STRESS, LO ÂU VÀ TRẦM CẢM Ở SINH VIÊN Y KHOA Trần Kim Trang* TÓM TẮT Mở đầu: Stress học đường cũng có những biểu hiện tiêu cực và tác hại cho cơ thể như mọi dạng stress khác nhưng có
Trang 1STRESS, LO ÂU VÀ TRẦM CẢM Ở SINH VIÊN Y KHOA
Trần Kim Trang*
TÓM TẮT
Mở đầu: Stress học đường cũng có những biểu hiện tiêu cực và tác hại cho cơ thể như mọi dạng stress khác
nhưng có tác nhân, tỉ lệ, mức độ khác nhau giữa các cấp học và giữa các trường
Mục tiêu: Khảo sát tình trạng stress, lo âu và trầm cảm ở sinh viên y khoa
Đối tượng và phương pháp: Thiết kế cắt ngang mô tả có phân tích trên 483 sinh viên năm thứ 2 khoa y và
răng hàm mặt Đại học y dược Thành phố Hồ Chí Minh trong tháng 6/2011 Sử dụng thang đánh giá DASS -21
Kết quả: Tỉ lệ sinh viên bị stress, trầm cảm và lo âu lần lượt là 71,4%, 28,8%, 22,4%, đa số ở mức độ nhẹ
và vừa 52,8% sinh viên có cùng 3 dạng rối loạn trên Không khác biệt giữa các mức độ stress, lo âu, trầm cảm
theo nguồn cư trú và giới tính, ngoại trừ trầm cảm- nhất là ở mức độ nặng và rất nặng thì nam nhiều hơn nữ
Kết luận: Sinh viên y khoa có tỉ lệ bị stress cao Hướng dẫn sinh viên cách đối phó, giảm áp lực từ chương
trình học và tăng cường sự hổ trợ của người thân sẽ cải thiện tình trạng này Cần thêm nữa những nghiên cứu khác ở các trường y nước ta
Từ khóa: stress, lo âu, trầm cảm, sinh viên y
ABSTRACT
STRESS, ANXIETY AND DEPRESSION AMONG MEDICAL STUDENTS
Tran Kim Trang * Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 16 - Supplement of No 1 - 2012: 355 - 361
Background: School stress has the same negative manifestations and body harm as the various stress but the
different agents, incidence and level between the grades or the universities
Objectives: To investigate the state of stress, anxiety and depression in medical students
Methods: A cross – sectional survey was carried out in June 2011 on 483 second year medical and dentistry
students of University of medicine and pharmacy of HoChiMinh city by using DASS – 21 questionaire
Results: The prevalence of stress, anxiety and depression was 71.4%, 28.8%, 22.4%, respectively; almost in
mild and moderate level 52.8% of students had 3 states There were no differencies between disturbance level with gender or accommodation, except depression; severe and very severe depression was greater in male than female subjects
Conclusion: There was a high prevalance of stressed medical students.Training students on coping
strategies, reducing stressor-related medical training and enhancing relative supports to the students will improve this condition Further studies from the medical schools in our country are also required
Keywords: stress, anxiety, depression, medical student
ĐẶT VẤN ĐỀ
Áp lực của học và thi ở trường đại học góp
phần là tác nhân gây stress cho sinh viên, có thể
được xem là một dạng của stress công việc,
stress nghề nghiệp, cũng có những biểu hiện tiêu cực và tác hại lên cơ thể Tuy nhiên có sự khác biệt về tác nhân, tỉ lệ và mức độ stress giữa các đại học Do đó nghiên cứu này hướng đến sinh viên y khoa, một đối tượng vốn được nghĩ
*BM Nội – ĐH Y Dược TP.HCM
Tác giả liên lạc: TS.BS Trần Kim Trang, ĐT: 0989694263, Email: bskimtrang@yahoo.com.vn
Trang 2là hạnh phúc dù đối mặt thường xuyên với
những gian nan trong học tập, nhằm có những
biện pháp giải áp cho nguồn nhân lực quý này
