Tác động của toàn cầu hoá tới đầu tư trực tiếp nuớc ngoài ở Việt Nam

1.Lí do chọn đề tàiQua hơn hai mươi năm đổi mới, nền kinh tế nước ta đã có những bước tiến dài, tăng trưởng cao trong nhiều năm. Trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có một vị trí quan trọng. FDI đã đóng góp đáng kể vào thành tựu kinh tế xã hội của Việt Nam. FDI góp phần từng bước chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế theo hướng giảm tỷ trọng lĩnh vực nông nghiệp và tăng tỷ trọng trong lĩnh vực công nghiệp, chế biến, dịch vụ và công nghệ cao. FDI cũng tạo điều kiện để một số công nghệ tiên tiến được chuyển giao và ứng dụng tại Việt Nam, tạo công ăn việc làm cho hàng triệu lao động có kĩ năng giản đơn và bước đầu góp phần hình thành một nhóm lao động có kĩ năng cao, đồng thời cũng đem lại cơ hội để các nhà quản lí của Việt Nam tiếp cận với trình độ quản lí sản xuất của thế giới.Tuy nhiên, tiến trình toàn cầu hoá đang diễn ra mạnh mẽ đã có tác động rõ rệt tới luồng vốn FDI vào Việt Nam. Một mặt, toàn cầu hoá mang lại cơ hội để nền kinh tế có thể tiếp cận với một thị trường vốn rộng; tăng lợi thế cạnh tranh cho một số yếu tố thu hút đầu tư đã có và tạo ra một số yếu tố thu hút đầu tư mới. Mặt khác, tiến trình toàn cầu hoá cũng tạo ra sức ép cạnh tranh khốc liệt hơn trong việc thu hút FDI. Như vậy, thực tế toàn cầu hoá đã tác động như thế nào đến sự lưu chuyển vốn FDI của thế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng. Vấn đề này đòi hỏi chúng ta cần nghiên cứu một cách tổng quan và kịp thời để có thể hỗ trợ các nhà hoach định chính sách trong việc chọn một phương án tối ưu nhằm tận dụng một cách hữu hiệu nguồn vốn FDI trong thời gian tới trong khi tiến trình toàn cầu hoá ngày càng diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và khi nêề kinh tế Việt Nam sẽ ngày càng mở cửa, hội nhập đầy đủ hơn với nền kinh tế thế giới. Do đó, em đã lựa chọn đề tài: “Tác động của toàn cầu hoá tới đầu tư trực tiếp nuớc ngoài ở Việt Nam” cho bài luận văn của mình.2.Mục đích nghiên cứuMục đích của bài luận văn là đánh giá tác động của toàn cầu hoá đối với sự vận động của vốn FDI vào Việt Nam và gợi ý một số giải pháp nhằm khai thác tác động thuận lợi và hạn chế tối đa tác động bất lợi của toàn cầu hoá đối với vốn FDI vào Việt Nam.Đối tượng nghiên cứu của bài là tiến trình toàn cầu hoá và tác động của nó đối với sự vận động của vốn FDI trên thế giới và Việt Nam.3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứuBài luận văn sẽ đi vào nghiên cứu tiến trình toàn cầu hoá kinh tế và tác động của nó đối với sự vận động của vốn FDI trên thế giới và Việt Nam trong khoảng thời gian từ cuối thập niên 80 đến hết năm 2008.4.Phương pháp nghiên cứuĐề tài đ¬ược tiến hành dựa trên các ph¬ương pháp truyền thống như¬: thống kê, tổng hợp và phân tích, khái quát hóa, hệ thống hóa.5.Kết cấu luận văn tốt nghiệpNgoài lời mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn gồm 3 chương:Chương I: Tác động của toàn cầu hoá tới FDI thế giớiChương II: Tác động của toàn cầu hoá tới FDI vào Việt NamChương III: Xu hướng vận động vốn FDI thế giới và một số giải pháp tăng cường thu hút FDI vào Việt Nam.Tác động của toàn cầu hoá tới đầu tư trực tiếp nuớc ngoài ở Việt Nam MỤC LỤCBẢNG CHỮ VIẾT TẮT5DANH MỤC BẢNG BIỂU7CHƯƠNG ITÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI TRÊN THẾ GIỚI101.1 Toàn cầu hoá, cơ sở khách quan và một số đặc trưng101.1.1 Khái niệm toàn cầu hoá và toàn cầu hoá kinh tế101.1.2 Cơ sở khách quan của toàn cầu hoá111.1.3 Một số đặc trưng của toàn cầu hoá121.2 Đầu tư trực tiếp nước ngoài131.2.1 Định nghĩa, đặc điểm và các hình thức131.2.1.1 Định nghĩa131.2.1.2 Đặc điểm141.2.1.3 Các hình thức FDI151.2.3 Lợi ích của đầu tư trực tiếp nước ngoài161.2.3.1 Đối với nước chủ đầu tư là các nước phát triển171.2.3.2 Đối với nước nhận đầu tư là các nước đang phát triển171.3 Tác động của toàn cầu hoá tới FDI trên thế giới201.3.1 Tác động của môi trường đầu tư toàn cầu191.3.1.1 Tác động của xu thế tự do hoá đầu tư201.3.1.2 Tác động của công ty xuyên quốc gia (TNC)241.3.1.3 Tác động của một số nền kinh tế lớn và liên kết kinh tế321.3.2 Tác động của các yếu tố đầu vào sản xuất33CHƯƠNG IITÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI VÀO VIỆT NAM352.1 Chủ trương đổi mới, mở cửa nền kinh tế Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam352.1.1 Đường lối đổi mới và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam352.1.1.1 Quan điểm và chính sách về quan hệ kinh tế quốc tế của Việt Nam trước “Đổi mới”352.1.1.2 Quan điểm và chính sách hội nhập từ “Đổi mới” đến nay:362.1.2 Cơ hội thu hút FDI402.2 Tác động của toàn cầu hoá đến FDI vào Việt Nam412.2.1 Tác động của môi trường FDI toàn cầu412.2.1.1 Tác động của xu thế tự do hoá đầu tư quốc tế412.2.1.2 Tác động của các công ty xuyên quốc gia562.2.1.3 Tác động của một số nền kinh tế lớn và liên kết kinh tế602.2.2 Tác động của các yếu tố nguồn lực trong nước672.2.2.1 Các yếu tố nguồn lực trong nước672.2.2.2 Tác động của nguồn lực sản xuất trong nước tới FDI692.2.3 Đánh giá tình hình thu hút FDI của Việt Nam trong tiến trình hội nhập712.2.3.1 Thành tựu712.2.3.3 Hạn chế và nguyên nhân732.3 Thuận lợi và thách thức trong hoạt động thu hút FDI vào Việt Nam752.3.1 Thuận lợi752.3.2 Thách thức76Chương IIIXU HƯỚNG FDI THẾ GIỚI VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU HÚT FDI VÀO VIỆT NAM793.1 Xu hướng FDI trên thế giới793.2 Bài học kinh nghiệm của một số nước và giải pháp thu hút FDI vào Việt Nam trong giai đoạn tới803.2.1 Bài học kinh nghiệm của một số nước813.2.1.1 Kinh nghiệm Trung Quốc813.2.1.2 Kinh nghiệm Ấn Độ823.2.1.3 Kinh nghiệm Thái Lan843.2.2 Một số giải pháp tăng cường thu hút FDI vào Việt Nam853.2.2.1 Giải pháp về môi trường đầu tư và công tác xúc tiến đầu tư853.2.2.2 Giải pháp tăng cường sức cạnh tranh của các yếu tố thu hút FDI91KẾT LUẬN96DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO97

MỤC LỤC

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT 5

DANH MỤC BẢNG BIỂU 7

CHƯƠNG I 9

TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI THẾ GIỚI 9

1.1 T OÀN CẦU HOÁ , CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG 9

1.1.1 Khái niệm toàn cầu hoá và toàn cầu hoá kinh tế 9

1.1.2 Cơ sở khách quan của toàn cầu hoá 10

1.1.3 Một số đặc trưng của toàn cầu hoá 11

1.2 Đ ẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 12

1.2.1 Định nghĩa, đặc điểm và các hình thức 12

1.2.1.1 Định nghĩa 12

1.2.1.2 Đặc điểm 13

1.2.1.3 Các hình thức FDI 14

1.2.3 Lợi ích của FDI 15

1.2.3.1 Đối với nước chủ đầu tư là các nước phát triển 16

1.2.3.2 Đối với nước nhận đầu tư là các nước đang phát triển 16

1.3 T ÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI TRÊN THẾ GIỚI 19

1.3.1 Tác động của môi trường đầu tư toàn cầu 19

1.3.1.1 Tác động của xu thế tự do hoá đầu tư 19

1.3.1.2 Tác động của công ty xuyên quốc gia (TNC) 23

1.3.1.3 Tác động của một số nền kinh tế lớn và liên kết kinh tế 31

1.3.2 Tác động của các yếu tố đầu vào sản xuất 32

CHƯƠNG II 34

TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI VÀO VIỆT NAM 34

2.1 C HỦ TRƯƠNG ĐỔI MỚI , MỞ CỬA NỀN KINH TẾ - T IẾN TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ CỦA V IỆT N AM .34

2.1.1 Đường lối đổi mới và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam34 2.1.1.1 Quan điểm và chính sách về quan hệ kinh tế quốc tế của Việt Nam trước “Đổi mới” 34

2.1.1.2 Quan điểm và chính sách hội nhập từ “Đổi mới” đến nay: 35

2.1.2 Cơ hội thu hút FDI 39

2.2 T ÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ ĐẾN FDI VÀO V IỆT N AM 40

2.2.1 Tác động của môi trường FDI toàn cầu 40

2.2.1.1 Tác động của xu thế tự do hoá đầu tư quốc tế 40

2.2.1.2 Tác động của các công ty xuyên quốc gia 55

2.2.1.3 Tác động của một số nền kinh tế lớn và liên kết kinh tế 59

2.2.2 Tác động của các yếu tố nguồn lực trong nước 66

2.2.2.1 Các yếu tố nguồn lực trong nước 66

2.2.2.2 Tác động của nguồn lực sản xuất trong nước tới FDI 68

2.2.3 Đánh giá tình hình thu hút FDI của Việt Nam trong tiến trình hội nhập69 2.2.3.1 Thành tựu 70

2.2.3.3 Hạn chế và nguyên nhân 72

2.3 T HUẬN LỢI VÀ THÁCH THỨC TRONG HOẠT ĐỘNG THU HÚT FDI VÀO V IỆT N AM 74 2.3.1 Thuận lợi 74

2.3.2 Thách thức 75

CHƯƠNG III 78

XU HƯỚNG FDI THẾ GIỚI VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU HÚT FDI VÀO VIỆT NAM 78

