Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân

Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Trong tiến trình lịch sử của mỗi dân tộc, giá trị bao giờ cũng đóng một vai trò chỉ đạo và định hƣớng cho xã hội theo những mục tiêu to lớn đƣợc coi là có ý nghĩa cho sự tồn tại và phát triển của dân tộc ấy. Tuy nhiên, do sự phát triển nhanh chóng và nhiều mặt của thế giới ngày nay và nền kinh tế thị trƣờng đang tác động trực tiếp đến mọi quốc gia, đã và đang dẫn tới nguy cơ làm xói mòn nhiều giá trị tinh thần nói chung và giá trị đạo đức nói riêng, vốn đƣợc xem là truyền thống đạo đức của các dân tộc và của toàn thể nhân loại. Lịch sử Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc, quá trình đó đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con ngƣời Việt Nam giàu lòng yêu nƣớc, thƣơng yêu con ngƣời, thƣơng yêu đồng loại, có tinh thần bất khuất, chịu đựng gian khổ, khó khăn… Những đức tính đó đã trở thành truyền thống mà hàng ngàn đời nay, những thế hệ con ngƣời Việt Nam đã cùng nhau nâng niu và gìn giữ. Bên cạnh đó, quá trình toàn cầu hóa đã và đang đem lại cho dân tộc ta cơ hội tiếp thu và chia sẻ các giá trị đạo đức mới. Điều đó có nghĩa là, giá trị truyền thống hoàn toàn có cơ hội tìm đƣợc vị thế của mình trong hệ giá trị hiện đại của dân tộc, có cơ hội đƣợc làm phong phú thêm bằng việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại. Nhƣng cũng đồng thời với quá trình mở cửa hội nhập đó, sự xâm nhập của văn hóa và lối sống ngoại lai cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với hệ giá trị truyền thống. Trong đời sống xã hội, đã có những biểu hiện coi nhẹ những giá trị truyền thống, chạy theo thị hiếu không lành mạnh, nhất là trong giới trẻ. Nhận thức đƣợc điều đó, tại Hội nghị Trung Ƣơng 7 khóa X, Đảng ta đã khẳng định “Từ nay đến năm 2020, tiếp tục xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam giàu lòng yêu nước, tự cường dân tộc; kiên định lý tưởng độc lập dân Đề tài: Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân 2 tộc và Chủ nghĩa xã hội; có đạo đức cách mạng, ý thức chấp hành pháp luật, sống có văn hóa, vì cộng đồng; có năng lực và bản lĩnh trong hội nhập quốc tế; có sức khỏe, tri thức, kỹ năng và tác phong lao động tập thể, là những công dân tốt của đất nước”. Để thực hiện đƣợc mục tiêu đó, việc giáo dục giá trị sống cho thanh thiếu niên là một việc làm cần đƣợc quan tâm trong công tác giáo dục ở nhà trƣờng phổ thông. Thanh niên là lứa tuổi đã có những biến đổi sâu sắc và hoàn thiện cả về mặt cơ thể cũng nhƣ thế giới tâm lý, tình cảm. Trong khi đó, mặc dù hệ thống những giá trị đạo đức, giá trị gia đình, cuộc sống… đã có nền móng từ bậc tiểu học và cơ sở, nhƣng chỉ đến giai đoạn lứa tuổi này, hệ thống những giá trị đó mới đƣợc củng cố và phát triển. Bên cạnh đó, hệ thống giá trị sống của mỗi ngƣời có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự hình thành nhân cách, lối sống và có ảnh hƣởng đến toàn bộ hành vi cá nhân. Nếu không có sự định hƣớng của giáo dục nhà trƣờng, gia đình, xã hội, hệ thống các giá trị này sẽ hình thành một cách ngẫu nhiên, tự phát, có thể đƣa các em đến những kiểu hình nhân cách lệch chuẩn, không đáp ứng đƣợc yêu cầu của xã hội. Mục tiêu của nền giáo dục Việt Nam là xây dựng con ngƣời phát triển toàn diện, nhƣng việc giáo dục giá trị, định hƣớng giá trị nói chung và ý thức về giá trị đích thực của cuộc sống trong một xã hội đang có sự vận động với những thay đổi lớn lại chƣa đƣợc quan tâm nhiều. Vì vậy việc giáo dục giá trị sống và đƣa ra một số phƣơng pháp để thực hiện giáo dục giá trị sống cho học sinh trong dạy học là rất cần thiết trong xã hội hiện nay. Với những lý do trên, em xin chọn vấn đề “Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân” làm đề tài nghiên cứu. 2. Lịch sử nghiên cứu Trong bất cứ xã hội nào, thời đại nào cũng đều tồn tại các mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng, xã hội. Việc giải quyết những vấn đề nảy sinh trong các mối quan hệ đó đòi hỏi phải có quá trình giáo Đề tài: Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân 3 dụ c đạo đức, giáo dục giá trị. Ngày nay, Tâm lí học và Giáo dục học hiện đại đã chỉ ra rằng, con ngƣời chỉ có đạo đức và thực hiện hành vi đạo đức khi họ biết sống thực với những giá trị của mình và thể hiện những giá trị đó một cách tích cực trong mối quan hệ với ngƣời khác, với xã hội. Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân Đề tài Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tiến trình lịch sử của mỗi dân tộc, giá trị bao giờ cũng đóng một vai trò chỉ đạo và định hướng cho xã hội theo những mục tiêu to lớn được coi là có ý nghĩa cho sự tồn tại và phát triển của dân tộc ấy Tuy nhiên, do sự phát triển nhanh chóng và nhiều mặt của thế giới ngày nay và nền kinh tế thị trường đang tác động trực tiếp đến mọi quốc gia, đã và đang dẫn tới nguy cơ làm xói mòn nhiều giá trị tinh thần nói chung và giá trị đạo đức nói riêng, vốn được xem là truyền thống đạo đức của các dân tộc và của toàn thể nhân loại