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát
Khảo sát tình trạng stress, lo âu và trầm cảm
ở sinh viên năm thứ 2 khoa y và răng hàm mặt
Đại học y dược TPHCM
Mục tiêu chuyên biệt
Xác định tỉ lệ stress, lo âu và trầm cảm theo
thang DASS 21
Đánh giá mức độ stress, lo âu và trầm cảm
theo thang DASS 21
Khảo sát mối liên quan của stress, lo âu và
trầm cảm với các yếu tố dân số học
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thiết kế nghiên cứu
Tiền cứu, cắt ngang mô tả có phân tích
Nơi thực hiện
Tổ bộ môn Nội Bệnh viện Nguyễn Tri
Phương và Chợ Rẫy
Thời gian nghiên cứu
Tháng 6/2011
Đối tượng nghiên cứu
Sinh viên năm thứ 2 thực tập tại Bộ môn Nội
ĐHYDTPHCM
Cở mẫu
Theo công thức tính tỉ lệ lưu hành của 1
quần thể: N= Z21- α/2 P(1-P)/d2
N: cỡ mẫu tối thiểu cần điều tra trên sinh
viên = 59
α: xác suất sai lầm lọai 1, chọn α = 0,05 thì Z1-
α/2 = Z0,975: trị số từ phân phối chuẩn = 1,96
d: sai số cho phép (độ chính xác mong muốn
của ước lượng)= 0,05
p: 0,96(theo nghiên cứu “Mức độ biểu hiện
stress của sinh viên trường Đại học sư phạm –
Đại học Đà Nẳng” của Ngô Hoàng Anh và cộng
sự năm 2010, có 96% trên 200 sinh viên được
khảo sát có biểu hiện stress)(5)
Phương pháp chọn mẫu
Thuận tiện liên tiếp không xác suất
Tiêu chuẩn lọai trừ
Sinh viên y năm thứ 2 hệ chuyên tu, < 17 tuổi(theo yêu cầu sử dụng của thang DASS)
Phương pháp thu thập số liệu
Sinh viên đọc hướng dẫn trên phiếu thu thập và tự điền các dữ liệu vào bảng thu thập số liệu Bản dịch tiếng Việt thang DASS của Viện sức khỏe tâm thần quốc gia
Liệt kê và định nghĩa biến số
Giới: biến định tính nhị giá (nam & nữ) Nguồn cư trú: biến định tính nhị giá (thường trú tại TPHCM, tạm trú do hộ khẩu tỉnh khác)
- Mức độ stress, lo âu và trầm cảm theo thang DASS 21: biến định lượng sau đó mã hóa thành biến định tính, mỗi dạng rối loạn có 5 giá trị như bảng sau:
Mức độ Stress Lo âu Trầm cảm
Phương pháp phân tích số liệu
Nhập liệu bằng Excel
Xử lý số liệu bằng chương trình Stata 10.0 Thống kê mô tả và thống kê phân tích Phân tích đơn biến:
Biến số định lượng trình bày dạng trung bình +/- độ lệch chuẩn, kiểm định sự khác biệt thống kê bằng T test
Biến số định tính trình bày dạng tỷ lệ %, kiểm định sự khác biệt thống kê bằng chi bình phương hay Fisher test khi > 20% tần số mong đợi trong bảng < 5
Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p< 0,05
- Phân tích hàm đa biến bằng phương pháp tương quan với 3 biến ngẫu nhiên (stress, lo
Trang 3âu, trầm cảm), không đòi hỏimối quan hệ là
phụ thuộc hay độclập
Vấn đề y đức
Nghiên cứu không ảnh hưởng thời gian, tài
chính, sức khỏe, và riêng tư của sinh viên
Thông tin của phiếu khảo sát được giữ bí
mật
KẾT QUẢ
483 sinh viên được khảo sát, nam: 277
(57,3%), nữ 206 (42,7%), tuổi trung bình 20,33
±0,84 (19-26)
Bảng 1: Tỉ lệ và mức độ rối loạn
Mức độ Stress n(%) Lo âu n(%) Trầm cảm n(%)
Rối loạn:
Nhẹ
Vừa
Nặng
Rất nặng
245 (71,4)
135 (28,0)
137 (28,4)
46 (9,5)
27 (5,6)
139(28,8)
75 (15,5)
47 (9,7)
12 (2,5)
5 (1,0)
108 (22,4)
54 (11,2)
39 (8,1)
4 (0,8)
11 (2,3)
Phép kiểm chi bình phương cho kết quả:
P value stress < 0,0001 stress mức độ nhẹ và
vừa cũng như sinh viên không stress chiếm tỉ lệ
cao hơn mức độ stress nặng và rất nặng
P value lo âu < 0,0001 sinh viên không lo âu
hay lo âu ít chiếm tỉ lệ cao hơn
P value trầm cảm < 0,0001 tương tự, sinh