3.1 X U HƯỚNG FDI TRÊN THẾ GIỚI 78

3.2 B ÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC VÀ GIẢI PHÁP THU HÚT FDI VÀO V IỆT N AM TRONG GIAI ĐOẠN TỚI 79

3.2.1 Bài học kinh nghiệm của một số nước 80

3.2.1.1 Kinh nghiệm Trung Quốc 80

Thống nhất môi trường pháp lý giữa đầu tư trong nước và nước ngoài 80

3.2.1.2 Kinh nghiệm Ấn Độ 81

Chiến lược thu hút FDI của các công ty xuyên quốc gia lớn 81

3.2.1.3 Kinh nghiệm Thái Lan 83

Thúc đẩy phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ 83

3.2.2 Một số giải pháp tăng cường thu hút FDI vào Việt Nam 84

3.2.2.1 Giải pháp về môi trường đầu tư và công tác xúc tiến đầu tư 84

3.2.2.2 Giải pháp nhằm tăng cường sức cạnh tranh của các yếu tố thu hút FDI 90

KẾT LUẬN 96

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

ADB Asian Development Bank Ngân hàng phát triển châu Á

AFTA Asian Free Trade Area Khu vực thương mại tự do

BIT Bilateral Investment Treaty Hiệp định đầu tư song phương

BOT Built-Operation-Transfer Hợp đồng xây dựng-vận

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài

FTA Free Trade Area Khu vực thương mại tự do

GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội

IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế

IPAP Investment Promotion Action

Plan

Kế hoạch hành động xúc tiến đầu tư

MFN Most Favored Nations Tối huệ quốc

Agreement Bắc Mỹ

NIEs New industrial economies nền kinh tế mới phát triển

SME Small and medium enterprises Doanh nghiệp vừa và nhỏ

TNC Transnational Corporations Công ty xuyên quốc gia

Measures

Hiệp định về biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại

Trade and Development

Hội nghị của Liên Hiệp Quốc

về Thương mại và Phát triển

WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Những thay đổi trong quy định điều tiết cấp quốc gia 1992 – 2007 19

Bảng 1.2: 5 TNC có số lượng nước nhận đầu tư nhiều nhất 22

Bảng 1.3: Số lượng các vụ M&A có trị giá trên 1 tỷ USD 26

Bảng 2.1: Số dự án và vốn đăng ký FDI giai đoạn 1988-1990 29

Bảng 2.2: Những thay đổi chủ yếu trong chính sách thu hút FDI trong các thời

kì sửa đổi Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam tính đến hết năm 2005 41

Bảng 2.3: Đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành 1988 – 2008 48

Bảng 2.4: Đầu tư trực tiếp nước ngoài theo hình thức đầu tư 1988-2008 53

Bảng 2.6: Các nhà đầu tư vào Việt Nam, 1988 - 2006 57

Bảng 2.7: Tỷ trọng số dự án và vốn FDI phân theo ngành, 1988-2008 67

Biểu đồ 1.1 : Số lượng các TNC của các nền kinh tế phát triển, đang phát triển

Biểu đồ 1.2: Dòng vốn FDI ra và vào theo khu vực, 2005 – 2007 28

Biểu đồ 2.1: FDI đăng ký và thực hiện ở Việt Nam từ 1988 – 2006 49

Biểu đồ 2.2: Cơ cấu FDI tại Việt Nam 1988 – 2007 51

Biều đồ 2.3: Vốn FDI của các TNC đăng ký theo ngành tính đến 2006 55

Biều đồ 2.4: Vốn FDI của các TNC phân theo đối tác tính đến 2006 56

Biểu đồ 2.5: Tỷ lệ các dự án đầu tư vào Việt Nam, 1988-2008 56

Biểu đồ 2.6: Tỷ lệ vốn đầu tư các quốc gia vào Việt Nam, 1988-2008 56

Đồ thị 1.1: Số lượng các BITs và DTTs từ 1997 – 2006 19

Đồ thị 1.2: Số lượng Hiệp định đầu tư quốc tế ngoài BIT và DTT từ 1957 –

Đồ thị 1.3: Giá trị và tốc độ tăng của các vụ M&A từ 1988-2006 25

Sơ đồ 1.1: Vòng luẩn quẩn của các nước đang phát triển 17

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Qua hơn hai mươi năm đổi mới, nền kinh tế nước ta đã có những bước tiến dài, tăng trưởng cao trong nhiều năm Trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có một vị trí quan trọng FDI đã đóng góp đáng kể vào thành tựu kinh tế xã hội của Việt Nam FDI góp phần từng bước chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế theo hướng giảm tỷ trọng lĩnh vực nông

nghiệp và tăng tỷ trọng trong lĩnh vực công nghiệp, chế biến, dịch vụ và công nghệ cao FDI cũng tạo điều kiện để một số công nghệ tiên tiến được chuyển giao và ứng dụng tại Việt Nam, tạo công ăn việc làm cho hàng triệu lao động có kĩ năng giản đơn và bước đầu góp phần hình thành một nhóm lao động có kĩ năng cao, đồng thời cũng đem lại cơ hội để các nhà quản lí của Việt Nam tiếp cận với trình độ quản lí sản xuất của thế giới.

Tuy nhiên, tiến trình toàn cầu hoá đang diễn ra mạnh mẽ đã có tác động rõ rệt tới luồng vốn FDI vào Việt Nam Một mặt, toàn cầu hoá mang lại cơ hội để nền kinh tế có thể tiếp cận với một thị trường vốn rộng; tăng lợi thế cạnh tranh cho một số yếu tố thu hút đầu

tư đã có và tạo ra một số yếu tố thu hút đầu tư mới Mặt khác, tiến trình toàn cầu hoá cũng tạo ra sức ép cạnh tranh khốc liệt hơn trong việc thu hút FDI

Như vậy, thực tế toàn cầu hoá đã tác động như thế nào đến sự lưu chuyển vốn FDI của thế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng Vấn đề này đòi hỏi chúng ta cần phải nghiên cứu một cách tổng quan và kịp thời để có thể hỗ trợ các nhà hoach định chính sách trong việc chọn một phương án tối ưu nhằm tận dụng một cách hữu hiệu nguồn vốn FDI trong thời gian tới trong khi tiến trình toàn cầu hoá ngày càng diễn ra nhanh hơn, rộng hơn

và khi nêề kinh tế Việt Nam sẽ ngày càng mở cửa, hội nhập đầy đủ hơn với nền kinh tế thế

giới Do đó, em đã lựa chọn đề tài: “Tác động của toàn cầu hoá tới đầu tư trực tiếp

nuớc ngoài ở Việt Nam” cho bài luận văn của mình.

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của bài luận văn là đánh giá tác động của toàn cầu hoá đối với sự vận động của vốn FDI vào Việt Nam và gợi ý một số giải pháp nhằm khai thác tác động thuận lợi và hạn chế tối đa tác động bất lợi của toàn cầu hoá đối với vốn FDI vào Việt Nam

Đối tượng nghiên cứu của bài là tiến trình toàn cầu hoá và tác động của nó đối với

sự vận động của vốn FDI trên thế giới và Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Bài luận văn sẽ đi vào nghiên cứu tiến trình toàn cầu hoá kinh tế và tác động của nó đối với sự vận động của vốn FDI trên thế giới và Việt Nam trong khoảng thời gian từ cuối thập niên 80 đến hết năm 2008.

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được tiến hành dựa trên các phương pháp truyền thống như: thống kê, tổng hợp

và phân tích, khái quát hóa, hệ thống hóa.

5 Kết cấu luận văn tốt nghiệp

Ngoài lời mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận văn gồm 3 chương:

Chương I: Tác động của toàn cầu hoá tới FDI thế giới

Chương II: Tác động của toàn cầu hoá tới FDI vào Việt Nam

Chương III: Xu hướng vận động vốn FDI thế giới và một số giải pháp tăng cường thu hút FDI vào Việt Nam.

CHƯƠNG I TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI THẾ GIỚI

1.1 Toàn cầu hoá, cơ sở thực tiễn và một số đặc trưng

1.1.1 Khái niệm toàn cầu hoá và toàn cầu hoá kinh tế

Xuất phát từ sự biểu hiện phức tạp của toàn cầu hoá và toàn cầu hoá kinh tế đang diễn ra mà trên thực tế có nhiều cách hiểu khác nhau Trước hết cần xác định một cách hiểu chung về khái niệm này để làm cơ sở nghiên cứu những vấn đề liên quan

Theo cách hiểu chung, toàn cầu hoá là quá trình tăng lên mạnh mẽ của những mối

liên hệ, sự tác động phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, các dân tộc trên toàn thế giới trong quá trình vận động và phát triển

Toàn cầu hoá biểu hiện bằng sự gia tăng các luồng giao lưu quốc tế về hàng hoá, dịch vụ, vốn, công nghệ, nhân công, tính xã hội hoá cao của sản xuất và phân công lao động xã hội và chuyên môn hoá sản xuất trên phạm vi toàn thế giới Toàn cầu hoá còn biểu hiện qua sự hình thành và phát triển của các thị trường mang tính thống nhất trên phạm vi toàn cầu và khu vực, đồng thời với sự tồn tại các định chế của các tổ chức quốc tế và khu vực điều tiết và quản lý các quan hệ kinh tế khu vực và toàn cầu, v.v… Những nội dung biểu hiện của toàn cầu hoá cho thấy sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng tăng lên, trước hết trên lĩnh vực kinh tế

Nhiều kết quả nghiên cứu cho rằng, nội dung và thực chất của khái niệm toàn cầu hoá bao quát một thực tế lịch sử đã xuất hiện và tồn tại từ lâu, bắt nguồn từ quá trình xã hội hoá của nền sản xuất xã hội, là sự thể hiện ở mức độ cao của quá trình quốc tế hoá lực lượng sản xuất trên thế giới, gắn liền với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản

Toàn cầu hoá hiện nay có những biến đổi to lớn cả về lượng và chất, trên tất cả các

lĩnh vực, trong đó toàn cầu hoá kinh tế là cơ sở Toàn cầu hoá kinh tế là xu thế hình thành

nền kinh tế thống nhất toàn cầu, trong đó các quốc gia, các khu vực có sự liên kết, sự phụ

thuộc và tác động lẫn nhau trong sự phân công lao động, hợp tác kinh tế, sự lưu thông các yếu tố sản xuất trên phạm vi toàn cầu, dưới sự chi phối của các công ty xuyên quốc gia và các nước tư bản phát triển

