.1 Ý tưởng dự án 49

2.2.3.2 Mục tiêu của dự án 49

2.2.3.3 Bộ câu hỏi định hướng 50

2.2.3.4 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện dự án 50 2.2.4 Kế hoạch triển khai dạy học dự án qua hoạt động ngoại khóa 51

2.2.5 Các tài liệu hỗ trợ thực hiện dự án 53

2.2.6.Tiêu chí đánh giá dự án 54

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 62

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 63

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 63

3.3 Thời điểm thực nghiệm 63

3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 64

3.5 Thu thập dữ liệu thực nghiệm 64

3.6 Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm và

cách khắc phục 65

3.7 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 66

3.7.1 Phân tích diễn biến thực nghiệm sư phạm 66

3.7.2 Đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khoá đối với việc phát huy tính tích cực của học sinh 89

3.7.3 Đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khoá đối với việc phát huy tính chủ động của học sinh 91

3.7.4 Đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khoá đối với việc rèn năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 91

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 93

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

1 Kết luận 94

2 Khuyến nghị 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

PHỤ LỤC 98

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Kế hoạch tổ chức DHDA 52

Bảng 2.2 Đánh giá kết quả dự án 59

Bảng 2.3 Đánh giá sổ theo dõi dự án 61

Bảng 3.1 Danh sách thành viên BGK 71

Bảng 3.2 Bảng tổng hợp đánh giá kết quả dự án 86

Bảng 3.3 Bảng tổng hợp đánh giá sổ theo dõi dự án 88

Bảng 3.4 Tổng điểm và xếp giải 88

DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1 Đặc điểm của DHDA 1.3 Hình 1.2 Mô tả câu hỏi 5W1H 1.8 Hình 1.3 Các giai đoạn của DHDA 2 0 Hình 1.4 Hoạt động tương ứng của GV và HS 2 1 Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương " Động lực học chất

điểm " 38 Hình 3.1 GV giới thiệu về DHDA và hướng dẫn HS làm DA 6 7 Hình 3.2 Một số hình ảnh về hoạt động nhóm của HS 6 8 Hình 3.3 Nhóm Neptune lập sơ đồ tư duy .6 9 Hình 3.4 Nhóm Bright Star lập sơ đồ tư duy 7 0 Hình 3.5 Nhóm Tiểu quỷ lập sơ đồ tư duy 7 1 Hình 3.6 Các nhóm trình bày kế hoạch thực hiện DA và chất vấn 7 3 Hình 3.7 Nhóm Neptune báo cáo sơ bộ về tiến trình làm DA 7 4 Hình 3.8 Nhóm Bright Star báo cáo sơ bộ về tiến trình làm DA 7 4 Hình 3.9 Nhóm Tiểu Quỷ báo cáo sơ bộ về tiến trình làm DA 7 5 Hình 3.10 Nhóm Neptune đang làm và thử hoạt động của mô hình 7 6 Hình 3.11 Nhóm Bright Star đang làm và thử hoạt động của mô

hình 7 6 Hình 3.12 Nhóm Tiểu Quỷ đang làm và kiểm tra hoạt động của

mô hình 77 Hình 3.13 GV hướng dẫn với BGH và các thầy cô giáo môn Vật lí

- THPT Quốc Oai 7 8 Hình 3.14 Một số hình ảnh thuyết trình và báo cáo sản phẩm của

nhóm Neptune 8 0Hình 3.15 Một số hình ảnh thuyết trình và báo cáo sản phẩm của

nhóm Bright Star 8 2Hình 3.16 Một số hình ảnh thuyết trình và báo cáo sản phẩm của

nhóm Tiểu Quỷ 8 3

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nước ta đang trong quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Đảng và Nhà nước luôn xác định con người là nhân tố quyết định cho quá trình này Chính vì vậy chiến lược cho giáo dục và đào tạo luôn được Đảng và Nhà nước coi trọng.Điều này được thể hiện trong nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước và những quy định của các cấp, ban, ngành Trong Điều 9, luật Giáo dục năm 2009

quy định: "Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực" [12]

Để tạo ra nguồn nhân lực cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giáo dục phổ thông giữ vai trò quan trọng Mục tiêu của giáo dục phổ

thông được quy định trong Điều 27, luật Giáo dục năm 2009 quy định: "Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho HS tiếp

tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" [12]

Để thực hiện được mục tiêu này cần có phương pháp đào tạo phù hợp

Khoản 2, Điều 28 trong luật Giáo dục năm 2009 có nêu: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS"

bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển

phẩm chất, năng lực của người học; Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học[4]

Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực, trong đó có DHDA được nghiên cứu và áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới, ở Việt Nam cũngđang từng bước triển khai áp dụng Trong đề tài này, chúng tôi đề cập đến việc nghiên cứu và vận dụng phương pháp DHDA

DHDA là một phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học định hướng vào người học, dạy học định hướng hoạt động và quan điểm dạy học tích hợp DHDA góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy vàhành động, nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làmviệc, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học Ở Việt Nam trong những năm gần đây, với mục đích giáo dục toàn diện cho HS, cũng đã có nhiều nghiên cứu vận dụng DHDA, đặc biệt là dạy học một số kiến thức Vật lí Nhằm giáo dục toàn diện cho HS, trang bị cho HS những kiến thức, kỹ năng làm việc, kỹ năng sống, chúng ta không chỉ tổ chức các hoạt động học tập trên lớp mà còn phải tổ chức học tập ngoại khóa cho HS Tổ chức học tập trên lớp và tổ chức học tập ngoại khoá là hai bộ phận hữu cơ hợp thành thể thống nhất trong quá trình giáo dục HS nhằm thực hiện mục tiêu dạy học Mặt khác, DHDA thông qua các HĐNK vật lý được tổ chức tốt còn làm tăng niềm

2

yêu thích, hứng thú học tập môn vật lý, phát triển toàn diện nhân cách HS

Bên cạnh đó, HĐNK, các sinh hoạt đội nhóm bộ môn cũng là những hoạt động giáo dục cần thiết trong trường phổ thông và rất cần được nghiên cứu tìm hiểu thêm về lý luận để có thể vận dụng tốt nhất vào thực tế

Vì những lý do trên chúng tôi chọn đề tài : "Tổ chức DHDA thông qua hoạt động ngoại khóa một số nội dung kiến thức chương "Động lực học

chất điểm" vật lí 10" làm đề tài nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vào cuối thế kỷ XVI, DHDA bắt đầu được sử dụng ở nước Ý, trong một

số trường dạy về kiến trúc Khi đó, các sinh viên được tham gia các DA thiết kếmột số công trình kiến trúc Tư tưởng DHDA sau đó được du nhập vào một số quốc gia mà trước hết là được sử dụng trong một số trường đại học Ban đầu DHDA xuất hiện ở một số môn học về kiến trúc, sau đó là các môn xã hội và tựnhiên Ở những môn học khác nhau có những cách tiếp cận DHDA theo những cách riêng