Lịch sử Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, quá trình đó đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, thương yêu con người, thương yêu đồng loại, có tinh thần bất khuất, chịu đựng gian khổ, khó khăn… Những đức tính đó đã trở thành truyền thống mà hàng ngàn đời nay, những thế hệ con người Việt Nam đã cùng nhau nâng niu và gìn giữ Bên cạnh đó, quá trình toàn cầu hóa đã và đang đem lại cho dân tộc ta cơ hội tiếp thu và chia sẻ các giá trị đạo đức mới Điều đó có nghĩa là, giá trị truyền thống hoàn toàn có cơ hội tìm được vị thế của mình trong hệ giá trị hiện đại của dân tộc, có cơ hội được làm phong phú thêm bằng việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại Nhưng cũng đồng thời với quá trình mở cửa hội nhập đó, sự xâm nhập của văn hóa và lối sống ngoại lai cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với hệ giá trị truyền thống Trong đời sống xã hội, đã có những biểu hiện coi nhẹ những giá trị truyền thống, chạy theo thị hiếu không lành mạnh, nhất là trong giới trẻ Nhận thức được điều đó, tại Hội nghị Trung Ương 7 khóa X, Đảng ta đã

khẳng định “Từ nay đến năm 2020, tiếp tục xây dựng thế hệ thanh niên Việt

Nam giàu lòng yêu nước, tự cường dân tộc; kiên định lý tưởng độc lập dân

tộc và Chủ nghĩa xã hội; có đạo đức cách mạng, ý thức chấp hành pháp luật, sống có văn hóa, vì cộng đồng; có năng lực và bản lĩnh trong hội nhập quốc tế; có sức khỏe, tri thức, kỹ năng và tác phong lao động tập thể, là những công dân tốt của đất nước” Để thực hiện được mục tiêu đó, việc giáo dục giá

trị sống cho thanh thiếu niên là một việc làm cần được quan tâm trong công tác giáo dục ở nhà trường phổ thông

Thanh niên là lứa tuổi đã có những biến đổi sâu sắc và hoàn thiện cả về mặt cơ thể cũng như thế giới tâm lý, tình cảm Trong khi đó, mặc dù hệ thống những giá trị đạo đức, giá trị gia đình, cuộc sống… đã có nền móng từ bậc tiểu học và cơ sở, nhưng chỉ đến giai đoạn lứa tuổi này, hệ thống những giá trị đó mới được củng cố và phát triển Bên cạnh đó, hệ thống giá trị sống của mỗi người có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự hình thành nhân cách, lối sống và

có ảnh hưởng đến toàn bộ hành vi cá nhân Nếu không có sự định hướng của giáo dục nhà trường, gia đình, xã hội, hệ thống các giá trị này sẽ hình thành một cách ngẫu nhiên, tự phát, có thể đưa các em đến những kiểu hình nhân cách lệch chuẩn, không đáp ứng được yêu cầu của xã hội