1.1.2 Cơ sở khách quan của toàn cầu hoá

Cơ sở khách quan của toàn cầu hoá nói chung và toàn cầu hoá kinh tế nói riêng bắt nguồn từ sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, đi tới xã hội hoá lực lượng sản xuất ngày càng cao, thúc đẩy nhanh chóng quá trình phân công lao động và hợp tác quốc tế ngày càng sâu rộng, tăng cường chu chuyển các nhân tố sản xuất, thúc đẩy nhanh chóng thương mại, đầu tư, dịch vụ v.v… Sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, nhất

là công nghệ thông tin liên lạc, công nghệ sinh học, vật liệu mới, khoa học - kỹ thuật trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, sự xuất hiện ngày càng phổ biến kinh tế tri thức đã làm cho lực lượng sản xuất có những tiến bộ vượt bậc, tính chất xã hội hoá chưa từng có đẩy tới xu thế toàn cầu hoá

Bên cạnh đó, các công ty xuyên quốc gia là nhân tố quan trọng thúc đẩy xu thế toàn cầu hoá tăng lên mạnh mẽ Các công ty xuyên quốc gia không chỉ tạo ra lực lượng sản xuất

to lớn mà còn tạo ra mạng lưới liên kết toàn cầu, tăng trưởng thương mại và đầu tư, làm cho quá trình phân công lao động hợp tác quốc tế diễn ra vô cùng sâu sắc, thúc đẩy mạnh

mẽ toàn cầu hoá Hiện nay xu hướng sáp nhập các công ty xuyên quốc gia không chỉ là hệ quả của quá trình toàn cầu hoá mà còn là yếu tố thúc đẩy toàn cầu hoá diễn ra nhanh hơn, mạnh mẽ hơn, điều này cũng có ý nghĩa là ngày càng giảm đi vai trò của các nhà nước và

sự tự do hoá kinh tế ngày càng tăng

Cuối cùng, các tổ chức quốc tế và khu vực như IMF, WB, WTO, EU, APEC… vừa

là kết quả của toàn cầu hoá, vừa là nhân tố chế định toàn cầu nhằm đáp ứng những đòi hỏi, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ quá trình toàn cầu hoá Các tổ chức định chế quốc tế và khu vực có mục tiêu và chức năng chung là tham gia thúc đẩy các hoạt động kinh tế quốc tế, điều phối và quản lý các hoạt động này Mặc dù một số tổ chức nói trên chịu sự chi phối

của các nước tư bản, là công cụ của các công ty xuyên quốc gia nhưng vai trò của các định chế quốc tế và khu vực đối với tiến trình hội nhập là không thể phủ nhận.

Tóm lại, trên nền tảng lực lượng sản xuất phát triển cao thúc đẩy xã hội hoá nền sản xuất trên phạm vi toàn cầu, sự dẫn dắt của khoa học công nghệ, sự kích thích bởi lợi ích kinh tế đối với các tổ chức kinh doanh, các quốc gia, dân tộc, sự thúc đẩy hội nhập của các định chế toàn cầu và khu vực, các chính phủ… xu thế toàn cầu hoá kinh tế trở thành tất yếu khách quan đối với sự phát triển của lịch sử xã hội loài người

1.1.3 Một số đặc trưng của toàn cầu hoá

Trên cơ sở thực tiễn của tiến trình toàn cầu hoá trong những năm qua, có thể xác định một số đặc trưng cơ bản của tiến trình toàn cầu hoá như sau:

Một là sự gia tăng nhanh chóng chưa từng có của các thể chế quốc tế và khu vực

điều tiết các quan hệ kinh tế khu vực và toàn cầu (gần 40 thể chế trong vòng một thập kỷ),

số lượng thành viên ngày càng đông đảo, mức độ liên kết đa dạng về hình thức, phong phú

về nội dung, thang bậc ngày càng cao (liên kết xuyên quốc gia, khu vực và toàn cầu, hợp tác đa phương, song phương…lan toả sang những lĩnh vực trước đây chưa từng có hoặc còn hạn chế như dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ…)

Hai là sự gia tăng nhanh chóng của các công ty xuyên quốc gia và các luồng lưu

chuyên khổng lồ về thương mại, dịch vụ, vốn, công nghệ, nguồn nhân lực… giữa các nước trên phạm vi toàn cầu và khu vực, được dẫn dắt bởi hệ thống các thiết chế quốc tế và các công ty xuyên quốc gia dày đặc khắp toàn cầu

Ba là sự bùng nổ của khoa học thông tin, những thay đổi mang tính cách mạng của

công nghệ thông tin kỹ thuật số, cách mạng thông tin siêu tốc toàn cầu đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, kinh doanh truyền thống bằng tin học, tri thức và xoá bỏ mọi rào cản, lu mờ biên giới quốc gia

Bốn là xu thế toàn cầu hoá hiện nay là do các công ty xuyên quốc gia chi phối, các

nước tư bản phát triển đứng đầu là Mỹ, Nhật Bản, EU chi phối Mỹ công khai áp đặt chủ

nghĩa tự do lên các nước khác bằng cách gián tiếp hoặc trực tiếp buộc các nước phải tuân theo Do đó, lợi ích toàn cầu hoá về cơ bản phân phối không công bằng Nguồn lợi khổng

lồ tập trung vào các nước phát triển có điều kiện kinh tế lớn, ngược lại các nước đang phát triển gặp nhiều khó khăn và bất lợi trong hội nhập toàn cầu

1.2 Đầu tư trực tiếp nước ngoài

1.2.1 Định nghĩa, đặc điểm và các hình thức

1.2.1.1 Định nghĩa

Có nhiều cách hiểu về đầu tư trực tiếp nước ngoài

Theo nguồn quốc tế:

Khái niệm của IMF: FDI là một hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm đạt được

những lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý thực sự doanh nghiệp

Khi tiến hành đầu tư trực tiếp nước ngoài, các nhà đầu tư thường đặt ra các mục tiêu lợi ích dài hạn, đòi hỏi phải có một quan hệ lâu dài giữa nhà đầu tư trực tiếp và doanh nghiệp nhận đầu tư trực tiếp đồng thời có một mức độ ảnh hưởng đáng kể đối với việc quản lý doanh nghiệp này

Quyền quản lý thực sự doanh nghiệp ở đây chính là quyền kiểm soát doanh nghiệp Quyền kiểm soát doanh nghiệp là quyền tham gia vào các quyết định quan trọng ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp như thông qua chiến lược hoạt động công ty, thông qua, phê chuẩn kế hoạch hành động do người quản lý hàng ngày của doanh nghiệp lập ra, quyết định việc phân chia lợi nhuận doanh nghiệp, quyết định phần vốn góp giữa các bên, tức là những quyền lớn ảnh hưởng đến sự sống còn và phát triển của doanh nghiệp

Khái niệm của OECD: Đầu tư trực tiếp là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm

thiết lập các mối quan hệ kinh tế lâu dài với một doanh nghiệp, đặc biệt là những khoản đầu tư mang lại khả năng tạo ảnh hưởng đối với việc quản lý doanh nghiệp nói trên bằng cách: (1) Thành lập hoặc mở rộng một doanh nghiệp hoặc một chi nhánh thuộc toàn quyền quản lý của chủ đầu tư (2) Mua lại toàn bộ doanh nghiệp đã có (3) Tham gia vào một doanh nghiệp mới (4) Cấp tín dụng dài hạn (trên 5 năm )

Khái niệm của OECD về cơ bản cũng giống như khái niệm của IMF về FDI Đó là cũng thiết lập các mối quan hệ lâu dài và tạo ảnh hưởng đối với việc quản lý doanh nghiệp Tuy nhiên khái niệm này chỉ ra cụ thể hơn các cách thức để nhà đầu tư tạo ảnh hưởng đối với hoạt động quản lý doanh nghiệp

Theo nguồn Việt Nam:

Luật Đầu tư năm 2005 mà quốc hội khoá XI Việt Nam đã thông qua có các khái niệm về “đầu tư”, “đầu tư trực tiếp”, “đầu tư nước ngoài”, “đầu tư ra nước ngoài” Tuy nhiên, có thể gộp các khái niệm trên lại và có thể hiểu FDI là hình thức đầu tư do nhà đầu

tư nước ngoài bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư ở Việt Nam hoặc nhà đầu tư Việt Nam bỏ vốn đầu tư và tham g ia quản lý hoạt động đầu tư ở nước ngoài theo qui định của luật này và các quy định của pháp luật có liên quan

FDI chỉ ra rằng chủ đầu tư phải có một mức độ ảnh hưởng đáng kể đối với việc quản lý doanh nghiệp cư trú ở một nền kinh tế khác Tiếng nói hiệu quả trong quản lý phải

đi kèm với một mức sở hữu cố phần nhất định thì mới được coi là FDI

1.2.1.2 Đặc điểm

- Tìm kiếm lợi nhuận: FDI chủ yếu là đầu tư tư nhân với mục đích hàng đầu là tìm

kiếm lợi nhuận Do đó các nước nhận đầu tư, nhất là các nước đang phát triển cần lưu ý điều này khi tiến hành thu hút FDI, phải xây dựng cho mình một hành lang pháp lý đủ mạnh và các chính sách thu hút FDI hợp lý để hướng FDI vào phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội của nước mình

- Các chủ đầu tư nước ngoài phải đóng góp một tỷ lệ vốn tối thiểu trong vốn pháp

định hoặc vốn điều lệ tuỳ theo quy định của luật pháp từng nước để giành quyền kiểm soát hoặc tham gia kiếm soát doanh nghiệp nhận đầu tư

- Tỷ lệ đóng góp của các bên trong vốn điều lệ hoặc vốn pháp định sẽ qui định

quyền và nghĩa vụ của mỗi bên, đồng thời lợi nhuận và rủi ro cũng được phân chia dựa và

tỷ lệ này

- Thu nhập mà chủ đầu tư thu được phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của doanh

nghiệp mà họ bỏ vốn đầu tư, nó mang tính chất thu nhập kinh doanh chứ không phải lợi tức

- Chủ đầu tư tự quyết định đầu tư, quyết định sản xuất kinh doanh và tự chịu trách

nhiệm về lỗ lãi

- FDI thường kèm theo chuyển giao công nghệ cho các nước tiếp nhận đầu tư

1.2.1.3 Các hình thức FDI

a Căn cứ vào hình thức thâm nhập (quốc tế)

Hai hình thức chủ yếu là Đầu tư mới (Greenfield Investment) và Mua lại và sáp nhập qua biên giới (Cross-border Merger and Acquisition hay M&A)

Đầu tư mới (Greenfield Investment) là hoạt động đầu tư trực tiếp vào các cơ sở sản xuất kinh doanh hoàn toàn mới ở nước ngoài, hoặc mở rộng một cơ sở sản xuất kinh doanh

đã tồn tại

Mua lại và sáp nhập qua biên giới (M&A) là một hình thức FDI liên quan đến việc mua lại hoặc hợp nhất với một doanh nghiệp nước ngoài đang hoạt động

b Theo qui định của pháp luật Việt Nam

Căn cứ vào điều 21 Luật Đầu tư 2005, các hình thức FDI tại Việt Nam như sau:(1) Thành lập tổ chức kinh tế 100% vốn của nhà đầu tư nước ngoài

(2) Thành lập tổ chức kinh tế liên doanh giữa các nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài

(3) Đầu tư theo hình thức hợp đồng BCC, hợp đồng BOT, hợp đồng BTO, hợp đồng BT.