Trong khoảng thời gian từ nửa cuối thế kỷ XVIII đến nửa cuối thế kỷ XIX, DHDA được áp dụng khá phổ biến ở một số trường kỹ thuật ở Pháp, Đức

và Thuỵ Sĩ

DHDA được du nhập vào Mỹ vào năm 1896, người giới thiệu là

William B Rogers Tuy nhiên đến đầu thế kỷ XX, cơ sở lí luận của DHDA mới được các nhà sư phạm ở Mỹ xây dựng và sau này nhanh chóng được phát triển ở Mỹ Năm 1918, Kilpartrick đưa ra kiểu tổ chức DHDA mà ở đó tập trung chủ yếu vào hoạt động có tính mục đích trong một môi trường xã hội củasinh viên Hoạt động có tính mục đích dựa trên sự quan tâm, nhu cầu, thái độ và khả năng của sinh viên

Ở Việt Nam, đã có những nghiên cứu về DHDA Điển hình là năm

2003, DHDA được nghiên cứu và thực hiện trong chương trình "dạy học cho tương lai" được Bộ Giáo dục và Đào tạo kết hợp với công ty Intel Việt Nam

phối hợp thực hiện; DA Việt - Bỉ nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và bồi

dưỡng GV các trường tiểu học và trung học cơ sở các tỉnh miền núi phía Bắc

DHDA được PGS TS Đỗ Hương Trà (Đại học Sư phạm Hà Nội)

nghiên cứu và áp dụng vào dạy học môn Vật lý, đặc biệt là dạy học Vật lý ở

trường THPT Những nghiên cứu này được trình bày trong cuốn sách: "Các kiểu tổ chức dạy học hiện đại trong dạy học Vật lý ở trường phổ thông" do

Nxb Đại học Sư phạm phát hành năm 2011

Tiếp đó, DHDA được nghiên cứu, áp dụng dạy học cho một số nội dung cụ

thể trong chương trình Vật lý phổ thông bởi một số tác giả như: Đề tài "Tổ chức DHDA nội dung kiến thức dòng điện xoay chiều - sách lớp 12 nâng cao" - Vũ Văn

Dụng - Luận văn thạc sĩ năm 2009, Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà

Nội; Đề tài "Tổ chức DHDA nội dung kiến thức dòng điện trong chất bán dẫn - sách giáo khoa Vật lý lớp 11 nâng cao" - Phạm Văn Hoạch - Luận văn thạc sĩ năm 2009, Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội; Đề tài "Tổ chức DHDA thông qua HĐNK chương "Các định luật bảo toàn"ở lớp 10 THPT" - Nguyễn

Diệu Linh - Luận văn thạc sĩ năm 2010,Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia

Hà Nội; Đề tài "Tổ chức DHDA các nội dung kiến thức chương "Cơ học chất lưu" - Vật lí 10 nâng cao" - Nguyễn Nguyệt Huệ - Luận văn thạc sĩ năm 2010 -

ĐH Sư phạm Hà Nội; Đề tài " Tổ chức DHDA qua HĐNK khi dạy học nội dung kiến thức bài "Định luật bảo toàn động lượng" vật lý lớp 10" - Tạ Đăng Thái -

Luận văn thạc sĩ năm 2011, Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội; Đề

tài "Tổ chức DHDA thông qua HĐNK nội dung kiến thức phần "Công - Năng lượng'' vật lý lớp 10 nâng cao" - Hoàng Thị Biên - Luận văn thạc sĩ năm 2012,

Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội

Nhiều đề tài tập trung tìm cách vận dụng DHDA vào các giờ học chính khoá môn vật lý Tuy nhiên, khi triển khai thực nghiệm DHDA GV gặp phải một số khó khăn như: phân phối thời gian cho tiết học trên lớp đều rất eo hẹp

4

khó có đủ thời gian để HS hoàn thành

DA, trình độ và kĩ năng không đồng

đều của HS

Tổ chức HĐNK trong dạy học vật lý, cơ sở lý luận và thực tiễn về tác dụng và sự cần thiết của HĐNK đến việc giáo dục HS đã được thừa nhận Tuy nhiên, vận dụng tổ chức ngoại khoá trong dạy học vật lý như thế nào cho hiệu quả thì vẫn còn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu Vì vậy chúng tôi

sẽ tiếp tục áp dụng DHDA thông qua HĐNK cho HS khi dạy học nội dung các kiến thức chương "Động lực học chất điểm " Vật lí 10

3 Mục tiêu nghiên cứu

Tổ chức DHDA thông qua HĐNK cho HS khi dạy học nội dung các kiến thức chương " Động lực học chất điểm " Vật lí, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, rèn cho HS năng lực giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu quan điểm của lí luận dạy học hiện đại về DHDA

- HĐNK và vai trò trong dạy học vật lý ở trường THPT

- Nghiên cứu các tài liệu giáo khoa chương "Động lực học chất điểm"

và các nguồn tài liệu liên quan khác

- Tổ chức DHDA thông qua HĐNK một số nội dung kiến thức chương

"Động lực học chất điểm" sách giáo khoa Vật lí 10

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm tra tính đúng đắn của đề tài, rút kinh nghiệm và hoàn chỉnh để thực hiện đồng loạt trên các khối lớp

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu là HS lớp 10A3 trường THPT Quốc Oai - TP

Hà Nội

Đối tượng nghiên cứu là hoạt động dạy và hoạt động học của GV và

HS qua tiến trình DHDA nội dung kiến thức chương "Động lực học chất điểm" sách giáo khoa Vật lí 10

6 Vấn đề nghiên cứu

Làm thế nào để tổ chức DHDA qua HĐNK cho HS khi dạy học nội dung các kiến thức chương " Động lực học chất điểm " Vật lí 10, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, rèn cho HS khả năng giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống?

7 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng cơ sở lí luận của DHDA cùng với việc phân tích nội dung kiến thức cần dạy để tổ chức DHDA thông qua HĐNK nội dung kiến thức chương " Động lực học chất điểm " Vật lí 10 thì có thể phát huy tính tích cực, chủ động, rèn cho HS năng lực giải quyết các vấn đề của cuộc sống

8 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Các nghiên cứu khảo sát thực trạng về DHDA được tiến hành trên phạm vi các trường THPT trong 2 huyện Quốc Oai và Thạch Thất - TP Hà Nội( Cụm trường Quốc Oai - Thạch Thất )

- Mẫu khảo sát áp dụng cho HS lớp 10A3 trường THPT Quốc Oai - TP

Hà Nội

- Thời gian khảo sát và tiến hành thực nghiệm sư phạm từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2014

9 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học của đề tài :

Làm rõ cơ sở lí luận về DHDA, về tổ chức HĐNK trong dạy học vật lí

- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài :

Vận dụng cơ sở lí luận của DHDA để tổ chức DHDA qua HĐNK nội dung kiến thức chương "Động lực học chất điểm " Vật lí 10, có thể làm tư liệu tham khảo cho GV và HS trong quá trình dạy và học

10 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lí luận:Nghiên cứu các tài liệu về cơ sở lí

luận của DHDA, của HĐNK để làm cơ sở định hướng cho việc thực hiện mục tiêunghiên cứu