viên không trầm cảm hay trầm cảm ít chiếm tỉ lệ
cao hơn khác nhau có ý nghĩa thống kê
So sánh giữa từng cặp bằng phép kiểm chi
bình phương:
Stress và Lo âu: P < 0,001
Stress và Trầm cảm: P<0,001
Lo âu và trầm cảm: P=0,019
Tỉ lệ lo âu và trầm cảm tương đương nhau
nhưng thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với tỉ lệ
sinh viên bị stress
Bảng 2: Rối loạn kết hợp
Stress- Lo âu 243(50,3%)
Bảng 3: Tương quan giữa 3 dạng rối loạn
Biến số Trầm cảm Lo âu Stress
** p < 0,001, tương quan chặt giữa các rối loạn(2 đuôi)
Bảng 4: Điểm trung bình của các rối loạn
Điểm Stress Lo âu Trầm cảm
(0-40)
7,2 ± 5,7 (0-36)
6,2 ± 6,2 (0-38) Giới:
Nam
Nữ
13,7 ± 7,4 12,9 ± 6,8 P= 0,25
,3 ± 5,7 7,07±5,7 P=0,63
6,5 ± 6,9 5,7 ± 5,1 P=0,18
Nguồn cư trú
TPHCM Tỉnh
13,84 13,21 P=0,35
7,86 6,77 P=0,042
6,47 6,07 P=0,50
Mẫu tương đối lớn, nên không tính trung vị
và so sánh trung vị, các cận cũng không chênh lệch nhiều
Chỉ riêng tình trạng lo âu mới có sự khác biệt giá trị trung bình theo nơi cư trú(ở TPHCM
có trị cao hơn)
Bảng 5: Liên quan stress với giới tính
Mức độ stress theo giới
Nam:
n (%)
Nữ:
n (%)
Tổng: n(%)
P=0,614, không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mức độ stress với giới tính
Bảng 6: Liên quan trầm cảm với giới tính
Mức độ trầm cảm theo giới
Nam:
n (%)
Nữ:
n (%)
Tổng: n(%)
P=0,008, sinh viên nam trầm cảm nặng hơn sinh viên nữ có ý nghĩa thống kê Nhất là ở mức
Trang 4độ nặng và rất nặng với p = 0,035
Bảng 7: Liên quan rối loạn lo âu với giới tính
Mức lo âu
theo giới
Nam:
n (%)
Nữ:
n (%)
Tổng: n(%)
Bình thường 197(57,3) 147(42,7) 344(100)
P=0,97, không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mức
độ lo âu theo giới tính
Bảng 8: Liên quan stress với nguồn cư trú
Mức độ stress theo
nguồn cư trú
TPHCM: n (%)
Tỉnh:
n (%)
Tổng:
n(%)
Bình thường 52 (38,2) 84(61,8) 136(100)
P=0,38, không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mức
độ stress theo nguồn cư trú
Bảng 9: Liên quan trầm cảm với nguồn cư trú
Mức trầm cảm theo
nguồn cư trú
TPHCM:
n (%)
Tỉnh khác
n (%)
Tổng:
n(%)
Bình thường 145(39,3) 224(60,7) 369(100)
Trầm cảm: 64(59,8) 43(40,2) 107(100)
P=0,136, không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mức
độ trầm cảm theo nguồn cư trú
Bảng 10: Liên quan lo âu với nguồn cư trú
Mức độ lo âu theo
nguồn cư trú
TPHCM: n (%)
Tỉnh khác: n (%)
Tổng:
n(%)
p=0,75, không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mức
độ lo âu theo nguồn cư trú
BÀN LUẬN Phương pháp nghiên cứu
Chọn sinh viên năm thứ 2 vì vào năm học này, sinh viên nhiều khả năng phải đối mặt với stress do chưa kịp thích ứng với việc chuyển tiếp chương trình học từ khoa học cơ bản sang y
cơ sở và tiếp cận với lâm sàng
Không chọn sinh viên hệ chuyên tu vì đối tượng này đã có thời gian học và làm việc chuyên ngành trước đó nên nhiều khả năng thích ứng tốt hơn Ngoài ra sinh viên chuyên tu
có tuổi đời lớn hơn và đa số đã lập gia đình nên mẫu sẽ không tương đồng
Chọn nghiên cứu vào tháng 6 vì đây là cuối năm học, đã có sự tích lũy, cộng dồn các gánh nặng áp lực qua 10 tháng học tập, và cũng là thời điểm sinh viên phải trải qua rất nhiều kỳ thi căng thẳng kết thúc chương trình
Chọn thang DASS 21 do đáp ứng được yêu cầu của nhà nghiên cứu và cả nhà lâm sàng khi đo lường tình trạng hiện tại cũng như biến đổi theo thời gian của 3 khiá cạnh stress, lo âu, trầm cảm Sự phân biệt được 3 tình trạng liên quan này giúp các nhà nghiên cứu nhận định được tính chất, nguyên nhân