(4) Đầu tư phát triển kinh doanh

(5) Mua cố phần hoặc góp vốn để tham gia quản lý hoạt động đầu tư

(6) Đầu tư thực hiện việc sáp nhập và mua lại doanh nghiệp

(7) Các hình thức đầu tư trực tiếp khác

Trong đó, căn cứ vào điều 3 Luật Đầu tư 2005, giải thích các khái niệm như sau:

- Hợp đồng hợp tác kinh doanh (sau đây gọi tắt là hợp đồng BCC) là hình thức đầu

tư được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm mà không thành lập pháp nhân

- Hợp đồng xây dựng - kinh doanh - chuyển giao (sau đây gọi tắt là hợp đồng BOT)

là hình thức đầu tư được ký giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền và nhà đầu tư để xây dựng, kinh doanh công trình kết cấu hạ tầng trong một thời hạn nhất định; hết thời hạn, nhà đầu tư chuyển giao không bồi hoàn công trình đó cho Nhà nước Việt Nam

- Hợp đồng xây dựng - chuyển giao - kinh doanh (sau đây gọi tắt là hợp đồng BTO)

là hình thức đầu tư được ký giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền và nhà đầu tư để xây dựng công trình kết cấu hạ tầng; sau khi xây dựng xong, nhà đầu tư chuyển giao công trình

đó cho Nhà nước Việt Nam; Chính phủ dành cho nhà đầu tư quyền kinh doanh công trình

đó trong một thời hạn nhất định để thu hồi vốn đầu tư và lợi nhuận

- Hợp đồng xây dựng - chuyển giao (sau đây gọi tắt là hợp đồng BT) là hình thức đầu tư được ký giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền và nhà đầu tư để xây dựng công trình kết cấu hạ tầng; sau khi xây dựng xong, nhà đầu tư chuyển giao công trình đó cho Nhà nước Việt Nam; Chính phủ tạo điều kiện cho nhà đầu tư thực hiện dự án khác để thu hồi vốn đầu tư và lợi nhuận hoặc thanh toán cho nhà đầu tư theo thoả thuận trong hợp đồng

BT

1.2.3 Lợi ích của FDI

1.2.3.1 Đối với nước chủ đầu tư là các nước phát triển

- FDI giúp nước chủ đầu tư bành trướng sức mạnh về kinh tế và nâng cao uy tín chính trị trên trường quốc tế

- Thông qua FDI, chủ đầu tư có thể sử dụng lợi thế của nơi tiếp nhận vốn giảm chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và tỷ suất lợi nhuận, khắc phục được tình trạng thừa vốn tương đối

- FDI mang lại cho chủ đầu tư cơ hội mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, khắc phục tình trạng lão hoá sản phẩm đồng thời tìm kiếm các nguồn cung cấp nguyên nhiên liệu ổn định

- Ngoài ra, đổi mới cơ cấu sản phẩm, áp dụng công nghệ mới, nâng cao năng lực cạnh tranh cũng là lợi thế lớn cho các chủ đầu tư khi thực hiện đầu tư trực tiếp nước ngoài

1.2.3.2 Đối với nước nhận đầu tư là các nước đang phát triển

Thứ nhất, đầu tư nước ngoài đóng vai trò là một nguồn vốn bổ sung từ bên ngoài,

giúp các nước đang phát triển giải được bài toán thiếu vốn đầu tư và dần thoát khỏi vòng luẩn quẩn

Sơ đồ 1.1: Vòng luẩn quẩn của các nước đang phát triển

Tiết kiệm và đầu tư

thấp

Trong vòng luẩn quẩn của sự đói nghèo, nguyên nhân cơ bản là thiếu vốn Do vậy,

mở cửa cho đầu tư trực tiếp nước ngoài chính là giải pháp thực tế nhất đối với các nước đang phát triển Trong các nguồn vốn nước ngoài thì nguồn vốn FDI được đánh giá là rất quan trọng đối với nhiều nước FDI chiếm một tỷ trọng đáng kể trong tổng vốn đầu tư toàn

xã hội của các nước đang phát triển

Thứ hai, FDI giúp chuyển giao công nghệ Các nước đang phát triển rất cần vốn

cũng như công nghệ để phát triển kinh tế Thông qua FDI các công ty nước ngoài sẽ đem công nghệ tiên tiến hơn từ công ty mẹ vào sản xuất ở nước sở tại thông qua thành lập các công ty con hay chi nhánh Sự xuất hiện của các công ty nước ngoài xuất phát từ mục tiêu lợi nhuận trên cơ sở tận dụng những lợi thế có được từ công ty mẹ để sẵn sàng cạnh tranh với các doanh nghiệp trong nước Vì vậy, hoạt động của các doanh nghiệp FDI sẽ khuyến khích nhưng cũng gây áp lực về đổi mới công nghệ nhằm tăng năng lực cạnh tranh đối với các doanh nghiệp trong nước Các công nghệ mà các chủ đầu tư nước ngoài chuyển giao cho các nước đang phát triển thường dưới dạng những tiến bộ công nghệ, sản phẩm công nghệ, công nghệ thiết kế và xây dựng, kỹ thuật kiểm tra chất lượng, công nghệ quản lý, công nghệ marketing Ngoài ra, chuyển giao công nghệ cũng có thể được thông qua việc di chuyển lao động Thông qua FDI, kiến thức, kĩ năng quản lý, kĩ năng tay nghề lao động được truyền bá vào nước nhận FDI

Thứ ba, FDI giúp các nước đang phát triển tận dụng được lợi thế về nguồn lao động

dồi dào Ở nhiều nước, khu vực có vốn FDI tạo ra số lượng lớn việc làm cho người lao động đặc biệt trong lĩnh vực chế tạo Nhìn chung, số lượng việc làm trong khu vực có vốn FDI và tỷ trọng trong tổng lao động ở các nước đang phát triển có xu hướng tăng lên Bên cạnh đó, FDI còn góp phần vào việc đào tạo, nâng cao trình độ cho người lao động Năng suất lao động trong các doanh nghiệp có vốn FDI thường cao hơn trong các doanh nghiệp trong nước Với tiêu chí coi hiệu quả làm việc ưu tiên hàng đầu trong tuyển dụng và sử dụng lao động, các doanh nghiệp có vốn FDI thường xây dựng được một đội ngũ công nhân viên lành nghề, có tác phong công nghiệp, kỷ luật cao Đội ngũ cán bộ của nước nhận đầu tư tham gia quản lý hoặc phụ trách kỹ thuật trong các dự án FDI trưởng thành nhiều

mặt Phần lớn số lao động cấp cao này được tham gia đào tạo, huấn luyện ở trong và ngoài nước, được tiếp thu những kinh nghiệm quản lý điều hành của các nhà kinh doanh nước ngoài.

Nhiều nghiên cứu cho thấy tiền lương trả cho lao động trong các doanh nghiệp có vốn FDI lớn hơn trong các doanh nghiệp trong nước Điều này không chỉ đúng ở các nước đang phát triển mà còn đúng cả ở các nước công nghiệp phát triển Lý do chủ yếu là các doanh nghiệp có vốn FDI thường có xu hướng đầu tư vào các ngành hoặc các địa bàn có mức lương tương đối cao ở nước nhận đầu tư, hoặc thường thuê lao động có tay nghề cao, hoặc nhờ công nghệ chủ đầu tư đem vào hiện đại hơn nên có thể đem lại năng suất cao hơn, do đó tiền lương trả cho lao đọng cao hơn

Thứ tư, FDI chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực Những thập kỷ đầu sau

chiến tranh thế giới lần thứ hai, FDI vào các nước đang phát triển chủ yếu nhằm khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho các ngành công nghiệp ở chính quốc Ngày nay, FDI đang trở thành một yếu tố tạo ra sự chuyển biến cơ cấu kinh tế tích cực ở các nước nhận đầu tư FDI chủ yếu được tiến hành bởi các TNC và thường tập trung vào các ngành công nghiệp và dịch vụ, vì vậy FDI đáp ứng được nhu cầu phát triển các ngành này của các nước đang phát triển

Thứ năm, FDI góp phần tích cực vào các cân đối lớn của nền kinh tế Các dự án FDI

góp phần ổn định kinh tế vĩ mô của các nước đang phát triển Các cân đối lớn của nền kinh

tế như cung cầu hàng hoá trong nước, xuất nhập khẩu, thu chi ngân sách đều thay đổi theo chiều hướng tích cực nhờ sự đóng góp của FDI

Thứ sáu, FDI giúp mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh

trên thị trường thế giới Vai trò này của FDI thể hiện rất rõ nét ở các nước áp dụng chính sách thu hút FDI hướng vào xuất khẩu Sự xuất hiện cảu các dự án FDI đi kèm với công nghệ, máy móc, thiết bị hiện đại đã giúp các nước nâng cao chất lượng và đa dạng hoá các mặt hàng xuất khẩu Các dự án FDI tạo ra những sản phẩm có chất lượng cao hơn, phù hợp tiêu chuẩn quốc tế hơn Bên cạnh đó thông qua các mối quan hệ sẵn có của các nhà đầu tư nước ngoài hàng hoá của doanh nghiệp có vốn FDI tiếp cận được thị trường thế giới

Thứ bảy, FDI củng cố và mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, đẩy nhanh tiến trình hội

nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới Hoạt động FDI góp phần làm phong phú, đa dạng và sâu sắc các quan hệ kinh tế đối ngoại của các nước đang phát triển Nền kinh tế trong nước dần dần tham gia sâu rộng hơn vào nền kinh tế thế giới Điều này tạo thuận lợi cho các nước tham gia vào các hiệp định hợp tác kinh tế song phương và đa phương

1.3 Tác động của toàn cầu hoá tới FDI trên thế giới

Các nhà kinh tế học đã có nhiều nỗ lực nhằm lý giải cho sự vận động của hoạt động FDI trên thế giới trong vài thập kỷ qua Mô hình OLI cho rằng yếu tố Sở hữu, Địa điểm đầu tư và Nội địa hoá là những nhân tố quan trọng dẫn đến sự vận động của FDI Một số nhà kinh tế học lại quan tâm đến sự vận động này trong quá trình quản lý và phân công sản xuất quốc tế, theo đó “vòng đời sản phẩm” sẽ mang tính quyết định