Mục tiêu của nền giáo dục Việt Nam là xây dựng con người phát triển toàn diện, nhưng việc giáo dục giá trị, định hướng giá trị nói chung và ý thức

về giá trị đích thực của cuộc sống trong một xã hội đang có sự vận động với những thay đổi lớn lại chưa được quan tâm nhiều Vì vậy việc giáo dục giá trị sống và đưa ra một số phương pháp để thực hiện giáo dục giá trị sống cho học sinh trong dạy học là rất cần thiết trong xã hội hiện nay Với những lý do trên,

em xin chọn vấn đề “Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân” làm đề tài nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu

Trong bất cứ xã hội nào, thời đại nào cũng đều tồn tại các mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng, xã hội Việc giải quyết những vấn đề nảy sinh trong các mối quan hệ đó đòi hỏi phải có quá trình giáo

dục đạo đức, giáo dục giá trị Ngày nay, Tâm lí học và Giáo dục học hiện đại

đã chỉ ra rằng, con người chỉ có đạo đức và thực hiện hành vi đạo đức khi họ biết sống thực với những giá trị của mình và thể hiện những giá trị đó một cách tích cực trong mối quan hệ với người khác, với xã hội Do vậy, giáo dục giá trị vừa là nền tảng, vừa là nội dung của quá trình giáo dục đạo đức cho con người

Ở Việt Nam, giáo dục giá trị sống còn là một vấn đề khá mới mẻ Tuy nhiên, việc đưa nội dung này vào giáo dục trong các trường phổ thông đã bước đầu có sự quan tâm của Bộ Giáo dục và đào tạo cũng như các nhà nghiên cứu tâm lý, giáo dục học và các lực lượng giáo dục trong toàn xã hội Trong số các công trình nghiên cứu về vấn đề này phải kể đến:

Công trình “Giá trị - định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị”

thuộc đề tài khoa học cấp nhà nước mã số KX – 07 – 04, 1995 do GS Nguyễn Quang Uẩn làm chủ nhiệm đã trình bày tương đối đầy đủ, toàn diện

về hệ thống thang bậc giá trị, sự hình thành định hướng giá trị nhân cách cũng như quá trình giáo dục giá trị

Hội nghị khoa học “Nghiên cứu con người, giáo dục phát triển và thế kỷ

XXI” tổ chức tháng 7 năm 1994 tại Hà Nội và chương trình khoa học cấp nhà

nước do GS.TSKH Phạm Minh Hạc chủ nhiệm đề tài KX – 07: “Con người

Việt Nam – Mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế xã hội” đã đề cập

đến vấn đề giá trị và định hướng giá trị của con người Việt Nam hiện nay Năm 1994 có đề tài KX – 07 – 10 của Viện khoa học giáo dục do

PGS.TSKH Thái Duy Tuyên làm chủ nhiệm nghiên cứu “Ảnh hưởng của kinh

tế thị trường đối với việc hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam” Đề tài đã đề cập đến thực trạng định hướng giá trị của thanh niên Việt

Nam trong điều kiện kinh tế thị trường và một số dự báo về sự biến đổi định hướng giá trị của thanh niên trong tương lai

Ngoài ra, vấn đề giá trị và giáo dục giá trị cũng là vấn đề được nhiều tác giả Việt Nam quan tâm nghiên cứu như:

- Tác giả Lê Đức Phúc: “Giá trị và định hướng giá trị”, tạp chí Nghiên

cứu giáo dục số 12, 1992

- Tác giả Trần Trọng Thủy: “Giá trị, định hướng giá trị và nhân cách”,

tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 7, 1993

- Tác giả Phạm Lăng: “Giáo dục giá trị nhân văn ở trường THCS”,

NXB Giáo dục, 1997

- Tác giả Hà Nhật Thăng: “Giáo dục hệ thống giá trị đạo đức nhân văn”,

NXB Giáo dục, 1998

- Tác giả Huỳnh Khái Vinh (chủ biên) với cuốn: “Một số vấn đề về lối

sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”, NXB Chính trị Quốc gia, 2001