và cơ chế của rối loạn cảm xúc Bên cạnh đó, thang đo này thích hợp để sàng lọc ở người bình thường và có thể sử dụng bởi các bác sĩ không thuộc chuyên khoa tâm thần
Tỉ lệ và mức độ rối loạn
Các công bố trong và ngoài nước, trong hay ngoài ngành y đều báo động tỉ lệ sinh viên stress khá cao
Trường đại học California Los Angeles (UCLA) đã khảo sát 200.000 sinh viên năm đầu trên gần 300 trường đại học Mỹ trong năm 2010
và kết quả là chỉ 51,9% sinh viên nhận thấy tình trạng sức khỏe cảm xúc của họ tốt hoặc trên trung bình.chứng tỏáp lực của tài chính và học tập đang khiến những sinh viên năm đầu ở nước này đang trải qua stress ở mức độ cao kỷ lục từ trước tới nay(9)
Trang 5Tại nước ta, một nghiên cứu vào năm 2010
trên 200 sinh viên đang theo học tại trường
Đại học sư phạm – Đại học Đà Nẳng cho thấy
tỷ lệ sinh viên có những biểu hiện của stress
chiếm 96% Các tác giả lý giải do hầu hết là
sinh viên ngoại tỉnh, có cuộc sống xa nhà,
phải tự chăm lo cho sức khỏe và cuộc sống
của chính bản thân mình(5)
Theo một khảo sát năm 2008 do một số giảng viên tâm lý học Trường Sĩ quan Lục quân
2 thực hiện trên 200 sinh viên năm 1 của Trường đại học Sư phạm TP.HCM, Đại học Kinh tế quốc dân, Cao đẳng Sư phạm Đồng Nai, có 54% sinh viên cho biết cảm thấy khó khăn trong sinh hoạt
ở môi trường mới, 60% thừa nhận nội dung học tập quá nhiều dẫn đến chán học, lo lắng, khó chịu, 22% bị mất ngủ thường xuyên(8)
Bảng 11: Khảo sát từ trường y một số nước khác
Tác giả Năm N Tỉ lệ stress Kết luận thêm
Muhamad Saiful B Y
(Mã Lai)(4)
tôn giáo, hoạt động ngoại khoá, chất lượng đầu vào
hay lâm sàng, giới tính, nhưng người đã lập gia đình có mức
độ stress thấp hơn người độc thân Pratibha M Vaidya
(Ấn Độ)(7)
66% lo âu 39,4%trầm cảm
Việc học là tác nhân gây stress nhất so với tình trạng vật chất,
cảm xúc, xã hội
28,8% lo âu 22,4% trầm cảm
Đa số ở mức độ nhẹ và vừa Không khác biệt giữa các mức
độ stress, lo âu, trầm cảm theo nguồn cư trú và giới tính, ngoại trừ trầm cảm- nhất là ở mức độ nặng và rất nặng thì
nam nhiều hơn nữ
Đáng lưu ý khi nghiên cứu của chúng tôi có
52,8% sinh viên bị kết hợp 3 dạng rối loạn stress
– lo âu – trầm cảm, khiến cho việc học, sức khoẻ
và quan hệ xã hội bị ảnh hưởng là điều không
thể tránh khỏi
Chúng ta thường chỉ nghĩ đến stress với
những tác động tiêu cực của nó Trong khi Giáo
sư Han Reul, một nhà thần kinh học tại Đại học
Bristol ở Anh, cho biết rằng học bài trong khi
stress có thể giúp học sinh tăng khả năng học
Do những hormone stress như cortisol và
adrenalin xuất hiện để tăng cường một cơ chế
“tái lập trình” ADN trong não, tạo ra thay đổi
bên trong tế bào não, các tế bào thần kinh lớn
hơn và tạo thành mạng lưới liên lạc lớn hơn nên
nó có thể tăng hay giảm sự thể hiện của một số
gene nhất định, thay đổi hoạt động của các gene
neuron thần kinh, và do đó thúc đẩy khả năng
học, giúp trí nhớ lưu trữ hiệu quả hơn Tuy
nhiên, bác sĩ Reul cảnh báo rằng dù một số loại
stress có thể tốt cho việc hình thành trí nhớ,
nhưng quá nhiều stress có thể có tác dụng
ngược lại(2)
Yếu tố liên quan
UCLAghi nhận nữ sinh viên bị stress nhiều hơn nam, họ thường xuyên cảm thấy “quá tải vì tất cả những việc mình phải làm”, sức khoẻ cảm xúc chỉ 45,9% so với 59,1% của nam sinh viên(9) Universiti Sains Malaysia cũng có 62,3% trong tổng số 761 sinh viên bị stress là nữ nhưng giới tính không là yếu tố tiên báo stress(4)