Nghiên cứu chương trình Vật lí 10, trong đó đặc biệt quan tâm đến chương " Động lực học chất điểm " trong sách giáo khoa, sách GV và các tài liệu tham khảo khác để xác định được mục tiêu dạy học của chương

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Tìm hiểu việc dạy (thông qua

phỏng vấn, trao đổi với GV) và việc học (thông qua trao đổi với HS) nhằm sơ bộ đánh giá tình hình dạy học chương " Động lực học chất điểm " Vật lí 10

- Phương pháp thực nghiệm : Tiến hành thực nghiệm sư phạm với tiến

trình đã soạn thảo Phân tích kết quả thu được trong quá trình thực nghiệm sư phạm , đối chiếu với mục đích nghiên cứu và rút ra kết luận của đề tài

11 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận của dạy học dự án

Chương 2: Tổ chức dạy học dự án thông qua hoạt động ngoại khóa một

số nội dung kiến thức chương "Động lực học chất điểm" Vật lí 10

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

+ Tính tích cực bắt chước, tái hiện (xuất hiện do tác động bên ngoài): HS

bắt chước hành động của GV, của bạn bè

+ Tính tích cực tìm tòi (đi liền với quá trình hình thành khái niệm, giải

quyết tình huống nhận thức): HS tìm cách độc lập giải quyết vấn đề đã nêu ra, tìm ra cách giải quyết hợp lí nhất

+ Tích cực sáng tạo (thể hiện khi chủ thể tìm tòi kiến thức mới): HS

nghĩ ra cách thiết kế, chế tạo sản phẩm

* Những yếu tố thúc đẩy tính tích cực của HS

+ Sự gần gũi với thực tế: Xây dựng tình huống có vấn đề, tạo mâu

thuẫn nhận thức, tạo động cơ, hứng thú tìm cái mới để kích thích hứng thú và

tính tích cực học tập của HS với những nội dung có tính thực tiễn, gần gũi với

cuộc sống hàng ngày của các em, gắn với thực tế hoặc những vấn đề có tính mới mẻ nhưng không quá xa lạ với các em

+ Sự phù hợp với mức độ phát triển: Cần có sự lựa chọn kĩ các vấn đề

vừa sức và xác định mức độ mà HS có thể tham gia trong việc giải quyết từng vấn đề cụ thể Cần tính đến sự khác biệt về trình độ phát triển của từng đối tượng HS Các yêu cầu đưa ra phải rõ ràng, tránh mơ hồ, đa nghĩa

+ Không khí và các mối quan hệ trong nhóm: Kích thích hứng thú học

tập cho các em bằng những phương pháp dạy học tích cực, tạo ra một môi trường học tập thoải mái, tạo điều kiện để các em phải làm việc, động viên và giúp đỡ lớp học sao cho các HS mạnh dạn tham gia thảo luận, đưa H S v ào t hế h

ọc t ập ch ủ đ ộng

+ Mức độ và sự đa dạng của hoạt động: Kết hợp xen kẽ nhiều hình thức

tổ chức dạy học như làm việc cá nhân, hoạt động nhóm, tập thể, lớp Đảm bảo

hỗ trợ đúng mức (các HS trong nhóm hỗ trợ nhau và hỗ trợ từ phía GV)

+ Phạm vi tự do sáng tạo: HS được lựa chọn hoạt động, đánh giá hoạt

động, quyết định quá trình thực hiện GV động viên, khuyến khích các em tự mình giải quyết vấn đề

* Các biểu hiện của tính tích cực trong học tập:

+ Khao khát tự nguyện tham gia trả lời câu hỏi của GV, bổ sung câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về vấn đề nêu ra

+ Hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa rõ + Mong muốn vận dụng linh hoạt những kiến thức, kĩ năng đã học để nhận ra vấn đề mới

+ Mong muốn được đóng góp những thông tin mới lấy từ nhiều nguồn khácnhau, có khi vượt ra khỏi phạm vi bài học, môn học

+ Ngoài những biểu hiện trên, còn có những biểu hiện xúc cảm mà GV khó nhận thấy hơn như sự hào hứng, ngạc nhiên, hoan hỉ trước một nội dung nào đó trong quá trình học tập

Như vậy tính tích cực nhận thức của HS là yếu tố không thể thiếu trong hoạt động dạy của người thầy, HS có tích cực nhận thức thì mới có thể tự mìnhchiếm lĩnh các tri thức và phát triển toàn diện được Do đó, phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của HS là một trong các biện pháp không thể thiếu của người thầy trong quá trình dạy học

1.1.2 Tính chủ động

Tính chủ động nhận thức là sự sẵn sàng tâm lí hoàn thành những nhiệm

vụ nhận thức - học tập, nó vừa là năng lực vừa là phẩm chất tự tổ chức học tập cho phép người học tự phát hiện vấn đề, tự giải quyết vấn đề, tự kiểm tra,

tự đánh giá hoạt động học tập của mình tạo cơ sở cho việc tự học [11]

Trong quá trình học tập, dưới sự định hướng của GV, HS có thể tự lực phát hiện vấn đề bài học và tự mình đề ra giải pháp cho vấn đề đặt ra, đó là biểu hiện tính chủ động trong học tập Điều này thể hiện rõ nét tính chủ động trong hoạt động nhận thức của HS

Như vậy tính tích cực và chủ động có mối quan hệ mật thiết với nhau, liên quan trước hết tới động cơ học tập Động cơ đúng tạo ra hứng thú, là tiền đề của tính tự giác, tính chủ động của nhận thức Tính tích cực nhận thức là điều kiện, biểu hiện của sự nảy sinh và phát triển của tính chủ động nhận thức 1.2 Năng lực giải quyết vấn đề

1.2.1 Khái niệm

Theo các quan điểm về giáo dục hiện đại, bản chất của hoạt động học tập chính là việc giải quyết vấn đề mà thực tế cuộc sống và nhu cầu nhận thức đặt ra Như những nhà thám hiểm lần đầu đặt chân đến những miền đất lạ rộng lớn, HS có nhu cầu tìm hiểu thế giới xung quanh, các em

luôn đặt ra cho mình hàng loạt các câu hỏi "cái gì", ''tại sao'' và ''như thế nào'' Trong quá trình đó, theo quan điểm dạy học mới, hoạt động tự thân

10

hay tự học - tự nghiên cứu là căn bản và hết sức quan trọng, tuy nhiên, vẫn rất

cần sự giúp đỡ của người thầy trong việc gợi mở, dẫn dắt, tổng hợp và

hệ thống hóa những thông tin thu thập được qua những gì HS trải nghiệm.Chính vì vậy người thày cần hiểu rất rõ quá trình nhận thức của HS vàgiúp hình thành năng lực giải quyết vấn đề cho HS

Các hoạt động giải quyết vấn đề không chỉ kích thích và phát triển kỹ năng tư duy và khả năng lập luận của HS mà còn giúp GV có điều kiện để quan sát các phương pháp mà các em đã sử dụng, từ đó có điều chỉnh cho phù hợp và hiệu quả