Từ những phân tích về tính khách quan và đặc trưng của toàn cầu hoá ta thấy tiến trình toàn cầu hoá có thể tác động vào hoạt động FDI thế giới bằng các con đường chính sau: Một là con đường tự do hoá môi trường đầu tư toàn cầu; hai là qua tác động của khoa học và công nghệ đối với các hoạt động kinh tế; ba là qua hoạt động công ty xuyên quốc gia, bốn là vai trò chủ đạo của các nền kinh tế và liên kết kinh tế lớn trên thế giới

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, ta sẽ nghiên cứu rõ hơn về tác động của toàn cầu hoá tới FDI thông qua hai kênh chính đó là Môi trường đầu tư và Các yếu tố nguồn lực trong nước

1.3.1 Tác động của môi trường đầu tư toàn cầu

1.3.1.1 Tác động của xu thế tự do hoá đầu tư

Môi trường pháp lý cho hoạt động đầu tư và thương mại quốc tế trong tiến trình toàn cầu hoá kinh tế được điều chỉnh theo hướng tự do hơn Trong xu hướng này, nhiều thể chế kinh tế, thương mại, tài chính toàn cầu được hình thành mới, được kế thừa từ một số tổ chức vốn trước đó chỉ mang tính khu vực Các vòng đàm phán của Tổ chức Thương mại

Thế giới (WTO) nhằm đi đến những hiệp định đa phương trong những lĩnh vực hoạt động kinh tế khác nhau, những điều chỉnh trong cơ chế và phương thức hoạt động của Ngân hàng thế giới (WB) và Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), quy mô mở rộng của các hiệp định thương mại và đầu tư đa phương và song phương là những biểu hiện rõ rệt của xu hướng này.

Bên cạnh đó, chính sách đầu tư và thương mại của từng quốc gia riêng lẻ, những thoả thuận hợp tác trong một số lĩnh vực dịch vụ quan trọng như thông tin liên lạc, giao thông, thanh toán, thương mại điện tử cũng tạo điều kiện để thương mại và đầu tư thế giới trở nên tự do hơn, các thị trường gắn kết với nhau hơn, cạnh tranh hơn và cũng phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn Các quy định ưu đãi cho hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài ở các quốc gia cũng khác nhau – đây chính là một nguyên nhân dẫn đến lượng vốn FDI thu hút tại mỗi khu vực và quốc gia là khác nhau

Tại các nước phát triển, nguồn vốn FDI tăng mạnh vào năm 2000 với gần 1.200 tỷ USD Sau 3 năm giảm mạnh (năm 2000 đến năm 2003) thì vào năm 2004 nguồn vốn FDI lại tăng lên Trong các nước phát triển thì các nước EU chiếm 70% tổng vốn FDI, đặc biệt

là Đức, Ailen, Anh Năm 2005 các quốc gia này đều tăng hơn 40 tỷ USD, riêng nước Anh tăng hơn 100 tỷ USD Tại các nước đang phát triển, dòng vốn FDI tăng 22% và đạt 334 tỷ USD năm 2005 Vai trò của các quốc gia này trong việc nhận các dòng vốn FDI cũng như trong hoạt động đầu tư ra nước ngoài không ngừng tăng lên Tỷ trọng vốn FDI vào các nước đang phát triển tăng trung bình 20% trong giai đoạn 1978-1980 lên mức trung bình 35% trong những năm 2003-2005 Tỷ trọng FDI vào các nước Châu Phi giảm từ 10% năm 1978-1980 xuống khoảng 5% trong năm 1998-2000 Tuy nhiên trong những năm 2001-

2005 dòng vốn này lại phục hồi và tăng lên Trong nhóm các nước đang phát triển có sự không đồng đều: Trong khi vốn FDI vào các nước Châu Á, đặc biệt là Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á tăng đáng kể thì lại tiếp tục giảm ở các nước khu vực Mỹ La Tinh và Caribe Các nước thuộc khu vực Mỹ La Tinh và Caribe liên tục giảm trong những năm 1970-1980

và cho đến nay vẫn chưa phục hồi

Những nguyên nhân dẫn đến sự phục hồi và tăng lên của dòng vốn FDI bắt nguồn từ những sửa đổi về chính sách đầu tư của các quốc gia Năm 2003 đã có 242 sửa đổi về luật

và quy chế gây ảnh hưởng đến FDI, trong đó có 218 sửa đổi theo hướng thuận lợi hoá đầu

tư Cũng trong năm này, đã có 86 hiệp ước đầu tư song phương (Bilateral Investment Treaties- BITs) và 60 hiệp ước thuế quan hai bên (Double Taxation Treaties - DTTs) được

ký kết, nâng tổng số các hiệp ước được ký kết lên với các con số tương ứng là 2.265 và 2.316 hiệp ước

Bảng 1.1: Những thay đổi trong quy định điều tiết cấp quốc gia 1992 – 2007

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2008

Số lượng các hiệp định song phương về đầu tư (BIT) và hiệp định chống đánh thuế hai lần (DTT) tăng nhanh trong các năm

Đồ thị 1.1: Số lượng các BITs và DTTs từ 1997 – 2006

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2007

Những con số này cho thấy mức độ toàn cầu hoá kinh tế đã diễn ra ở mức độ sâu và rộng hơn Ngoài các BIT, DTT nhiều văn bản quốc tế liên quan đến đầu tư được chứa đựng trong các hiệp định kinh tế thương mại của khu vực, liên khu vực cũng được nhiều quốc gia thông qua với mục đích mở cửa đối với FDI và làm cho các quy định quốc gia phù hợp hơn với các quy định quốc tế

Đồ thị 1.2: Số lượng Hiệp định đầu tư quốc tế ngoài BIT và DTT từ 1957 – 2006

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2007

Môi trường FDI thuận lợi trên đã thúc đẩy dòng đầu tư không chỉ giữa các nước phát triển mà cả giữa các nước phát triển và đang phát triển và giữa các khu vực

Bên cạnh việc tạo môi trường đầu tư thuận lợi, nhiều quốc gia cũng tích cực cải tiến các qui định về thương mại của mình trong những nỗ lực đàm phán để tham gia WTO Về các thể chế thương mại, ngoài việc WTO đóng vai trò là một thể chế toàn cầu về thương mại, các quốc gia cũng hình thành những khu vực thương mại tự do riêng nhằm tăng sức cạnh tranh của khu vực Biểu hiện rõ nhất của quá trình này là việc hàng loạt các Hiệp định

về khu vực mậu dịch tự do (FTA) song phương hoặc đa phương đã ra đời NAFTA ở Bắc

Mỹ, AFTA ở châu Á, hiệp định thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc… là những ví dụ điển hình của xu hướng này Những diễn biến này tất yếu sẽ tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư quốc tế

1.3.1.2 Tác động của công ty xuyên quốc gia (TNC)

Một trong những nhân tố quan trọng thúc đẩy quá trình toàn cầu hoá là các công ty xuyên quốc gia (TNC) Sự góp mặt của TNC đóng vai trò tăng cường phát triển và phụ

thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế đồng thời có tác động to lớn trong việc tạo nên sự vận động của dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài trên thế giới.

Xuất phát từ những tập đoàn sản xuất tư bản độc quyền hình thành trong quá trình tập trung và tích luỹ tư bản, các công ty xuyên quốc gia luôn tự hoàn chỉnh và phát triển

Đã có nhiều công trình nghiên cứu và bàn luận về thực chất cũng như mục tiêu và quy mô phát triển của các công ty xuyên quốc gia nhưng cho đến nay có thể nêu một cách khái quát rằng: công ty xuyên quốc gia là một loại cơ cấu tổ chức kinh doanh quốc tế, dựa trên

sự kết hợp giữa quá trình sản xuất quy mô lớn của nhiều thực thể kinh doanh quốc tế và quá trình phân phối khai thác thị trường quốc tế để đạt hiệu quả tối ưu nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao Các TNC bao gồm các công ty mẹ và các công ty con (là các chi nhánh đặt tại nước ngoài có vốn đầu tư trực tiếp và chịu sự tác động nhất định về mặt quản lý của công ty mẹ) Vào cuối những năm 60 thế kỷ XX, trên thế giới có khoảng 7.000 TNC, đến nay có khoảng gần 60.000 TNC với khoảng 500.000 công ty con rải khắp toàn cầu Các TNC chi phối và kiểm soát 80% thương mại thế giới, 4/5 nguồn vốn FDI ở nước ngoài

Có thể coi TNC là một tác nhân không thể thiếu trong quá trình chu chuyển vốn FDI thế giới

- Giá trị và qui mô hoạt động

Với lợi thế về vốn, kỹ thuật hiện đại, trình độ quản lý tiên tiến và mạng lưới thị trường rộng lớn, các TNC luôn tích cực đầu tư ra nước ngoài nhằm tối đa hoá lợi nhuận trên phạm vi toàn cầu Hàng năm, nguồn vốn FDI của các TNC luôn chiếm trên 90% tổng

vốn FDI của toàn thế giới (vien nc pt hcm) Dòng lưu chuyển FDI trên thế giới chủ yếu

được điều phối bởi TNC của các nước phát triển, điều này thể hiện một phần qua số lượng các nền kinh tế mà các TNC đầu tư thông qua hệ thống các công ty con của mình

Bảng 1.2: 5 TNC có số lượng nước nhận đầu tư nhiều nhất

nhận đầu tư

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2008

Các nước phát triển không chỉ là chủ thể chính trong hoạt động đầu tư trực tiếp mà còn là những nước nhận phần lớn dòng vốn FDI của TNC Vào năm 2000 khi dòng vốn FDI vào của toàn thế giới đạt con số kỷ lục 1.388 tỷ USD thì vốn chảy vào các nước phát triển chiếm tới 77,3% đạt 1.108 tỷ USD Những năm tiếp theo khi dòng vốn FDI trên toàn thế giới giảm thì vốn FDI vào các nước này cũng giảm theo nhưng vẫn chiếm tỷ lệ cao trong cơ cấu dòng vốn FDI trên thế giới Chẳng hạn năm 2001 là 70%, năm 2002 là 72% Mặc dù các nước đang phát triển ngày càng trở nên hấp dẫn nhưng các nước phát triển vẫn chiếm phần lớn số vốn đầu tư Nguyên nhân có thể kể đến như sau:

Thứ nhất: Sự chuyển biến từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức làm

mất dần lợi thế của các nước đang phát triển về lao động và tài nguyên

Thứ hai: Do tác động của các cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật nên những sản

phẩm có hàm lượng công nghệ cao ngày càng chiếm lĩnh thị trường và mang lại lợi nhuận cao cho nhà sản xuất

