Cơ sở phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới và quan điểm về cách phân nhóm đó

Việt Nam đang tiến hành đổi mới và hội nhập ngày càng toàn diện với thế giới về nhiều lĩnh vực, tìm hiểu, so sánh hệ thống pháp luật của các nước trong khu vực và trên thế giới có ý nghĩa quan trọng trong khoa học cũng như trong thực tiễn xây dựng và thực thi pháp luật. Tuy nhiên, cộng đồng quốc tế hiện nay có hơn 239 quốc gia và mỗi nước có hệ thống pháp luật riêng điều chỉnh hoạt động của cư dân và các mối quan hệ với bên ngoài. Vì vậy, chúng ta không thể và cũng không có thời gian để nghiên cứu được hết tất cả các hệ thống pháp luật đó. Điều này dẫn đến việc phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới thành những dòng họ pháp luật khác nhau.

MỤC LỤC

A- MỞ BÀI 2

B- NỘI DUNG 2

I Khái quát về hệ thống pháp luật, dòng họ pháp luật 2

1 Khái niệm hệ thống pháp luật, dòng họ pháp luật 2

a Hệ thống pháp luật 2

b Dòng họ pháp luật 3

2 Mục đích, ý nghĩa của việc phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới 4

II Khái quát về cơ sở phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới 5

III Một số tiêu chí cụ thể để phân nhóm các hệ thống pháp luật thành các dòng họ pháp luật 7

1 Tiêu chí kĩ thuật pháp lý 7

2 Tiêu chí hệ tư tưởng 7

3 Tiêu chí nguồn luật 8

4 Tiêu chí sự phát triển lịch sử của các hệ thống pháp luật 9

5 Một số tiêu chí phân nhóm khác 10

IV Một số hệ thống pháp luật đặc biệt khó có thể xếp vào một dòng họ pháp luật cụ thể 11

V Đánh giá về sự phân nhóm các hệ thống pháp luật thành các dòng họ pháp luật trên thế giới 12

C- KẾT LUẬN 14

D- DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

A- MỞ BÀI

Luật so sánh là môn học còn khá mới trong chương trình đào tạo luật ở Việt Nam Môn học này đang nhận được sự quan tâm sâu sắc của các luật gia, các nhà nghiên cứu pháp luật ở Việt Nam Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, Việt Nam đang tiến hành đổi mới và hội nhập ngày càng toàn diện với thế giới về nhiều lĩnh vực, tìm hiểu, so sánh hệ thống pháp luật của các nước trong khu vực và trên thế giới có ý nghĩa quan trọng trong khoa học cũng như trong thực tiễn xây dựng và thực thi pháp luật

Tuy nhiên, cộng đồng quốc tế hiện nay có hơn 239 quốc gia và mỗi nước có

hệ thống pháp luật riêng điều chỉnh hoạt động của cư dân và các mối quan hệ với bên ngoài Vì vậy, chúng ta không thể và cũng không có thời gian để nghiên cứu được hết tất cả các hệ thống pháp luật đó Điều này dẫn đến việc phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới thành những dòng họ pháp luật khác nhau

Trong phạm vi bài tập cá nhân, em xin phép nghiên cứu đề tài “Cơ sở phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới và quan điểm về cách phân nhóm đó” để

làm rõ hơn về vấn đề này

B- NỘI DUNG

I Khái quát về hệ thống pháp luật, dòng họ pháp luật

1 Khái niệm hệ thống pháp luật, dòng họ pháp luật

a Hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật (legal system) là khái niệm có nhiều nội hàm khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng thuật ngữ đó Có hai ngữ cảnh thường được các học giả sử dụng khi nói đến hệ thống pháp luật

Thứ nhất, thuật ngữ hệ thống pháp luật được sử dụng khi nói đến pháp luật

của quốc gia hoặc vùng lãnh thổ nào đó Chẳng hạn thuật ngữ hệ thống pháp luật được sử dụng để nói đến hệ thống pháp luật Mỹ với hàm ý là quốc gia nhưng cũng

có thể ám chỉ hệ thống pháp luật của từng bang trong nhà nước liên bang Mỹ

Thứ hai, thuật ngữ hệ thống pháp luật được sử dụng để nói đến pháp luật của

một nhóm quốc gia hoặc vũng lãnh thổ mà hệ thống pháp luật của chúng có những điểm chung nhất định Ví dụ như nhiều học giả sử dụng thuật ngữ pháp luật để nói đến hệ thống pháp luật Anh-Mỹ, hệ thống pháp luật Xã hội chủ nghĩa…