1.2.2 Rèn năng lực giải quyết vấn đề

Các vấn đề thực tiễn nói chung và các vấn đề học tập nói riêng là vô cùng đa dạng Vì vậy, hoạt động nhận thức nhằm giải quyết vấn đề cũng muônmàu, muôn vẻ, hết sức linh hoạt và phong phú Năng lực giải quyết vấn đề được thể hiện qua cấu trúc của hoạt động giải quyết vấn đề Hoạt động đó

bao gồm các giai đoạnnhư sau:

+ Đặt vấn đề, xây dụng bài toán nhận thức: GV đặt vấn đề hoặc tạo

ra các tình huống có vấn đề để HS có thể phát biểu, nhận dạng vấn đề nảy sinh và xác định vấn đề cần giải quyết

+ Giải quyết vấn đề: Thầy giáo có thể là người gợi mở, hướng dẫn cho

HS suy nghĩ một cách có hệ thống để lập nên một kế hoạch, cân nhắc các phương pháp, gợi ý những khả năng có thể, phác thảo một kế hoạch sẽ thực hiện hoặc đã thực hiện và tiến hành thực hiện kế hoạch đó Khi giải quyết vấn

đề cần xem xét toàn bộ các yếu tố, liên tưởng đến các tình huống, hiện tượng tương tự, liên hệ với những kiến thức vật lý đã được học, những khái niệm vật

lý liên quan, tiến hành thí nghiệm, thử nghiệm

+ Thảo luận, đề xuất và kết luận: Sau khi đã tiến các bước giải quyết vấn

đề HS cần thảo luận kết quả và đánh giá kết quả, từ đó khẳng định hay bác bỏ giảthuyết hoặc đề xuất giả thuyết mới

+ Phát biểu kết luận: Khâu cuối cùng là kiểm định giả thuyết, đưa ra kết

luận và ận dụng vào thực tiễn

Để phát huy tính tích cực, chủ động, và năng lực giải quyết vấn đề của

HS trong học tập thì tổ chức DHDA là một phương pháp có rất nhiều ưu điểm và phù hợp

1.3 Dạy học dự án

1.3.1 Khái niệm dạy học dự án

DHDA là một phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học định hướng vào người học, định hướng hoạt động và quan điểm dạy học tích hợp DHDA góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hànhđộng, nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc

tự lực, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học

Thuật ngữ DA, tiếng Anh là "Project", có nguồn gốc từ tiếng La tinh là projicere và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch, trong đó đề án, dự thảo hay kế hoạch này cần được thực hiệnnhằm đạt mục đích đề ra

Khái niệm DA được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực kinh

tế-xã hội: trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trongquản lý xã hội

Khái niệm DA đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các DA phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học Khái niệm Project được sử dụng trong các trường dạy kiến trúc-xây dựng ở Ý từ cuối thế kỷ 16 Từ đó tư tưởng DHDA lan sang Pháp cũng như một số nước châu Âu khác và Mỹ, trước hết là trong các trường đại học và chuyên nghiệp.[20]

Trong dạy học dự án, người học thực hiện một nhiệm vụ học tập

phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm

có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện

với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trìnhhọc tập, từ việc xác định mục đích,

lập kế họach, đến việc thực hiện DA, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình

và kết quả thực hiện Làm việc nhóm là hình thức cơ bản của DHDA.[1]

1.3.2 Đặc điểm của dạy học dự án

Các đặc điểm của dạy học sự án được trình bày trong hình 1.1

Cộng tác làm việc

Định hướng thực tiễn

Định hướng hứng thú

Mang tính phức hợp

Tính tự lực cao

DẠY HỌC

DỰ ÁN

Định

Định hướng hành động

của người hướng học sản phẩm

Hình 1.1 Đặc điểm của DHDA [5]

Định hướng thực tiễn: Chủ đề của DA gắn với thực tiễn, kết quả DA có

ý nghĩa thực tiễn xã hội DHDA tạo ra kinh nghiệm học tập thu hút người học vào những DA phức tạp trong thế giới thực và người học sẽ dựa vào đó để pháttriển và ứng dụng các kĩ năng và kiến thức của mình

Định hướng hứng thú: Chủ đề và nội dung của DA phù hợp với hứng

thú của người học, thúc đẩy mong muốn học tập của người học, tăng cường năng lực hoàn thành những công việc quan trọng và mong muốn được đánh giá Cơ hội cộng tác với các bạn cùng lớp cũng làm tăng hứng thú học tập của người học

Tính tự lực cao của người học: Người học tham gia tích cực và tự lực

vào các tất cả các giai đoạn của quá trình dạy học: đề xuất vấn đề, lập kế hoạch giải quyết vấn đề, giải quyết vấn đề và trình bày kết quả thực hiện

Định hướng hành động: Kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, huy động

nhiều giác quan Người học khám phá, giải thích và tổng hợp thông tin một

cách ý nghĩa

Định hướng sản phẩm: Đó là những sản phẩm hành động có thể công bố,

giới thiệu được Kết quả DA có thể là bài báo, trình bày, mô hình, thí

nghiệm

Có tính phức hợp: Nội dung DA có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh

vực hoặc các môn học khác nhau DHDA yêu cầu người học sử dụng thông tin của nhiều môn học khác nhau để giải quyết vấn đề

Cộng tác làm việc: Các DA học tập thường được thực hiện theo nhóm,

việc học mang tính xã hội DHDA thúc đẩy sự cộng tác giữa người học với GV

và giữa người học với nhau Nhiều khi, sự cộng tác được mở rộng đến cộng đồng

1.3.3 Phân loại dự án

* Phân loại theo môn học

Trọng tâm nội dung nằm trong một môn học hay một số môn học ngoài chuyên môn

* Phân loại theo sự tham gia của người học

Cá nhân, nhóm HS, một lớp học hay một khối lớp

* Phân loại theo sự tham gia của GV

DA dưới sự hướng dẫn của một GV hay sự cộng tác của nhiều GV

* Phân loại theo quỹ thời gian

- DA nhỏ: thực hiện trong một số giờ học ( 2 đến 6 giờ )

- DA trung bình: thực hiện trong một số ngày ( giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học )

- DA lớn: thực hiện với quỹ thời gian lớn, có thể kéo dài nhiều tuần ( trong đào tạo đại học có thể quy định quỹ thời gian lớn hơn )

* Phân loại theo nhiệm vụ

- DA tìm hiểu ( khảo sát thực trạng đối tượng )

- DA nghiên cứu ( giải quyết vấn đề, giải thích hiện tượng )

- DA kiến tạo ( tạo ra sản phẩm vật chất hành động thực tiễn như trưng bày, biểu diễn )

Trong giới hạn của luận văn, chúng tôi sử dụng loại DA theo nhóm và là

DA trung bình dưới sự hướng dẫn của GV Để DHDA đạt hiệu quả thì GV phải chú ý đến những yêu cầu riêng của phương pháp dạy học này

1.3.4 Yêu cầu của dạy học dự án

Trong DHDA, nếu hoạt động dạy học được GV thiết kế cẩn thận sẽ lôi cuốn HS vào những nhiệm vụ mở và có tính thực tiễn cao Các nhiệm vụ của DA kích thích khả năng ra quyết định, niềm cảm hứng, say mê của HS trong quá trình thực hiện và tạo ra sản phẩm cuối cùng HS lĩnh hội kiến thức bài học thông qua việc tìm hiểu và tự quyết định mức độ hoàn thành các nhiệm vụ của