Thứ ba: Các nước phát triển có nhiều điều kiện hấp dẫn để thu hút các nhà đầu tư

như cơ sở hạ tầng kỹ thuật tốt, hệ thống pháp luật được xây dựng chặt chẽ và nhất quán, trình độ khoa học kỹ thuật cao, trình độ tay nghề của người lao động và người quản lý cao…

Thứ tư: Chính sách bảo hộ mậu dịch của các nước này rất tinh vi Do vậy, đầu tư

vào các nước này sẽ giúp các TNC thâm nhập được vào thị trường nội địa và tránh được những quy định khắt khe về hàng nhập khẩu (môi trường, bao bì, nguyên vật liệu nội địa, kiểm dịch vệ sinh)…

Thứ năm: Các nước phát triển có nền kinh tế cạnh tranh, có khả năng ứng phó linh

hoạt với những biến động của thị trường thế giới

Tuy nhiên trong thời gian gần đây, sự tham gia của TNC của các nước đang phát triển ngày càng tăng cường Nếu như giữa thập kỷ 80, các công ty này chỉ đóng góp 6%

trong dòng vốn FDI toàn cầu nhưng vào nửa sau của thập kỷ 90s đã tăng lên 11% Theo báo cáo của UNCTAD 2008 [29], trong số 100 TNC của các nước đang phát triển trong

vòng 10 năm qua có 76 TNC của khu vực Nam, Đông và Đông Nam Á, 10 TNC của khu vực Mỹ La Tinh, 11 TNC của Châu Phi và lần đầu tiên có 3 TNC hoạt động trong lĩnh vực

cơ sở hạ tầng của khu vực Tây Á (Thổ Nhĩ Kỳ và Co-ét) Tỷ trọng vốn FDI của các TNC

từ các nước đang phát triển đã liên tục tăng lên từ 20,3% những năm 1978-1980 đến 35,9% những năm 2003-2005 Trong các nước đang phát triển thì châu Á và châu Đại Dương chiếm tỷ trọng cao nhất, tiếp đến là châu Mỹ La Tinh & Caribee, các nước Đông Nam Âu

và châu Phi

TNC của các nền kinh tế đang phát triển hiện có tốc độ quốc tế hoá đầu tư khá mạnh mẽ mà đi đầu là các TNC của các nước phát triển ở Châu Á Trong 3 năm 2001-2003 vốn FDI đầu tư ra nước ngoài của các TNC Châu Á trung bình là 37 tỷ USD/năm (tương đương với FDI hàng năm của thế giới nửa đầu thập kỷ 80) và chiếm 4/5 tổng vốn FDI ra của nhóm nước đang phát triển Các TNC Châu Mỹ La Tinh và Carribe đóng góp 10 tỷ USD đầu tư ra nước ngoài trong khi đầu tư của Châu Phi là không đáng kể và chủ yếu là đến từ Nam Phi Mặc dù vậy thì TNC của các nước phát triển vẫn cung cấp phần lớn vốn FDI của thế giới Ví dụ năm 1980 dòng vốn FDI của các nước phát triển chiếm 79.9% tổng vốn FDI của thế giới, con số này năm 1990 là 82,5% ; năm 2000 là 77,3% và năm 2005 là 59,4%

Biểu đồ 1.1 : Số lượng các TNC của các nền kinh tế phát triển, đang phát triển và

chuyển đổi

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2007

- Hình thức đầu tư của TNC

Các TNC tác động đến dòng FDI toàn cầu thông qua hoạt động đầu tư, sản xuất, phân phối sản phẩm, nghiên cứu triển khai và chuyển giao công nghệ…

Đồ thị 1.3: Giá trị và tốc độ tăng của các vụ M&A từ 1988-2006

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2007

Trong những năm gần đây do tốc độ phát triển mạnh của mạng lưới chi nhánh TNC đã tăng nhanh hình thức sáp nhập và mua lại (M&A) hơn là xây dựng doanh nghiệp mới Sự sáp nhập và thôn tính các công ty ngoại quốc của TNC, trong đó chủ yếu là Mỹ và Tây Âu,

là một trong những nguyên nhân quan trọng gây bùng nổ đầu tư nước ngoài Nếu trong giai đoạn 1999-2001 trung bình có 6.974 vụ M&A với giá trị 834,607 tỷ USD Tuy nhiên, sau năm 2000, cùng với làn sóng suy thoái toàn cầu nên số vụ M&A cũng giảm đến 48% kéo theo dòng vốn FDI cũng giảm theo Sang năm 2004, làn sóng M&A lại tiếp tục tăng 28%

và đạt 381 tỷ USD và năm 2005 tăng lên 716,302 tỷ USD Và xu hướng tăng này tiếp tục

diễn ra trong năm 2006 với tốc độ tăng 23% đạt 880 tỷ USD (wir 2007 [5] ) Cụ thể là

trong năm 2005, có 141 vụ giao dịch có giá trị trên 1 tỷ USD và sang năm 2006 đã tăng lên

tới 172 vụ (Wir 2007, [6])

Bảng 1.3: Số lượng các vụ M&A có trị giá trên 1 tỷ USD

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2007

Như vậy, phương thức đầu tư qua hình thức sáp nhập chủ yếu xảy ra giữa các nước công nghiệp phát triển Qua các hoạt động này, tiềm năng của các TNC sẽ tăng lên và ngày càng có ảnh hưởng tới các hoạt động kinh tế thế giới nói chung và với FDI nói riêng

Các TNC còn mở rộng hoạt động của mình qua các dự án đầu tư mới Theo Báo cáo đầu tư Thế giới năm 2005, số lượng các vụ đầu tư mới của TNC là 9300 dự án năm 2003

và 9800 dự án năm 2004 Trái với xu hướng của sáp nhập, số lượng các dự án này lại chủ yếu tập trung vào các nước đang phát triển và các nền kinh tế chuyển đổi ở Đông Âu Ở khu vực châu Á, Trung Quốc và Ấn Độ là hai nền kinh tế chiếm ưu thế nhất trong việc thu

hút các dự án đầu tư mới, với khoảng 50% tổng số dự án vào các nền kinh tế đang phát triển.

- Cơ cấu đầu tư của các TNC:

Cơ cấu đầu tư nước ngoài cũng bị thay đổi do sự điều chỉnh chiến lược kinh doanh của TNC Vào những năm sau chiến tranh thế giới thứ hai, hầu hết các TNC trên thế giới đều hoạt động có tính chuyên doanh cao, tập trung chủ yếu vào lĩnh vực công nghiệp khai thác và chế tạo Do vậy hình thức FDI chiếm ưu thế trong tổng dòng vốn lưu chuyển quốc

tế Thập kỷ gần đây, TNC đã chuyển sang hoạt động ở phạm vi rộng hơn và mang tính chất

đa doanh và theo khu vực lãnh thổ và cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thị trường tài chính quốc tế nó đã thúc đẩy mạnh hình thức đầu tư gián tiếp Các ngành chế tạo công nghệ cao, các ngành tài chính ngân hàng, bảo hiểm cũng được chú trọng Những ngành truyền thống như nông, lâm, ngư nghiệp và khai khoáng thu hút ngày càng ít nhà đầu tư Nếu như năm 1990, FDI vào ngành này của thế giới chiếm 9.36% thì đến năm 2002 giảm xuống còn 6.19% FDI vào ngành công nghiệp cũng không ngừng giảm tỷ trọng từ 42% năm 1990 xuống còn 34% năm 2002

Các hoạt động đầu tư của TNC ngày càng có xu hướng tập trung vào các ngành công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao, vào khu vực dịch vụ và sản xuất đòi hỏi kỹ năng, và do vậy, chủ yếu chỉ xảy ra giữa các nền kinh tế phát triển Hoạt động đầu tư của TNC vào các nền kinh tế đang phát triển, mặc dù nằm trong xu hướng chung của thế giới là nghiêng về khu vực dịch vụ và công nghệ, song vẫn chủ yếu là tìm đến nguồn tài nguyên

và nguồn nhân lực có kĩ năng giản đơn và có chi phí thấp Sự phân bố không đồng đều về giá trị và cơ cấu của nguồn vốn FDI như đã nói ở trên cho thấy sức hấp dẫn FDI của các nước phát triển là lớn hơn nhiều so với sức hấp dẫn của các nước đang phát triển

Như vậy, TNC đóng vai trò to lớn đối với việc thúc đẩy lưu chuyển dòng FDI trên thế giới

1.3.1.3 Tác động của một số nền kinh tế lớn và liên kết kinh tế

Môi trường FDI toàn cầu còn được định hướng bởi các nền kinh tế và liên kết kinh

tế lớn trên thế giới Trong tiến trình toàn cầu hoá kinh tế, các nền kinh tế chủ chốt ở một số khu vực ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn trong việc dẫn dắt và thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế thế giới của các nền kinh tế nhỏ hơn và làm cầu nối của khu vực với các khu vực khác trên thế giới

Có thể kể đến một số nền kinh tế lớn trên thế giới như sau: Ở Bắc Mỹ có Mỹ và Canada; Nam Mỹ có Braxin, Acghentina; Tây Âu có Đức, Anh, Pháp, Italia ; Đông Âu có Nga; Châu Á có Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Singapore Đây

là những nền kinh tế đóng vai trò chính trong việc tạo động lực cho sự di chuyển vốn, lao động, thúc đẩy thương mại tự do

Biểu đồ 1.2: Dòng vốn FDI ra và vào theo khu vực, 2005 – 2007 (Tỷ USD)

FDI vào và ra

Nguồn: UNCTAD World Investment Report 2008

Từ biểu đồ mô tả dòng FDI vào và FDI ra trên thế giới (2005-2007) trên có thể thấy vai trò to lớn của khối các nền kinh tế phát triển trong việc dẫn dắt hoạt động đầu tư trực tiếp Lượng FDI vào các nước phát triển tăng cao trong năm 2007 – lần tăng tiếp theo trong

4 năm liên tiếp, đạt 1.248 tỷ USD (tăng 33% so với 2006) Mỹ tiếp tục giữ vị trí là quốc gia thu hút lượng vốn FDI lớn nhất, đồng thời Châu Âu cũng là khu vực nhận nhiều vốn FDI nhất so với các nhóm nước phát triển (thu hút 2/3 tổng lượng FDI trên toàn thế giới) Không chỉ có vậy, lượng vốn FDI ra của khối nước phát triển cũng đạt kỳ tích trong năm

2007, với tốc độ tăng thậm chí còn vượt xa so với FDI vào So với năm 2006, FDI ra của các nước phát triển tăng 56% đạt 1.692 tỷ USD cao hơn FDI vào 445 tỷ USD Trong đó,

Mỹ đứng đầu các quốc gia trên thế giới về số vốn FDI đầu tư ra nước ngoài (wir 2008 [07]

)