Điều đó cho thấy, thuật ngữ hệ thống pháp luật không có hàm ý rằng nội dung của thuật ngữ này là hệ thống quy phạm, các chế định pháp luật và các thiết chế pháp lý hoặc bao hàm cả mức độ, phạm vi điều chỉnh luật giống như hệ thống pháp luật của quốc gia hoặc vùng lãnh thổ Khi sử dụng khái niệm hệ thống pháp luật để nói đến pháp luật của nhóm quốc gia hoặc vũng lãnh thổ, nội hàm của nó được mở rộng hơn Theo đó, hệ thống pháp luật là “triết học pháp luật và kĩ thuật pháp lí” chung của nhóm quốc gia, vùng lãnh thổ nào đó

b Dòng họ pháp luật

Một số học giả thay vì sử dụng thuật ngữ hệ thống pháp luật đã sử dụng thuật ngữ dòng họ pháp luật (legal family) để chỉ nhóm hệ thống pháp luật có những điểm chung nhất định Vì vậy trong luật so sánh, chúng ta gặp các thuật ngữ như Dòng họ pháp luật La Mã- Giecsmanh, Dòng họ pháp luật Anh-Mỹ, dòng họ pháp luật Châu Âu lục địa…

Dòng họ pháp luật phản ánh mối quan hệ mang tính chất lịch sử của các hệ thống pháp luật khi chúng được xác định thuộc cùng dòng họ Vì thế, trong dòng

họ pháp luật, có thể nói hệ thống pháp luật nào đó như là hệ thống pháp luật gốc, có những hệ thống pháp luật khác được xác định là thuộc dòng họ nhưng không phải

hệ thống pháp luật gốc Vì thế, các hệ thống khác nhau của một dòng họ có thể được xem là những thế hệ khác nhau của dòng họ đó

2 Mục đích, ý nghĩa của việc phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới

Việc phân chia các hệ thống pháp luật trên thế giới thành các nhóm khác nhau chủ yếu nhằm mục đích sư phạm Trên thế giới hiện nay có hơn hai trăm hệ thống pháp luật khác nhau, mỗi hệ thống có những điểm riêng biệt Khi được phân chia vào các dòng họ pháp luật, các hệ thống pháp luật khác nhau được nhóm vào các dòng họ pháp luật theo các thành tố và đặc điểm chung của chúng và những hệ thống pháp luật không được nhóm vào cùng dòng họ pháp luật, có nghĩa là chúng

sẽ có những điểm khác biệt

Việc phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới là một vấn đề rất khó khăn và phức tạp, bởi vì mỗi quốc gia và mỗi vùng lãnh thổ đều có hệ thống pháp luật riêng Sự đa dạng này bắt nguồn từ sự đa dạng về kinh tế, chính trị, xã hội, truyền thống, lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ, chủng tộc… của các quốc gia và cư dân của các quốc gia đó Những yếu tố này có ảnh hưởng trực tiếp đôí sự hình thành, phát triển và nội dung các hệ thống pháp luật của quốc gia

Việc phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới thành những dòng họ pháp luật có những ý nghĩa nổi bật sau:

Thứ nhất, việc phân chia các hệ thống pháp luật thành các nhóm tạo điều

kiện thuận lợi cho việc giới thiệu tổng quát về các hệ thống pháp luật trên thế giới, giúp cho các nhà luật học có được một bức tranh toàn cảnh về các hệ thống pháp luật trên thế giới

Thứ hai, thay vì việc nghiên cứu từng hệ thống pháp luật, việc phân nhóm sẽ

giúp chúng ta sắp xếp một cách có trật tự các hệ thống pháp luật trên thế giới, từ

đó, tiến hành những nghiên cứu các vấn đề cốt lõi của các dòng họ pháp luật thông qua việc nghiên cứu những hệ thống pháp luật điển hình của dòng họ pháp luật

Thứ ba, việc phân nhóm này cũng sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc

nghiên cứu từng hệ thống pháp luật cụ thể mà chúng ta quan tâm Với việc xác định những đặc điểm của các nhóm pháp luật, khi cần phải nghiên cứu hệ thống pháp luật cụ thể nào đó, chúng ta sẽ dễ dàng đi vào nội dung cụ thể của hệ thống pháp luật này khi chúng ta có được những tri thức cơ bản về hệ thống pháp luật đó nếu biết được hệ thống pháp luật này thuộc vào dòng họ pháp luật nào