DA GV giữ vai trò người hỗ trợ hay hướng dẫn HS hợp tác làm việc với nhau trong các nhóm, phát huy tối đa năng lực cá nhân khi đảm nhận những vai trò khác nhau

* DA tập trung vào những mục tiêu học tập quan trọng gắn với các chuẩn kiến thức, kĩ năng và tập trung vào những hiểu biết của HS sau quá trìnhhọc Từ việc định hướng vào mục tiêu, GV sẽ lựa chọn hình thức dạy học phù hợp, lập kế hoạch đánh giá và tổ chức các hoạt động dạy và học Kết quả của

DA được thể hiện kết tinh trong sản phẩm của HS và quá trình thực hiện nhiệm

vụ, ví dụ phần thuyết trình đầy thuyết phục hay ấn phẩm thông tin thể hiện sự lĩnh hội các chuẩn nội dung và mục tiêu dạy học

* Trong DHDA cần phải xác định được bộ câu hỏi định hướng Câu hỏi định hướng sẽ giúp các DA tập trung vào những hoạt động dạy học trọng tâm, chú trọng đến các chủ đề quan trọng, đồng thời hướng HS đến những kĩ năng tư duy ở mức độ cao hơn và đảm bảo các DA của HS có tính hấp dẫn, thuyết phục HS được giới thiệu về DA thông qua các câu hỏi gợi mở những ý tưởng lớn, xuyên suốt và có tính liên môn HS sẽ buộc phải tư duy sâu hơn về các vấn đề nội dung của môn học theo các chuẩn và mục tiêu

+ Có ba dạng câu hỏi định hướng: câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học

và câu hỏi nội dung

- Câu hỏi khái quát là các câu hỏi rộng, có tính mở, đề cập đến các ý

tưởng lớn và các khái niệm xuyên suốt Câu hỏi loại này thường mang tính liênmôn, giúp HS hiểu được mối liên hệ giữa các môn học HS có thể có rất nhiều câu trả lời thuộc phạm vi nhiều môn học Câu hỏi khái quát gợi mở hướng nghiên cứu chứ không dẫn tới những kết luận sớm hay những câu hỏi trả lới mơ

hồ

- Các câu hỏi bài học cũng là những câu hỏi mở nhưng bó hẹp trong

một chủ đề hay được gắn trực tiếp với DA, hỗ trợ việc tìm kiếm lời giải cho câu hỏi khái quát Các câu hỏi bài học thể hiện mức độ hiểu những khái niệm cốt lõi

về DA của HS, được thiết kế nhằm khuyến khích và duy trì hứng thú của HS Câu hỏi bài học định hướng một bộ các bài học cụ thể, chúng được thiết kế để chỉ ra và khai thác những câu khái quát thông qua chủ đề

- Câu hỏi nội dung thường mang tính thực tiễn cao, bám sát các chuẩn và

mục tiêu đã đề ra, trực tiếp hỗ trợ việc dạy và học các kiến thức cụ thể, có những câu trả lời đúng cho mỗi câu hỏi Thông thường đây là những câu hỏi liên quan đến các định nghĩa, nhận diện thông tin đã biết, nói chung là nhớ lại nội dung bài học Với câu hỏi nội dung thì câu trả lời là duy nhất đúng

* DA có liên hệ với thực tế: DA phải gắn với đời sống thực tế của HS HS thể hiện việc học của mình trước những đối tượng thực tế, liên hệ với các nguồn lực cộng đồng, tham khảo các chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cưú, hoặc trao đổi thông qua công nghệ hiện đại

* HS thể hiện sự hiểu biết của mình thông qua sản phẩm hoặc quá trình thực hiện Thông thường các DA được kết thúc với việc HS thể hiện thành quả học tập của mình thông qua các bài thuyết trình, các văn bản tài liệu, các sản phẩm vật chất, các mô hình dàn dựng, các đề án hoặc thậm chí là các sự kiện mô phỏng như một hội thảo giả Những sản phẩm cuối cùng này giúp HS thể hiện khả năng diễn đạt và làm chủ quá trình học tập

* Công nghệ hiện đại hỗ trợ và thúc đẩy việc học của HS: HS được tiếp cận với nhiều công nghệ khác nhau giúp hỗ trợ phát triển kỹ năng tư duy, cho ý kiến đánh giá về nội dung và hỗ trợ tạo ra sản phẩm cuối Với sự trợ giúp của công nghệ, HS có thể vươn ra khỏi 4 bức tường lớp học bằng cách cộng tác với các lớp học từ xa qua email và các trang web tự tạo, hoặc trình bày việc học của mình qua các bài trình bày đa phương tiện

* Kỹ năng tư duy là không thể thiếu trong học tập theo DA: Học tập theo

DA sẽ hỗ trợ phát triển cả kỹ năng tư duy siêu nhận thức lẫn tư duy nhận thức như hợp tác, tự giám sát, phân tích dữ liệu, và đánh giá thông tin Trong suốt quá trình thực hiện DA, các câu hỏi định hướng sẽ kích thích HS tư duy và liên

hệ với các khái niệm mang ý nghĩa thực tiễn cao

Muốn làm được điều đó, HS sẽ lập sơ đồ tư duy (Mind Map) Đây là phương pháp được Tony Buzan ( người Anh ) triển khai vào thập niên 1960 là một phương pháp hiệu quả sử dụng việc ghi chép và tạo ra các ý tưởng bằng các liên kết

+ Nguyên tắc lập sơ đồ tư duy:

- Cử một thành viên ghi lại các ý tưởng

- Khi không có thêm ý tưởng mới bắt đầu lập sơ đồ tư duy

2 What(cái gì)

1 Who (ai) 3 Where (ở đâu)

5W1H

5 Why ( tại sao )

Hình1.2 Mô tả câu hỏi 5W1H

+ Các bước lập sơ đồ tư duy:

- Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề

- Luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh

- Nối các nhánh chính ( cấp một ) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánhcấp hai đến các nhánh cấp một, nối các nhánh cấp ba đến nhánh cấp hai, bằngcác đường kẻ

Các đường kẻ càng ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn

- Mỗi từ/ảnh/ ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ

- Tạo ra một kiểu sơ đồ riêng cho mình ( Kiểu đường kẻ, mà sắc, )

- Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều

- Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm

* DA đòi hỏi các hình thức đánh giá đa dạng và thường xuyên: Ngay từ khi triển khai DA, các kết quả dự kiến cần phải được làm rõ và phải luôn

được rà soát nhiều lần để kiểm chứng mức độ lĩnh hội bằng các phương pháp

đánh giá khác nhau HS sẽ được xem mẫu và hướng dẫn trước để thực hiện công việc có chất lượng nhất, và phải biết rõ điều gì đang chờ đợi ngay từ khi bắt đầu DA Cần phải tạo cơ hội để rà soát, phản hồi hay điều chỉnh trong suốt quá trình thực hiện DA