1.3.2 Tác động của các yếu tố đầu vào sản xuất

Hoạt động thương mại và đầu tư ngày càng mở rộng tự do hơn, dẫn tới xu hướng dịch vụ và công nghệ đã tác động ngược trở lại các yếu tố đầu vào của sản xuất Khoa học

công nghệ và tri thức đã tham gia trực tiếp như một yếu tố đầu vào của sản xuất, đồng thời cũng là yếu tố có khả năng di chuyển năng động nhất Khoa học công nghệ trong vai trò một yếu tố đầu vào của nền kinh tế được biểu hiện dưới nhiều hình thức đa dạng như quyền kinh doanh, quyền sở hữu trí tuệ, bản quyền, thương hiệu và được mua bán, chuyển giao giữa các quốc gia và thông qua mạng lưới của các công ty xuyên quốc gia

Những thành tựu mới trong khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin đã tạo nên một sự thu hút mới cho các dòng đầu tư vào khu vực công nghệ cao và các ngành liên quan hoặc có hàm lượng công nghệ cao So sánh tổng giá trị FDI được đầu tư ra nước ngoài trong các khu vực sản xuất ta thấy rõ xu hướng này (lĩnh vực dịch vụ ngày càng chiếm tỷ trọng đầu tư lớn trong tổng vốn FDI toàn cầu)

Ngay trong khu vực dịch vụ, đầu tư và công nghệ thông tin hoặc liên quan tới công nghệ thông tin cũng tăng nhanh Với đầu tư như vậy, sản lượng của các khu vực sản xuất cũng thay đổi Ở Mỹ, năm 2004, sản lượng khu vực dịch vụ chiếm tới 73% GDP, trong khi nông nghiệp chỉ chiếm 2%, công nghiệp chiếm 23%

Trên thực tế, khoa học và công nghệ đã trở thành yếu tố xương sống của lực lượng sản xuất, tạo nên một cơ sở hạ tầng mới cho nền kinh tế thế giới và đang từng bước hình thành một nền kinh tế mới - nền kinh tế tri thức Về cơ bản, khoa học và công nghệ đã gián tiếp hoặc trực tiếp tác động và làm thay đổi cơ cấu của nền kinh tế thế giới thông qua các dòng đầu tư

Như vậy, công nghệ đã trở thành yếu tố sản xuất có tính cạnh tranh cao ở các nước phát triển trong việc thu hút FDI Điều này cũng lí giải vì sao một lượng lớn FDI đổ vào các nước phát triển trong thời gian vừa qua Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là trong cuộc cạnh tranh thu hút FDI toàn cầu, các nước đang phát triển hoàn toàn bị mất lợi thế Trái lại, các nước này có thể tận dụng nguồn nhân lực giản đơn dồi dào với chi phí thấp cùng nguồn tài nguyên sẵn có để làm lợi thế so sánh của mình trong việc thu hút các nhà đầu tư nuớc ngoài Tuy nhiên, tận dụng lợi thế so sánh này, các nước đang phát triển cũng phải đối mặt với không ít bất lợi Điều này sẽ được đề cập rõ hơn ở chương tiếp theo với trường hợp của Việt Nam

CHƯƠNG II TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ TỚI FDI VÀO VIỆT NAM

2.1 Chủ trương đổi mới, mở cửa nền kinh tế - Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam

Trong bối cảnh tiến trình toàn cầu hoá tác động tới luồng vốn FDI toàn cầu như đã trình bày ở chương I, sự vận động của dòng FDI vào Việt Nam chắc chắn sẽ bị tác động Tuy nhiên, toàn cầu hoá là một tiến trình khách quan song tác động của nó tới dòng FDI của một nền kinh tế cũng phụ thuộc vào độ mở cửa, hội nhập của nền kinh tế đó vào nền kinh tế toàn cầu Do vậy, để đánh giá những tác động này, trước hết cần xem xét độ mở cửa và hội nhập của nền kinh tế Việt Nam

2.1.1 Đường lối đổi mới và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam

Cuộc cách mạng khoa học – công nghệ và giao lưu kinh tế quốc tế ngày càng mở rộng, quan hệ kinh tế quốc tế đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế của các nước Tuỳ theo điều kiện chính trị, kinh tế quốc tế của nước mình tại mỗi thời điểm, các quốc gia nói chung cũng như Việt Nam nói riêng đều hình thành những quan điểm, chính sách kinh

tế đối ngoại trong chiến lược phát triển chung của mình Chiến lược thu hút FDI cũng là một trong những chính sách kinh tế đối ngoại lớn đáng quan tâm để phát triển kinh tế Nhìn lại chặng đường hội nhập kinh tế quốc tế và thu hút vốn FDI của Việt Nam, có thể chia ra làm hai mốc chính:

2.1.1.1 Quan điểm và chính sách về quan hệ kinh tế quốc tế của Việt Nam trước

“Đổi mới”

Việt Nam thống nhất đất nước vào năm 1975 Tình hình chính trị, kinh tế thế giới lúc đó đã chi phối đáng kể tới việc xác định chính sách kinh tế đối ngoại của Việt Nam Những năm 1970-1980 vẫn còn chiến tranh lạnh Nền kinh tế thế giới hình thành hai hệ

thống kinh tế có cơ chế hoạt động khác nhau cơ bản Một hệ thống theo cơ chế thị trường; một hệ thống theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung Mỗi cơ chế hoạt động đều đặt ra những yêu cầu khác nhau đối với các nước thành viên Mục tiêu hoạt động kinh tế quốc tế của Việt Nam lúc đó chủ yếu là tranh thủ sự hợp tác, tương trợ kinh tế và kỹ thuật.

Trước tình hình kinh tế trong nước và quốc tế vào đầu những năm 1980, nhà nước ta

đã có chuyển biến nhất định về quan hệ kinh tế quốc tế Kinh tế đối ngoại được xác định có

tầm quan trọng đặc biệt Đảng và Nhà nước ta vẫn kiên trì quan điểm “mở rộng và tăng

cường hợp tác toàn diện với Liên Xô và phát triển hợp tác với các nước khác trong Hội đồng tương trợ kinh tế, theo hướng liên kết kinh tế xã hội chủ nghĩa”

Đồng thời, trong những năm 1970-1980, nước ta được tiếp nhận kế thừa một số hoạt động kinh tế quốc tế từ các tổ chức kinh tế quốc tế ngoài hệ thống xã hội chủ nghĩa như: IMF, WB, ADB

Mặc dù có nhiều cố gắng để mở rộng hợp tác kinh tế quốc tế và tham gia vào liên kết kinh tế XHCN, nhưng kết quả của những hoạt động đó cũng còn khiêm tốn

2.1.1.2 Quan điểm và chính sách hội nhập từ “Đổi mới” đến nay:

Hơn 20 năm hội nhập kinh tế là cả một chặng đường dài trong nỗ lực hoà nhập vào nền kinh tế thế giới của Việt Nam Để thấy rõ được những chuyển biến tích cực của những bước hội nhập trong quan điểm và chính sách của đất nước, có thể chia ra làm hai chặng đường lớn Một là giai đoạn từ năm 1986 – 1990 - được coi là giai đoạn của chính sách đổi mới, mở cửa đơn phương để hội nhập Giai đoạn thứ hai là từ 1991 tới nay – giai đoạn của chính sách đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ quốc tế và hội nhập thị trường khu vực - thị trường thế giới

sách đổi mới, mở cửa đơn phương để hội nhập

Công cuộc “Đổi mới” của nước ta được chính thức khởi xướng và phát động từ Đại hội VI của Đảng (tháng 12 năm 1986) Với nội dung cơ bản, trước hết là đổi mới trong lĩnh vực kinh tế, từng bước xoá bỏ cơ chế bao cấp, chuyển sang cơ chế tự chủ Cơ chế này được thực hiện mở đầu trong nông nghiệp đem lại những thành tựu lớn.Cùng với những thành tựu của chuyển đổi cơ chế trong nông nghiệp, các lĩnh vực khác như công nghiệp, dịch vụ

và cả lĩnh vực kinh tế đối ngoại cũng từng bước chuyển sang thực hiện cơ chế mới

Trong thời gian này, các nước trong hệ thống kinh tế xã hội chủ nghĩa thế giới cũng

có những biến động nhất định Các quan hệ hợp tác, liên kết kinh tế giữa các nước cũng đi vào chiều sâu, nhiều hợp đồng kinh tế giảm, hoạt động kinh tế đối ngoại gặp những khó khăn nhất định Đồng thời kinh tế trong nước lúc đó vừa trải qua cuộc khủng hoảng nhưng

để ổn định và phát triển đất nước phải giải quyết nhiều nhiệm vụ to lớn Đó là ổn định, phát triển kinh tế, chuyển dịch cơ cấu đầu tư, cơ cấu kinh tế, tiếp tục thực hiện công nghiệp hoá, thậm chí phải điểu chỉnh cả cơ cấu tiêu dùng trong dân cư

Với điều kiện kinh tế thế giới thay đổi và những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội trong nước cho phép, Nhà nước Việt Nam xác định một số quan điểm, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh tế đối ngoại Ngoài những chủ trương cơ bản mở rộng quan hệ phân công, hợp tác toàn diện với Liên Xô, Lào, Campuchia Đảng và Nhà nước đã chú ý tới các

đối tác mới với chủ trương “tranh thủ mở mang quan hệ kinh tế và khoa học - kỹ thuật với

các nước thế giới thứ ba, các nước công nghiệp phát triển, các tổ chức quốc tế và tư nhân nước ngoài trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi” Điểm nổi bật trong quan điểm của

Nhà nước ta là đã chủ trương công bố chính sách “khuyến khích nước ngoài đầu tư vào

nước ta dưới nhiều hình thức, nhất là đối với các ngành và cơ sở đòi hỏi kỹ thuật cao, làm hàng xuất khẩu” Nhà nước Việt Nam hoan nghênh và kêu gọi các tổ chức kinh tế của

nước ngoài quan hệ trực tiếp với tổ chức kinh tế Việt Nam để mở rộng quy mô hợp tác, thoả mãn lợi ích hai bên, theo chính sách, luật pháp nước ta

Có thể tóm tắt bước tiến trong nhận thức quan điểm và chính sách của Việt Nam về quan hệ kinh tế quốc tế trong những năm đầu đổi mới như sau:

Một là, chuyển mạnh từ mục đích tranh thủ sự hợp tác, giúp đỡ về kinh tế, khoa học

kỹ thuật để ổn định phát triển kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sang mục đích quan hệ hai bên cùng có lợi

Hai là, mở rộng thêm các hình thức quan hệ kinh tế quốc tế, các đối tác Đó là kêu

gọi các nhà đầu tư quan hệ trực tiếp đầu tư vào Việt Nam; khuyến khích các tổ chức kinh tế nước ngoài quan hệ trực tiếp với các tổ chức kinh tế Việt Nam

Có thể thấy rõ kết quả của việc thực hiện những chủ trương trên của Đảng và Nhà nước ta Đó là quan hệ kinh tế quốc tế đã đóng góp nhất định vào việc ổn định phát triển kinh tế, làm cho nền kinh tế từng bước ra khỏi khủng hoảng và đi vào thế ổn định Đồng thời, những đổi mới trong quan điểm trên đã tạo điều kiện cho Việt Nam bước sang một thời kỳ mới, thời kỳ chủ động hội nhập kinh tế quốc tế

dạng hoá quan hệ quốc tế và hội nhập thị trường khu vực - thị trường thế giới.