II Khái quát về cơ sở phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới

Trên thế giới có rất nhiều các hệ thống pháp luật khác nhau, bản thân mỗi hệ thống pháp luật lại luôn thay đổi do các quy phạm pháp luật của nó luôn được bổ sung, sửa đổi bởi các nhà làm luật hoặc bởi các phán quyết của thẩm phán Điều này khiến cho việc phân nhóm các hệ thống pháp luật gặp rất nhiều khó khăn và phức tạp

Mặc dù vậy, việc phân loại các hệ thống pháp luật vẫn có thể thực hiện được

do tính ổn định của các hệ thống pháp luật Những thay đổi của mỗi hệ thống chỉ là những thay đổi bên ngoài, ẩn chứa đằng sau sự thay đổi đó là sự ổn định của chính

hệ thống pháp luật đó mà nó thay đổi rất chậm, ngay cả khi có sự thay đổi lớn về kinh tế, chính trị, xã hội Nhân tố ổn định của mỗi hệ thống pháp luật là các nguyên tắc quy định việc xây dựng pháp luật, giải thích pháp luật và áp dụng pháp luật cũng như phương pháp chung trong việc đào tạo các luật gia

Sự bền vững của hệ thống pháp luật quốc gia đã tạo ra khả năng cho việc sắp xếp các hệ thống pháp luật trên thế giới thành các nhóm khác nhau mà mỗi nhóm

đó được xem là một dòng họ pháp luật

Hiện nay vẫn chưa trả lời được câu hỏi trên thế giới có bao nhiêu dòng họ pháp luật Do vậy xác định tiêu chí phân nhóm là yếu tố quyết định đối với việc xác định số lượng các dòng họ pháp luật cũng như việc đưa một hệ thống pháp luật cụ thể vào một dòng họ nào đó Các học giả khác nhau đã và đang cố gắng tìm kiếm các tiêu chí để phân chia các hệ thống pháp luật trên thế giới thành các nhóm khác nhau Sự khác nhau này ở cả số lượng các tiêu chí và bản thân các tiêu chí được sử dụng để phân nhóm

Trước đây, nhiều tác giả luật học so sánh đã cố tìm ra một tiêu chí duy nhất

để phân nhóm các hệ thống pháp luật bởi họ cho rằng đó mới là biện pháp khoa học nhất Ví dụ: trong quá khứ các học giả đã căn cứ trên tiêu chí hệ thống kinh tế để phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giói Sự bất hợp lý là ở chỗ xét về tiêu chí này thì Pháp và Anh có hệ thống kinh tế tương đối giống nhau nhưng hệ thống pháp luật của chúng lại không hề tương đồng, nếu như Anh coi trọng án lệ hơn thì Pháp lại coi trọng pháp luật thành văn hơn trong việc giải quyết các tranh chấp Vì vậy thực tế là xu hướng chọn duy nhất một tiêu chí đang dần bị thay thế mởi một

xu thế quan điểm tiến bộ hơn Hiện nay phần lớn các tác giả đều đồng ý rằng để việc phân chia có ý nghĩa thì cần dựa trên một vài tiêu chí khác nhau

Trên thực tế có rất nhiều cách phân loại như theo Konrad Zweigert và Hein Kotz, ông dựa vào tiêu chí như các nguồn của pháp luật; nội dung bản chất của pháp luật, nguồn gốc lịch sử của pháp luật, nền văn hóa và các hình thái pháp luật…; Rene David phân loại dựa trên sự phối hợp hai tiêu chí: tiêu chí kĩ thuật pháp lí và tiêu chí hệ tư tưởng; Constantinesco đề xuất một loạt các yếu tố quyết định như những quyết định cơ bản của pháp luật đối với nền kinh tế, hệ tư tưởng chính thức, vai trò của Nhà nước trong xã hội, quyền dân sự cơ bản, vai trò của thẩm phán…; Sunberg tìm tòi cách phân lại dựa trên sự ảnh hưởng của từng hệ

thống, mức độ pháp điển hóa, vị trí của các nhân và lý luận định hướng sự phát triển của pháp luật…

Mặc dù vậy, không thể khẳng định được rằng sử dụng bao nhiêu tiêu chí và phân chia các hệ thống pháp luật trên thế giới thành bao nhiều dòng họ pháp luật là chính xác Việc phân loại dưa trên các tiêu chí nào cho phù hợp hoàn toàn phụ thuộc mục đích của việc nghiên cứu