* Kĩ thuật dạy học đa dạng hỗ trợ phong cách học đa dạng Các kĩ thuật dạy học sẽ tạo ra một môi trường học tập đa dạng hơn, thúc đẩy tư duy bậc caohơn Những kĩ thuật dạy học sẽ giúp đảm bảo cho HS được tiếp cận với học liệu của chương trình, tạo cơ hội thành công cho mỗi HS Trong dạy học có thểkết hợp các kỹ thuật dạy học hợp tác, làm việc nhóm để đề xuất ý tưởng dự án,lập kế hoạch,tổ chức và thực hiện dự án, nhận xét phản hồi từ GV hoặc từ bạn đọc

Để thực hiện được các yêu cầu trên, GV phải tổ chức được cho HS tham gia học theo DA qua các bước cụ thể

1.3.5 Tiến trình dạy học dự án

DHDA gồm các giai đoạn: chuẩn bị DA, thực hiện DA và khai thác DA được thể hiện trên hình 1.2 tương ứng với các pha của hoạt động giải quyết vấn

đề

Chuẩn bị dự án

Thực hiện dự án

Khai thác dự án

I ĐỊNH HƯỚNG

II LẬP

KẾ HOẠCH

III THỰCHIỆN

KẾ HOẠCH

IV KHAI THÁC

(5) Thực hiện

kế hoạch

(6) Đánh giá việc thực hiện kế hoạch

Dưới đây chúng ta sẽ xem xét hoạt động của GV và HS trong từng giai đoạn của DHDA

Triển khai bài học thành dự án

Xây dựng bộ câu hỏi định hướng

Thiết kế dự án Chuẩn bị

1.3.5.1.Chuẩn bị dự án

* Hoạt động của GV

+ Xác định mục tiêu, triển khai bài học thành DA

Xuất phát từ nội dung bài học, GV phải xác định các nội dung kiến thức và kĩ năng người học cần đạt được, phải có ý đồ tổ chức bài học thành DA

và suy nghĩ về ý tưởng DA GV luôn cần phải nhìn thấy và tìm thấy những vấn đề thực tiễn đang diễn biến trong cuộc sống xung quanh có liên quan đến nội dung chương trình, phải biết từ bỏ những nội dung mà chương trình buộc phải dạy theo các phương pháp truyền thống, lựa chọn các nội

dung thích hợp và chỉnh sửa chúng cho phù hợp với mục tiêu của DA đề ra

+ Xây dựng bộ câu hỏi định hướng

Sử dụng bộ câu hỏi định hướng bài dạy nhằm khuyến khích người học vận dụng các kĩ năng tư duy bậc cao, giúp người học hiểu rõ, hiểu bản chất vấn

+ Thiết kế tài liệu hỗ trợ GV và HS

Tài liệu hỗ trợ HS như: các bài tập mẫu, nội dung bài học, các nguồn tài liệu tham khảo, các mẫu phiếu phân công công việc trong nhóm, các tiêu chí đánh giá, các mẫu phiếu đánh giá

Tài liệu hỗ trợ GV: GV dự kiến trước quá trình thực hiện, kết quả đạt được, các tình huống có thể xảy ra và cách giải quyết

+ Chuẩn bị các điều kiện thực hiện DA

Để tạo điều kiện tốt nhất cho việc thực hiện DA cần tuyên truyền, thông báo rộng rãi để tập hợp mọi người tham dự, đồng thời phải chuẩn bị đầy đủ cơ sở vật chất, kinh phí

+ Lập kế hoạch tổ chức thực hiện DA

GV dự kiến điểm bắt đầu và kết thúc DA Tất cả các hoạt động tổ chức

DA được GV thể hiện trong kế hoạch này Đây là khâu chuẩn bị quan trọng đảm bảo cho các bước DA được thực hiện theo dự kiến của GV

* Hoạt động của HS

Khi lựa chọn DA, người học phải hình dung ra sản phẩm, do vậy, họ bắt đầu lập kế hoạch, đưa ra những ý tưởng về cách thực hiện Kế hoạch hoá một DA, đó là xác định chủ đề, xác định các mục đích và những tiêu chí đánh giá, dự kiến các nguồn cần nhận được để thực hiện DA, cũng như những khó khăn có thể gặp phải Điều này cho phép người học mang đến những đóng góp

Sau đó các nhóm tiến hành thu thập thông tin, thực hiện giải pháp Họ thu thập dữ liệu, tiến hành các thí nghiệm, gặp gỡ các nhân vật cần thiết, phân tích, so sánh, tính toán, tranh luận, rồi tổng hợp những đóng góp nhằm tạo ra sản phẩm chung Trong suốt DA, HS thường xuyên xem xét quá trình thực hiện của mình để đảm bảo DA đạt được những mục tiêu đề ra

Cuối cùng HS đưa ra kết luận và trình bày sản phẩm

* Hoạt động của GV

Trong quá trình này, GV tôn trọng kế hoạch đã xây dựng và sự hợp tác giữa các cá nhân người học nhằm tạo ra môi trường học tập thực sự GV cần tạo thuận lợi cho sự trao đổi thường xuyên và cởi mở giữa các thành viên, mờicác nhóm thường xuyên đánh giá sự tiến triển của công việc và tận dụng dịp này

để động viên, kích thích, và chỉnh sửa để nhằm đến đích

1.3.5.3 Khai thác dự án

Tất cả DA cần có tính liên tục DA được thực hiện cần đáp ứng lợi ích

của người học và các mục tiêu học tập

* Hoạt động của HS

 Xem xét lại DA

Sản phẩm tập thể phản ánh những cố gắng trong học tập Cần phải trở lại DA để thực hiện việc tổng kết và có thể đi đến các kết luận rộng hơn Có nhiều cách để thực hiện: thảo luận với cả lớp hoặc với nhóm nhỏ, điều tra tiếp theo

để bình luận về kết quả, những áp dụng trong bối cảnh khác

Xem xét lại DA dẫn đến việc hỏi về những điều đã học và đã thực hiện

Nó có thể xoay quanh câu hỏi như: mục đích học tập đã đạt được hay chưa? Những câu hỏi nào chưa có câu trả lời hay mới chỉ nhận được sự trả lời chưa thoả đáng? Những thiếu sót gì đã bỏ qua? DA đã thực sự hấp dẫn? Điều gì là khó khăn nhất? Có thể thực hiện công việc theo nhóm một cách chủ động nhất như thế nào?