Bước sang những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, chính trường chính trị, kinh tế thế giới có nhiều biến động Thể chế xã hội chủ Nghĩa ở Liên Xô tan rã và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ, nền kinh tế của các nước này chuyển sang cơ chế thị trường, các cam kết hợp tác quốc tế dưói các hình thức truyền thống như trao đổi hàng hoá, hợp tác lao động, liên kết kinh tế với Việt Nam hầu như không còn hiệu lực

Trong bối cảnh đó, Nhà nước ta vẫn ý thức được vai trò quan trọng của quan hệ kinh tế quốc tế đối với sự phát triển kinh tế của đất nước Với những thành tựu bước đầu của công cuộc Đổi mới, tự tin với đường lối đối ngoại độc lập, quyết tâm ổn định và phát triển kinh tế bằng nhiều con đường, chính sách trong đó chính sách kinh tế đối ngoại, trong Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000 của Đảng và Nhà nước ta

đã chủ trương “Đa dạng hoá và đa phương hoá quan hệ kinh tế với mọi quốc gia, mọi tổ

chức kinh tế trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, bình đẳng và cùng có lợi Củng

cố và tăng cường vị trí ở các thị trường quen thuộc và với các bạn hàng truyền thống, tích

cực thâm nhập, tạo chỗ đứng ở các thị trường mới, phát triển quan hệ mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000)

Hơn nữa, việc khuyến khích người nước ngoài vào nước ta kinh doanh đã được cụ thể hoá bằng chủ trương tạo môi trường và điều kiện thuận lợi, “Xây dựng thể chế đồng bộ,

ổn định, thuận tiện và tổ chức thực hiện nghiêm chỉnh, thống nhất đầu mối giải quyết các thủ tục và yêu cầu đầu tư của nước ngoài chủ động chuẩn bị các dự án gọi vốn đầu tư nước ngoài ” (Đảng Cộng sản Việt Nam - Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000)

Dưới ảnh hưởng mạnh mẽ của những hiện tượng tích cực và tiêu cực của toàn cầu hoá, các nước thực hiện các quan hệ kinh tế đối ngoại không chỉ đẩy nhanh quá trình hội nhập kinh tế quốc tế mà còn phải chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực Ở nước ta trong điều kiện thực hiện cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quan điểm

và chính sách chủ động hội nhập kinh tế đã đặt ra yêu cầu mới, thiết thực đối với các chủ thể kinh tế trong nước Hội nhập kinh tế quốc tế, theo tinh thần đó, đã trở thành nhiệm vụ

và sự quan tâm của Chính Phủ, các Bộ, ngành và doanh nghiệp

Có thể tóm tắt quan điểm chính sách về chủ động hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam hiện nay là:

Một là, thực hiện đường lối kinh tế đối ngoại độc lập, tự chủ, mở rộng đa phương

hoá các quan hệ quốc tế, Việt Nam sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế

Hai là, “Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực theo tinh thần phát huy tối

đa nội lực, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, bảo đảm sự độc lập tự chủ và định hướng xã hội chủ nghĩa” (Đảng Cộng Sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX)

Ba là, nâng cao năng lực cạnh tranh của chủ thể kinh tế, của hàng hoá, dịch vụ trên

thị trường thế giới và trong nước

Bốn là, tạo môi trường pháp lý và môi trường kinh doanh ổn định dựa trên quy chế,

luật lệ của các thể chế hội nhập, không bị phân biệt đối xử, không bị các động cơ chính trị hay những lý do khác cản trở việc giao lưu hàng hoá, dịch vụ và đầu tư

Những phương châm và nguyên tắc trên đã giúp Việt Nam bước vào hội nhập kinh

tế quốc tế với thế và lực riêng của mình và đạt được những thành tựu đáng kể

2.1.2 Cơ hội thu hút FDI

Những nỗ lực trong quan điểm và chính sách hội nhập kinh tế quốc tế của trên đã mang lại những thành tựu đáng ghi nhận cho Việt Nam

Thứ nhất, Việt Nam đã tiếp cận với một thị trường vốn FDI quốc tế dồi dào đang

lưu chuyển tự do trên toàn cầu Giá trị vốn FDI không ngừng tăng lên qua các năm và đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập WTO Năm 2008 vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt kỷ lục với giá trị hơn 64 tỷ USD

Thứ hai, thị trường hàng hoá ngoài nước và trong nước được nối thông, tạo điều

kiện cho xuất nhập khẩu phát triển Với hơn 100 đối tác thương mại song phương và đa phương kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam đã tăng từ 18 tỷ USD năm 1996 lên tới hơn

100 tỷ USD năm 2006

Thứ ba, Việt Nam đã bước đầu tham gia vào nền kinh tế tri thức, phát triển dựa trên

khoa học và công nghệ cao

Thứ tư, qua các hoạt động kinh tế quốc tế, trình độ của nguồn nhân lực của Việt

Nam đã từng bước được nâng cao và hội nhập với lực lượng lao động toàn cầu

Cuối cùng, tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế đã tạo điều kiện để Việt Nam tiếp cận

với các tiêu chuẩn về thể chế và pháp lý toàn cầu trong hoạt động kinh tế

Như vậy, hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều cơ hội cho Việt Nam Tuy nhiên, cùng với những cơ hội, Việt Nam cũng sẽ phải đương đầu với hàng loạt những thách thức trong các hoạt động kinh tế quốc tế Trong lĩnh vực FDI, tiến trình toàn cầu hoá đang tác động mạnh mẽ vào môi trường đầu tư, vào các yếu tố sản xuất của Việt Nam Phần tiếp theo của bài luận văn sẽ đi vào nghiên cứu sự thay đổi của hoạt động đầu tư nước ngoài tại Việt Nam dưới tác động của môi trường đầu tư và các yếu tố sản xuất trong nước

2.2 Tác động của toàn cầu hoá đến FDI vào Việt Nam

Đường lối mở cửa và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế đã tạo điều kiện giúp Việt Nam tiếp cận với thị trường vốn quốc tế nói chung cũng như vốn FDI nói riêng Phần tiếp theo sẽ đi vào phân tích những tác động cụ thể của quá trình hội nhập tới dòng vốn FDI chảy vào Việt Nam qua từng giai đoạn Do chỉ có giai đoạn từ sau khi Việt Nam thực hiện đổi mới mới có sự xuất hiện cũng như những thành tựu thu hút FDI nên bài luận văn sẽ không xét đến giai đoạn trước đổi mới

2.2.1 Tác động của môi trường FDI toàn cầu

2.2.1.1 Tác động của xu thế tự do hoá đầu tư quốc tế

Trước năm 1986, với xuất phát điểm là một nền kinh tế vận hành theo cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp và gần như tách rời khỏi nền kinh tế toàn cầu, hệ thống văn bản pháp luật, đặc biệt là hệ thống pháp luật liên quan đến kinh tế quốc tế hầu như chưa tồn tại Tuy nhiên, với chủ trương Đổi mới, mở cửa nền kinh tế, dưới sức ép của xu hướng tự do hoá, phi điều tiết đang diễn ra trên toàn cầu, và với mong muốn tiếp cận với nền kinh tế thế giới để thu hút nguồn lực từ bên ngoài, Việt Nam đã có những bước đi ban đầu trong việc xây dựng, điều chỉnh và hoàn thiện dần hệ thống hành lang pháp lí của mình

Dưới tác động của xu hướng tự do hoá môi trường đầu tư quốc tế, môi trường pháp luật và thể chế liên quan tới FDI của Việt Nam trong 20 năm qua đã có những bước tiến quan trọng, tạo sức hút mạnh mẽ đối với dòng FDI vào Việt Nam

a/ Giai đoạn 1988-1990

Xu thế tự do hoá đầu tư

Đáng chú ý ở giai đoạn này là việc Quốc hội đã thông qua Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam vào ngày 29 tháng 12 năm 1987 Luật đầu tư nước ngoài với nhiều khoản ưu đãi, khuyến khích xuất khẩu đã làm cho môi trường đầu tư thông thoáng hơn Ngay tại chương I, Luật đã phản ánh tinh thần cởi mở đối với các tổ chức, cá nhân muốn đầu tư vốn

và công nghệ tại Việt Nam trên cơ sở tôn trọng pháp luật, công bằng và cùng có lợi Trên

cơ sở đó Luật cũng đưa ra những qui định về quyền sở hữu, hoạt động của các nhà đầu tư

và chế độ ưu đãi dành cho các nhà đầu tư nước ngoài Mục tiêu chính của Luật là tạo môi trường pháp lý thuận lợi để nền kinh tế hội nhập với các dòng vốn quốc tế mà trước đây Việt Nam không thể tiếp cận nhằm thu hút vốn, công nghệ và kỹ năng quản lý Luật Đầu tư trực tiếp nước ngoài năm 1987 đã được cộng đồng các nhà đầu tư quốc tế hoan nghênh và đánh giá có độ cởi mở khá cao đối với hoạt động của hoạt động FDI

Tác động tới thu hút FDI

- Qui mô FDI:

Cả ba năm cộng lại, cả nước thu hút được 214 dự án với số vốn đăng ký là 1602.2 triệu USD và vốn pháp định 1279.7 triệu USD, còn vốn thực hiện thì không đáng kể, bởi vì các doanh nghiệp FDI sau khi được cấp giấy phép phải làm nhiều thủ tục cần thiết mới đưa được vốn vào Việt Nam Bình quân 1 dự án có 7,4 triệu USD vốn đăng ký và 4,7 triệu USD vốn pháp định Các lĩnh vực thu hút đầu tư chủ yếu là khách sạn, du lịch, khai thác thăm dò dầu khí, công nghiệp chế biến nông lâm thuỷ sản, xây dựng

Bảng 2.1: Số dự án và vốn đăng ký FDI giai đoạn 1988-1990

Số dự án

Vốn đăng ký (triệu USD)

Nước ngoài góp

Việt Nam góp

Nguồn: Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư

- Cơ cấu FDI theo lĩnh vực:

Trong giai đoạn đầu thu hút FDI, vốn FDI thực hiện rất nhỏ, hầu như không đáng

kể, tập trung vào ngành công nghiệp