- Tác giả Đỗ Ngọc Hà với luận án tiến sĩ Tâm lý học “Định hướng giá

trị của thanh niên sinh viên hiện nay”, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2002

- Tác giả Đinh Thế Đinh: “Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho

sinh viên”, tạp chí Giáo dục, số 1, 2005

- Tác giả Ngô Công Hoàn: “Giá trị đạo đức và giáo dục giá trị cho trẻ

em lứa tuổi mầm non”, NXB Đại học Sư phạm, 2006

- Luận văn thạc sĩ của Lê Thị Thanh Huyền “Định hướng giá trị nhân

cách của sinh viên trường Đại học Hải Phòng”, trường Đại học Sư phạm Hà

Nội, 2007

- Tác giả Phạm Minh Hạc: “Giáo dục giá trị”, tạp chí Nghiên cứu con

người, số 37, 2008

- Tác giả Văn Thị Hằng với luận văn thạc sĩ Giáo dục học “Biện pháp

giáo dục truyền thống hiếu học cho học sinh THCS thị xã Sầm Sơn – Thanh Hóa”, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2008

Nhìn chung các công trình đi trước đã có những phân tích và luận giải sâu sắc và có hệ thống về giáo dục giá trị Những kết quả của các công trình nghiên cứu đó sẽ là những gợi ý, chỉ dẫn cho cơ sở lý luận của luận văn Việc

tác giả lựa chọn đề tài “Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay

trong dạy học môn Giáo dục công dân” có sự kế thừa các kết quả ở các công

trình nghiên cứu đi trước nhưng không trùng lặp với các công trình đó

3 Mục đích của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu thực trạng giáo dục giá trị sống cho học sinh trong nhà trường,

từ đó đề xuất một số phương pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn GDCD

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận có liên quan đến đề tài

- Xây dựng một số phương pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT trong dạy học môn Giáo dục công dân hiện nay

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT trong dạy học môn GDCD

4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài tập trung nghiên cứu một số phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT trong dạy học môn GDCD

5 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của tác giả

- Làm rõ thực trạng giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay

- Đề xuất một số phương pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn GDCD

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Cơ sở phương pháp luận

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử; các quan điểm của Đảng Cộng sản

Việt Nam, chủ trương chính sách của Nhà nước trong giáo dục; tư tưởng

Hồ Chí Minh về sự nghiệp giáo dục; nội dung chương trình môn GDCD ở trường THPT

6.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp chuyên gia

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm

- Phương pháp logic – lịch sử

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, kết cấu của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay

Chương 2 Quy trình và điều kiện thực hiện giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC GIÁ

TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH THPT HIỆN NAY

1.1 Cơ sở lý luận của giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1.1 Giá trị

Lí luận về giá trị đã có từ thời xa xưa nhưng lại gắn liền với sự ra đời, phát triển của triết học Chỉ đến cuối thế kỷ XIX, giá trị học mới tách thành một lĩnh vực khoa học độc lập và từ đây, thuật ngữ giá trị mới được sử dụng với tư cách là một khái niệm khoa học

Giá trị là khái niệm còn nhiều tranh cãi Đã có rất nhiều quan điểm đưa

ra khi nói về giá trị:

Trong tiếng Anh có hai thuật ngữ tương đương với khái niệm giá trị là

“Value” và “Worth” Trong đó, “Value” có nghĩa là giá trị, giá cả, ý nghĩa; còn “Worth” vừa có nghĩa là giá trị, giá cả, ý nghĩa, vừa được dùng để chỉ phẩm giá, phẩm chất của con người

Theo Từ điển Hán – Việt do GS Nguyễn Lân biên soạn, giá trị có ba

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa “giá trị” là:

1 Cái gì làm cho một vật có ích lợi, có ý nghĩa, là đáng quý về một mặt nào đó

2 Tác dụng, hiệu lực

3 Lao động xã hội, kết tinh trong sản phẩm hàng hóa

4 Số đo của một đại lượng

Bên cạnh đó, giá trị cũng là một thuật ngữ được nhiều ngành khoa học nghiên cứu, trong đó phải kể đến Triết học, Xã hội học, Kinh tế học, Đạo đức học, Tâm lý học… Mỗi ngành khoa học lại nghiên cứu về giá trị dưới góc độ khác nhau và do đó, quan niệm về giá trị cũng chưa có sự thống nhất