Trong quá trình xem xét lại DA, HS tiến hành tự đánh giá bản thân, đánhgiá bạn cùng nhóm, cũng như đánh giá kết quả thực hiện DA của tất cả các nhóm tham gia Những công việc này khiến HS biết chịu trách nhiệm, phát triển tư duy phê phán và thái độ dân chủ

 Tiếp theo của DA

Tiếp theo của DA tạo cơ hội cho các nhóm quan tâm đến việc bổ sung thông tin liên quan đến phương diện đặc biệt của DA DA đã thực hiện kích thích mong muốn tiếp tục thực hiện DA khác

* Hoạt động của GV

Trong giai đoạn này, vai trò hỗ trợ của GV trong quá trình tự đánh giá của HS thể hiện ở việc cung cấp những tiêu chí đánh giá rõ ràng, có ý nghĩa, GVluôn theo sát giúp đỡ HS khi cần thiết GV cũng tiến hành đánh giá bình luận

về kết quả DA, cũng như gợi ý, khuyến khích, phát triển ý tưởng về các DA tiếp theo

1.3.6 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học dự án

1.3.6.1 Vai trò của giáo viên

Các hoạt động DA trong lớp học đòi hỏi vai trò của GV phải được thay

đổi

GV không dạy nội dung bài học mà:

- Tạo vai trò cho HS và làm sao để gắn vai trò của họ với nội dung bài học

- Hướng dẫn tham vấn chứ không cầm tay chỉ việc

- Không phải dạy kiến thức mà tạo ra hỗ trợ cần thiết Năng lực vai trò của GV thể hiện ở các hỗ trợ HS ( không chỉ bằng các chỉ dẫn mà bằng các sản phẩm mẫu, tài liệu các nguồn thông tin, chuyển giao các công việc,

các phiếu đánh giá.[20]

Giai đoạn chuẩn bị DA đòi hỏi GV phải đầu tư nhiều thời gian và công sức để lập kế hoạch, thiết kế DA, thiết kế các tài liệu hỗ trợ, chuẩn bị điều kiện cho DA Trong suốt quá trình thực hiện DA, GV thể hiện vai trò người kiểm tra, đánh giá, hướng dẫn, định hướng, trợ giúp cho HS

1.3.6.2 Vai trò của học sinh

Hoạt động DA cũng làm thay đổi vai trò của HS HS phải tham gia tích cực, chủ động vào cả 3 giai đoạn của quá trình

tư duy, khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề của mình :

- HS được giao những nhiệm vụ cụ thể, có thật trong cuộc sống, bằng những kiến thức theo sát chương trình học và có phạm vi liên môn bằng những kĩ năng sống của người lớn, qua đó rèn luyện kĩ năng sống làm việc với người khác, đưa ra quyết định chín chắn, chủ động giải quyết vấn đề phức

tập )

- HS tự tiếp cận các vấn đề và các hoạt động

- HS phải hoàn thành DA với một số sản phẩm cụ thể (chú trọng tới sự tích hợp công nghệ cơ bản trong sản phẩm ,cũng là cách giải quyết công việc

của tất cả mọi người trông thế kỷ 21): Bài trình diễn, sản phẩm, trang

Web [20]

Trong các DA, HS là người phát hiện và giải quyết vấn đề, được đưa ra nhiều quyết định, được cộng tác làm việc, được đưa ra sáng kiến, được trình bày trước đám đông Mặc dù lúc đầu có thể là thách thức lớn, nhưng hầu hết HS đềunhận thấy công việc DA này rất có ý nghĩa, có liên quan thực tế đến cuộc sống

và rất hấp dẫn Vì vậy, nhìn chung, họ rất tích cực, thực hiện tốt các DA và đạt được thành công

1.3.7 Dạy học dự án với việc phát huy tính tích cực, chủ động

Trong DHDA, người học - đối tượng của hoạt động "dạy", đồng thời là chủ thể của hoạt động "học" - được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV

tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được GV sắp đặt Được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp "làm ra" kiến thức, kĩ năng đó, không rập theo những khuôn mâu sẵn có, được bộc lộ và phát huy được tính tích cực, chủ động của bản thân

DHDA GV không chỉ giản đơn truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động, giúp HS biết phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học có

được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham

học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động học

trong qúa trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang

tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông,

không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của GV

Trong DHDA GV không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt

kiến thức, GV trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động

độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ

động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương

trình GV đóng vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài

trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của HS GV phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của HS mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của

GV

1.3.8 Dạy học dự án với việc rèn năng lực giải quyết vấn đề

Trong DHDA, HS tự lực giải quyết các vấn đề phức hợp gắn với thực tiễn Mức độ giải quyết vấn đề trong DHDA được phân biệt thành 4 cấp độ Trong quá trình cho HS giải quyết vấn đề, GV mong muốn HS tham gia giải quyết vấn đề ở mức độ tự lực cao nhất Do đó quá trình định hướng tư duy HS thường bắt đầu từ yêu cầu tìm tòi khái quát, sau đó GV thu hẹp dần phạm vi tìm tòi cho đến khi HS tự lực giải quyết được vấn đề Tương ứng với quá trình

tư duy như thế là sự thay đổi các mức độ giải quyết vấn đề Năng lực

giải quyết vấn đề có 4 mức độ sau :

Mức độ 1 : HS tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mình hoặc của cộng đồng, lựa chọn vấn đề giải quyết theo hứng thú của bản thân, dề xuất và thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề

Mức độ 2 : GV tạo tình huống vấn đề, HS tìm tòi, xác định vấn đề nảy sinh trong tình huống, tự lực đề xuất và thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề

Mức độ 3 : GV nêu vấn đề, gợi ý để HS tìm ra cách giải quyết vấn đề,

HS thực hiện giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của HS khi cần

Mức độ 4 : GV đặt vấn đề, nêu các cách giải quyết vấn đề, HS lựa chọn vàthực hiện giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của GV

Các mức độ giải quyết vấn đề đánh giá khả năng giải quyết VĐ của HS

1.4 Hoạt động ngoại khoá và vai trò trong dạy học vật lí ở THPT

1.4.1 Vai trò của hoạt động ngoại khóa

Do sự hạn chế của thời gian lên lớp trong chương trình chính khoá, đồng thời với sự gia tăng không ngừng của tri thức đã làm xuất hiện mâu thuẫngiữa nhu cầu nhận thức của HS với tính kế hoạch của chương trình Để giải quyết mâu thuẫn này, người ta tổ chức các HĐNK nhằm tạo điều kiện cho mỗi

HS có thể mở rộng, đào sâu kiến thức, phát triển những hứng thú, năng lực cá nhân và kích thích thiên hướng của các em về một mặt hoạt động

đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn đời sống đặt ra, tạo điều kiện để học

đi đôi với hành, lí thuyết đi đôi với thực tiễn

+ Rèn luyện kĩ năng: HĐNK rèn luyện cho HS kĩ năng làm việc tập thể,

kĩ năng chế tạo dụng cụ, xử lí kết quả thí nghiệm

+ Tinh thần thái độ: HĐNK tạo hứng thú học tập, phát huy tính tích cực,

tự lực và năng lực sáng tạo của HS

+ Ngoài ra dạy học thông qua HĐNK còn giúp tích hợp các môn học

1.4.2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa

HĐNK là một hình thức tổ chức dạy học có đặc điểm:

+ HĐNK được thực hiện ngoài giờ học, nó không mang tính bắt buộc mà tuỳ thuộc vào hứng thú, sở thích, nguyện vọng của mỗi HS trong khuôn khổ khả năng và điều kiện tổ chức có được của nhà trường

+ HĐNK có thể được tổ chức dưới nhiều dạng: dạng tập thể cả lớp, dạngnhóm theo năng khiếu, dạng học tập, dạng vui chơi, dạng thường kì, dạng đột xuất nhân những dịp kỉ niệm hay lễ hội