Trái lại, tác giả Bùi Văn Vân qua đánh giá biểu hiện stress của sinh viên Đại học Đà Nẳng cho thấy nam sinh viên bị stress ở mức độ “căng thẳng” và “rất căng thẳng” nhiều hơn nữ(1) Bảng 11 khi tham chiếu với các khảo sát của một số trường y ở nước ngoài cho thấy có vẻ như việc học mới là tác nhân chính liên quan đến stress, nhất là khi chương trình y khoa có nhiều nét đặc thù so với đại học ngành khác
KẾT LUẬN
Cũng như các cấp học khác và đại học các ngành khác, sinh viên y khoa có tỉ lệ stress cao đòi hỏi có những biện pháp từ nhà trường, xã hội, gia đình và tự thân sinh viên để giảm thiểu
Trang 6tình trạng này Đã có nhiều nghiên cứu ở nước
ngoài về stress ở sinh viên y khoa, còn nghiên
cứu của chúng tôi chỉ là bước đầu ghi nhận, cần
được khảo sát sâu và rộng hơn tại các trường y nước ta
PHỤ LỤC: MẪU THU THẬP SỐ LIỆU
Thang đánh giá Lo âu - Trầm cảm - Stress (DASS 21)
Họ tên: Tuổi: Giới: SV lớp: tổ:
Địa chỉ: Điện thoại: Ngày khảo sát:
Hãy đọc mỗi câu và khoanh tròn vào các số 0, 1, 2 và 3 ứng với tình trạng mà bạn cảm thấy trong suốt MỘT
TUẦN QUA Không có câu trả lời đúng hay sai Và đừng dừng lại quá lâu ở bất kỳ câu nào
Mức độ đánh giá: 0 Không đúng với tôi chút nào cả
1 Đúng với tôi phần nào, hoặc thỉnh thoảng mới đúng
2 Đúng với tôi phần nhiều, hoặc phần lớn thời gian là đú
3 Hoàn toàn đúng với tôi, hoặc hầu hết thời gian là đúng
MỘT TUẦN QUA:
A 19 Tôi nghe thấy rõ tiếng nhịp tim dù chẳng làm việc gì cả (ví dụ, tiếng nhịp tim tăng, tiếng
tim loạn nhịp)
0 1 2 3
Điểm của Trầm cảm, Lo âu và Stress: tính bằng cách cộng điểm các câu cùng đề mục, rồi nhân hệ số
2
Tổng điểm sau nhân hệ số 2: D A S
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bùi Văn Vân (2009) Biểu hiện stress của sinh viên Đại học Đà
Nẳng.Tạp chí khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẳng, số
6(35), t 126 – 132
2 Johannes M.H.M Reul (2007) Epigenetic mechanisms in
stress-related memory formation Psychoneuroendocrinology, 32, pp
S21–S25
3 Koochaki G.M (2011) Prevalence of stress among Iranian
medical students: a questionnaire survey Eastern Mediterranean
Health Journal, vol 17 No 7, pp 593 – 597
4 Muhamad SBY (2010) Prevalence and Sources of Stress among
Universiti Sains Malaysia Medical Students Malaysian J Med Sci
Jan-Mar; 17(1)pp: 30-37
5 Ngô Hoàng Anh (2010) Mức độ biểu hiện stress của sinh viên
trường ĐH sư phạm – ĐH Đà Nẳng Tuyển tập Báo cáo Hội
nghị Sinh viên Nghiên cứu Khoa học lần thứ 7 Đại học Đà Nẵng
6 Phychology foundation of Autralia (2010) Overview of the DASS and its uses http://www2.psy.unsw.edu.au/groups/ dass/
7 Pratibha MV (2007) Depression, anxiety and stress in undergraduate medical students and its co-relation with their academic performance The Indian Journal of Occupational Therapy: Vol XXXIX: No 1 pp 7-10
8 Nguyễn Minh Thức (2010) Giảm stress cho tân sinh viên Đại học Kỹ thuật công nghệ TPHCM http://www.hutech.edu.vn/ phongctsv/index.php/component/content/article/38-goc-sinh-vien/256-gim-stress-cho-tan-sinh-vien.html
9 UCLA news (2011) Stress Increasing Among Incoming College Freshmen http://gseis.ucla.edu/about/newsevents/ news/press-clips/stress-increasing-among-incoming-college-freshmen