Trong Triết học có thể kể đến các quan điểm sau về giá trị:

- Chủ nghĩa duy tâm khách quan coi giá trị là sự tồn tại của những bản chất tiên nghiệm, những chuẩn mực, lý tưởng bên ngoài thế giới khách quan

mà không phụ thuộc vào nhu cầu, ý muốn của con người

- Khác với chủ nghĩa duy tâm khách quan, các nhà Triết học theo trường phái duy tâm chủ quan lại coi giá trị là hiện tượng của ý thức, là biểu hiện của thái độ chủ quan của con người đối với sự vật, hiện tượng Theo các nhà Triết học này, mức độ giá trị của sự vật đến đâu là do ý muốn chủ quan của người đang xem xét nó Như vậy, cùng là một sự vật, hiện tượng nhưng với người này là có giá trị còn với người khác thì không

- Chủ nghĩa Mác – Lênin đã đưa ra quan điểm đúng đắn về giá trị Theo

đó, giá trị là những hiện tượng xã hội đặc thù, mọi giá trị đều có nguồn gốc

từ quá trình lao động sáng tạo của quần chúng trong thực tiễn Giá trị được xác định không phải ở các thuộc tính của sự vật mà ở sự cuốn hút của các thuộc tính ấy vào các lĩnh vực hoạt động khác nhau của con người, vào hứng thú và nhu cầu của con người Giá trị xuất hiện khi sự vật tham gia vào các hoạt động của con người và biểu hiện cường độ của nó trong việc gây ra những thái độ nhất định ở chủ thể hoạt động Thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan của giá trị, đồng thời là cơ sở để xác định bản chất của giá trị

Đạo đức học nghiên cứu khái niệm giá trị trong một khuôn khổ hẹp hơn,

đó là đời sống đạo đức của con người trong các mối quan hệ xã hội Theo quan điểm của các nhà Đạo đức học, phạm trù “đạo đức” chính là giá trị và giá trị nào cũng được hình thành trong các mối quan hệ đạo đức Giá trị

trong Đạo đức học luôn gắn liền với những khái niệm trung tâm như: cái thiện, cái ác, công bằng, bình đẳng, bác ái

Dưới góc độ của Giáo dục học, có thể hiểu giá trị là phẩm chất tốt hay xấu, tác dụng lớn hay nhỏ của sự vật hay của con người, là cái làm cho vật được thừa nhận là có ích lợi, đáng quý, là tính ý nghĩa tích cực hay tiêu cực của khách thể đối với con người, giai cấp, nhóm xã hội nói chung, là các thuộc tính của vật chất và tinh thần có ý nghĩa đối với cuộc sống con người Nói ngắn gọn, giá trị là chỉ độ lớn hay nhỏ, nhiều hay ít cái hữu ích của một

sự vật hay hiện tượng đối với cuộc sống con người

Như vậy, có rất nhiều quan điểm khác nhau về giá trị tùy theo cách tiếp cận và mục đích nghiên cứu của các tác giả Qua nghiên cứu các quan điểm

đó, ta có thể thấy khái niệm giá trị có các đặc điểm cơ bản sau:

- Bất cứ sự vật nào đó cũng có thể xem là có giá trị, dù đó là vật thể hay

tư tưởng, miễn là sự vật đó được con người thừa nhận, cần đến nó như một nhu cầu hoặc cấp cho nó một vị trí quan trọng trong đời sống của họ

- Cần phân biệt cái gọi là bản chất và quy luật của bản thân sự vật, hiện tượng với cái gọi là giá trị của sự vật, hiện tượng Bản chất và quy luật của sự vật, hiện tượng tồn tại, không tồn tại vào xu hướng nói chung và nhu cầu nói riêng của con người Còn giá trị chỉ có thể tồn tại trong mối liên hệ với nhu cầu của con người Tùy theo việc con người có hay không có nhu cầu nào đó

mà một sự vật hay hiện tượng đối với con người là có hay không có giá trị

- Giá trị luôn mang tính khách quan – nghĩa là sự xuất hiện, tồn tại, mất

đi của giá trị nào đó không phụ thuộc vào ý thức con người là chủ thể trong mối quan hệ với sự vật, hiện tượng mà nó phụ thuộc vào sự xuất hiện, tồn tại hay mất đi một nhu cầu nào đó của con người, không phải do ý thức mà do yêu cầu của hoạt động, của thực tiễn, trong đó con người sống và hoạt động