+ HĐNK có thể được tổ chức theo những hình thức như: tổ ngoại khoá; câu lạc bộ khoa học; dạ hội khoa học; dạ hội nghệ thuật v.v

+ Nội dung ngoại khoá rất đa dạng, bao gồm cả mặt văn hoá, khoa học công nghệ, thể dục thể thao, kĩ thuật nhằm giúp HS mở rộng, đào sâu, làm phong phú thêm những điều đã được học trong các giờ nội khoá của môn học tương ứng

+ Ngoại khoá do GV bộ môn, GV chủ nhiệm, Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và HS của một lớp hay một số lớp thực hiện

Để tiến hành các HĐNK đạt hiệu quả tốt đẹp đòi hỏi phải có sự tổ chức chặt chẽ, tỉ mỉ của GV, sự giúp đỡ của nhà trường, của hội cha mẹ HS và những tổ chức đỡ đầu, kết nghĩa Bên cạnh đó, GV cần động viên được sự tham gia nhiệt tình của tập thể của HS, của mỗi cá nhân, cần tạo dựng được những hạt nhân nòng cốt trong mỗi dạng HĐNK.[7]

1.4.3 Một số phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khoá Vật lí ở THPT

* Hội vui vật lí (hay dạ hội vật lí ): Đây là một hình thức phổ biến của

HĐNK vật lí Hội vui có thể tổ chức theo từng chuyên đề hoặc tổ chức tổng hợpcác phần, tổ chức phối hợp với các môn học khác, tổ chức cho từng lớp, theo khối lớp hoặc toàn trường Một số hình thức của hội vui vật lí như: thi nói chuyện về tiểu sử các nhà bác học vật lí, biểu diễn các thí nghiệm, giới thiệu ứngdụng của vật lí trong kĩ thuật hay các thành tựu của vật lí hiện đại, cách giải một số bài tập vật lí khó, giới thiệu các vấn đề đưa vào kiến thức trong chương trình như thiên văn học, giáo dục môi trường hoặc tổ chức cho HS tham gia vào một số trò chơi dùng kiến thức vật lí

* Tham quan ngoại khoá vật lí: Đây là một hình thức tổ chức dạy học

trong thực tế nhờ quan sát trực tiếp của HS dưới sự hướng dẫn của GV và cơ sở tham quan nhằm nghiên cứu sự vật, hiện tượng cần tìm hiểu trong nội dung dạy học

Hình thức tham quan ngoại khoá có thể được tổ chức trước, trong hoặc sau khi học một kiến thức nào đó

+ Nếu tiến hành trước khi học bài mới gọi là tham quan chuẩn bị Mục đích của tham quan chuẩn bị là giúp HS tích luỹ được những hiểu biết cần thiết phục vụ cho việc lĩnh hội những tri thức mới được dễ dàng và hứng thú

+ Nếu tham quan trong quá trình học gọi là tham quan bổ sung Mục đích của nó nhằm minh hoạ, làm rõ những vấn đề riêng rẽ, cung cấp vật liệu cho tư duy khoa học và có thể làm chỗ dựa cho sự trao đổi nội dung bài học sau này

+ Nếu tiến hành tham quan sau khi học một kiến thức nào đó gọi là tham tổng kết với mục đích để củng cố, đào sâu các kiến thức đã học

* Tổ chức câu lạc bộ vật lí: Câu lạc bộ vật lí nhằm mở rộng tầm nhận

thức, hiểu biết về văn hoá, khoa học giáo dục lòng yêu lao động, ý thức đạo đức, giúp phát triển toàn diện các khả năng sáng tạo và năng khiếu của con người Hoạt động của câu lạc bộ có thể tổ chức các buổi thảo luận, tổ chức thi giữa các nhóm tham gia ngoại khoá, tổ chức các buổi giao lưu tìm hiểu kiến thức hay viết báo nội bộ trong phạm vi câu lạc bộ,

* Viết báo nội bộ về vật lí:

Đối với các trường THPT, có thể tổ chức viết báo do các lớp thực hiện hoặc ra một tờ báo nội bộ theo định kỳ Nội dung báo nội bộ cũng như việc biêntập, in ấn, phát hành do hội đồng bộ môn đảm nhiệm Nội dung có thể là các bài viết về các chuyên đề vật lí, hướng dẫn cách học vật lí, giới thiệu các phương pháp giải bài tập vật lí, ra các đề bài, thi giải bài tập hay và khó, hướng dẫn cách làm thí nghiệm, các trò chơi vật lí,

* Triển lãm vật lí

Triển lãm vật lí có thể tổ chức nhân ngày lễ, ngày kỉ niệm các nhà bác học vật lí hay sau khi học một phần nào đó Mục đích của triển lãm nói lên thành tựu vật lí hay công lao của nhà bác học hoặc nói lên thành tích học tập vật lí của trường hoặc của khối lớp Nội dung triển lãm có thể là mô hình mà HS chế tạo, hình vẽ, tranh ảnh cũng sẽ làm cho buổi triển lãm thêm phong phú sinh động

* Hội thi vật lí:

Đây là một trong những cách thức hoạt động hấp dẫn, lôi cuốn HS, đạt hiệu quả tốt trong vấn đề giáo dục, rèn luyện và định hướng giá trị cho người tham gia Hội thi là dịp để mỗi cá nhân hoặc tập thể thể hiện khả năng của mình, khẳng định thành tích, kết quả của quá trình tu dưỡng, rèn luyện, phấn đấu trong học tập và trong các hoạt động tập thể Quy mô của hội thi, đối tượng tham gia, cách thức tổ chức hội thi phụ thuộc vào mục đích, yêu cầu, ý nghĩa, tính chất và nội dung của hội thi Một số hình thức của hội thi như: thi trả lời nhanh, thi giải thích hiện tượng, thi giải bài tập, thi giải ô chữ, thi thực hành, làm thí nghiệm, chế tạo dụng cụ thí nghiệm ( sản phẩm có thể được các nhóm thiết

kế trong thời gian chuẩn bị hội thi ), thi chơi một số trò chơi có sử dụng kiến thứcvật lí

Chúng tôi sẽ vận dụng phương pháp tổ chức câu lạc bộ vật lí làm HĐNK cho HS

1.5 Tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoá

Qua tìm hiểu, nghiên cứu và tổng hợp các tài liệu chúng tôi thấy quy trình tổ chức DHDA thông qua HĐNK Vật lí có thể diễn ra theo các bước sau:

1.5.1 Lựa chọn chủ đề ngoại khóa

Dựa vào vai trò của HĐNK, căn cứ nội dung chương trình và tình hình thực tế dạy học chính khóa của bộ môn, xuất phát từ nhu cầu nhận thức của

HS, đặc điểm của HS và điều kiện thực tế của nhà trường, GV lựa chọn và xác định chủ đề của HĐNK cần tổ chức Việc lựa chọn này cần phải rõ ràng để có tác dụng định hướng tâm lí và kích thích tính tích cực, sự sẵn sàng của HS ngay