III Một số tiêu chí cụ thể để phân nhóm các hệ thống pháp luật thành các dòng họ pháp luật

1 Tiêu chí kĩ thuật pháp lý

Tiêu chí này do René David- một học giả người Pháp đưa ra Ông cho rằng giữa các hệ thống pháp luật khác nhau có sự khác biệt như: cùng một thuật ngữ pháp lý nhưng dẫn đến những cách hiểu khác nhau, hệ thống thứ bậc các nguồn luật và các phương pháp của mỗi hệ thống pháp luật cũng khác nhau Do đó theo ông, luật gia được đào tạo trong hệ thống pháp luật này khi hành nghề trong một hệ thống pháp luật khác gặp rất nhiều khó khăn Theo đó thì một cách khái quát, dòng

họ pháp luật Anh Mỹ (dòng họ common law) và dòng họ pháp luật Châu Âu lục địa (dòng họ civil law) khác nhau cơ bản về kĩ thuật phân tích và áp dụng pháp luật Nếu các luật gia thuộc dòng họ civil law và tương tự với họ là các luật gia thuộc dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa (XHCN) chủ yếu là áp dụng pháp luật và giải thích các quy định của luật thành văn để giải quyết các vụ việc thì các luật gia thuộc dòng họ common law giải quyết các tranh chấp dựa vào việc lập luận theo án

lệ là chủ yếu Như vậy tiêu chí này có thể cho phép chúng ta phân biệt các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil law và các hệ thống pháp luật thuộc dòng học Common law nhưng lại chưa đủ để phân biệt dòng họ Civil law với dòng họ pháp luật Xã hội chủ nghĩa

Đây cũng là tiêu chí được học giả René David đưa ra Theo ông, hai hệ thống pháp luật cho dù có những điểm tương đồng về mặt kĩ thuật pháp lý và thuật ngữ nhưng không thể được xem là thuộc vào cùng một dòng họ nếu chúng được xây dựng dựa vào nguyên tắc triết học, chính trị và kinh tế trái ngược nhau và nếu chúng cố gắng tạo ra hai kiểu xã hội hoàn toàn khác nhau Đây chính là tiêu chí về

hệ tư tưởng của ông được đề cập tong cuốn Major Legal System in the World Today Quan điểm của ông là: hai tiêu chí kĩ thuật lập pháp và tiêu chí hệ tư tưởng trên nên được sử dụng kết hợp, không nên tách biệt để có thể xác định các dòng họ pháp luật một cách rõ ràng

Dựa vào hai tiêu chí này, René David phân chia các hệ thống pháp luật trên thế giới thành dòng họ pháp luật La Mã- Giécmanh, dòng họ common law, dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa và một số hệ thống pháp luật nhỏ khác là Luật Hồi giáo, luật Hindu, luật của một số nước vùng Đông Á và một nhóm pháp luật mới là pháp luật của các nước châu Phi Nếu dòng họ pháp luật Hồi giáo và dòng họ pháp luật Hindu gắn liền với tư tưởng tôn giáo đạo Hồi và Đạo Hindu thì dòng họ pháp luật XHCN lại được xây dựng trên nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa Mác- Lênin Do đó,

có thể phân biệt được các dòng họ này một cách dề dàng Tuy nhiên lại không thể dựa vào tiêu chí này để xác định hệ thống pháp luật nào thuộc dòng họ common law và hệ thống pháp luật nào thuộc dòng họ civil law

3 Tiêu chí nguồn luật

Hiện nay, hầu hết các nước đều sử dụng các loại nguồn tương tự như nhau do

xu hướng hội tụ pháp luật Điều này có nghĩa là các nước thuộc dòng họ common law và các nước thuộc dòng họ civil law đều có các nguồn luật tương tự như nhau

là luật thành văn, án lệ, tập quán, các học thuyết pháp lí, các nguyên tắc chung của pháp luật… Tuy nhiên, tiêu chí này có thể được sử dụng để phân biệt nguồn của dòng họ pháp luật Hồi giáo và dòng họ pháp luật pháp luật Hindu với các hệ thống

pháp luật thuộc dòng họ common law, dòng họ civil law và dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa

Nếu phân tích cụ thể về cách thức sử dụng các nguồn luật cũng như tầm quan trọng của các nguồn này, chúng ra sẽ thấy được sự khác biệt giữa các nước thuộc dòng họ civil law và common law Các nước thuộc dòng họ common law mặc dù

đã thừa nhận vai trò quan trọng của luật thành văn trong hệ thống nguồn luật của mình, nhưng điều đó không làm mấ tđi truyền thống sử dụng án lệ trong các hệ thống pháp luật này Ở các nước như Anh, Mỹ, Australia, án lệ luôn dược xem là nguồn cơ bản, thậm chí về mặt thực tế còn chiếm ưu thế hơn so với luật thành văn Ngược lại các nước thuộc dòng họ civil law, mặc dù các phán quyết của tòa án ở các nước này đã được thừa nhận nhưng trong ý thức của các thẩm phán, họ thường không thừa nhận vai trò tạo ra pháp luật của họ giống như các thẩm phán thuộc dòng họ common law Vì thế, luật thành văn trong hệ thống pháp luật thuộc dòng

họ civil law vẫn chiếm ưu thế

Tuy nhiên cần phải lưu ý rằng sẽ có những ngoại lệ khi sử dụng tiêu chí nguồn luật để phân nhóm các hệ thống pháp luật Bởi vì có những hệ thống pháp luật thuộc dòng họ common law nhưng luật thành văn lại có vai trò trong đảm bảo giá trị của các án lệ Hiến pháp Mỹ là một điển hình của luật thành văn trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ common law như vậy

4 Tiêu chí sự phát triển lịch sử của các hệ thống pháp luật

Nghiên cứu sự hình thành và phát triển của pháp luật các nước thuộc lục địa châu Âu như Pháp, Đức và một số nước sẽ cho chúng ta thấy rõ đươợc việc khó có thể xếp pháp luật của Anh vào nhóm pháp luật này Sự hình thành và phát triển của pháp luật ở các nước châu Âu lục địa đặc biệt là các nước Tây Âu gắn với sự phát triển của luật La Mã trong thời kì cổ đại, với việc phục hồi luật La Mã ở thời kì

nhờ đó nó được tiếp nhận ở những mức độ khác nhau ở các nước châu Âu, cùng với kết quả là phong trào Pháp điển hóa mạnh mẽ ở các nước này vào thế kỉ XIX nhờ sự đóng góp của trường phái pháp luật tự nhiên Trong khi đó người Anh mặc

dù cũng nằm trong sự kiểm soát của đế chế La Mã hùng mạnh nhưng pháp luật Anh lại dường như không bị ảnh hưởng pháp luật La Mã Pháp luật Anh phát triển gắn liền với sự hình thành và phát triển của hệ thống tòa án chứ không phải từ việc giảng dạy Luật La Mã từ các trường đại học tổng hợp như ở châu Âu lục địa

Nếu phân tích sâu hơn về mặt lịch sử phát triển của các hệ thống pháp luật, pháp luật của các nước châu Âu lục địa còn có thể được phân chia thành ba dòng

họ là dòng họ pháp luật La Mã, dòng họ pháp luật Giécmanh và dòng họ pháp luật các nước Bắc Âu (theo cách phân chia của Zweigert và Kotz) Bên cạnh đó, sự hình thành và phát triển của hệ thống XHCN ở nửa cuối thế kỉ XX bắt đầu từ Liên Xô và các nước Đông Âu đã tạo điều kiện cho các học giả xác định dòng họ pháp luật XHCN là dòng họ pháp luật bên cạnh các dòng họ pháp luật khác Đồng thời những biến động lịch sử ở những năm 90 của thế kỉ XX lại là căn cứ để một số học giả vẽ lại bản đồ pháp luật thế giới

5 Một số tiêu chí phân nhóm khác

Ngoài các tiêu chí được xem là yếu tố có vai trò quan trọng trong việc phân nhóm các hệ thống pháp luật, một số yếu tố khác cũng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xếp hệ thống pháp luật cụ thể nào đó vào dòng họ pháp luật cụ thể Đáng chú ý

là mức độ chi tiết của mục tiêu và thời điểm tiến hành phân nhóm các hệ thống pháp luật

Xét ở mức độ chi tiết của mục tiêu phân nhóm, sự phân nhóm các dòng họ có thể có kết quả hoàn toàn khác nếu việc phân nhóm nhằm vào những mục tiêu chi tiết hơn Điều này có nghĩa là hệ thống pháp luật có thể được đưa vào các nhóm