- Trong mọi giá trị đều chứa đựng yếu tố nhận thức, yếu tố tình cảm và yếu tố hành vi của chủ thể trong mối quan hệ với sự vật, hiện tượng mang giá trị, thể hiện sự lựa chọn và đánh giá của chủ thể

- Được hiểu theo hai góc độ: vật chất và tinh thần Giá trị vật chất là giá trị đo được bằng tiền bạc dưới góc độ kinh tế, còn giá trị tinh thần tạo cho con người khoái cảm, hứng thú và sảng khoái

- Là một phạm trù lịch sử vì giá trị thay đổi theo thời gian, theo sự biến động của xã hội, phụ thuộc vào tính dân tộc, tôn giáo và cộng đồng

1.1.1.2 Giá trị sống và giáo dục giá trị sống

Giá trị sống

Vấn đề giáo dục giá trị sống đã được một số nước chú ý từ vài thập kỷ cuối của thế kỷ XIX Đến đầu thế kỷ XX, một số tổ chức quốc tế và nhiều quốc gia đã có chương trình, tổ chức chuyên trách về giáo dục giá trị sống Vào tháng 8 năm 1996, 20 nhà giáo dục trên khắp thế giới đã tập hợp tại trụ

sở của UNICEF ở thành phố New York để thảo luận về nhu cầu của trẻ em, những trải nghiệm khi tiếp xúc với các giá trị của chúng và các nhà giáo dục

có thể kết hợp các giá trị này như thế nào để chuẩn bị cho tất cả mọi người

một cách tốt hơn cho sự học tập suốt đời Từ đó, chương trình “Các giá trị

sống: Một sáng kiến giáo dục” (tên viết tắt tiếng Anh là LVEI) được ra đời

Hưởng ứng hội thảo này, năm 1998, một số nhà Giáo dục học và Tâm lý học thuộc một số bang của Mỹ đã tổ chức các hoạt động giáo dục giá trị sống, tập trung vào bậc tiểu học và trung học cơ sở Năm 2000, Mỹ lập ra một

chương trình và tổ chức phi lợi nhuận về vấn đề này gọi là “Chương trình

giáo dục các giá trị sống” (Living Values Education Program - LVEP) Trên

cơ sở đó, khái niệm giá trị sống đã được quan niệm như sau:

Giá trị sống (living values) là những điều chúng ta cho là quý giá, là quan trọng, là có ý nghĩa đối với cuộc sống của mỗi người

Giá trị sống trở thành động lực để người ta nỗ lực phấn đấu để có được

nó Giá trị sống mang tính cá nhân, không phải giá trị sống của mọi người đều giống nhau

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về giá trị sống:

- Một thứ gì đó có giá trị khi nó được nhận thức như là sự cần thiết, là tốt, được mong đợi và có ảnh hưởng chi phối đến tình cảm, thái độ, hành vi của một cá nhân trong cuộc sống

- Giá trị sống là những thứ được cá nhân nhận thức là rất quan trọng, rất cần thiết, rất có ý nghĩa, luôn mong đợi, chúng có khả năng chi phối thái độ, xúc cảm, tình cảm, hành vi của một cá nhân trong cuộc sống hàng ngày

- Không chỉ tài sản mà cả tri thức, sức khỏe, tình yêu thương, sự trung thực, danh dự… cũng được coi là giá trị sống của một cá nhân

Giá trị sống của mỗi cá nhân không thể tự nhiên mà có theo kiểu lập trình đã được mã hóa trong gen Giá trị sống được hình thành nhờ quá trình tự nhận thức và sự trải nghiệm của mỗi người

Trong giáo trình Giáo dục Giá trị sống và Kỹ năng sống cho học sinh

dân tộc thiểu số, tác giả đã định nghĩa Giá trị sống như sau: Giá trị sống là một hình thái ý thức xã hội, là hệ thống các quan niệm về cái thiện, cái ác trong các mối quan hệ của con người với con người Giá trị sống về bản chất

là những quy tắc, những chuẩn mực trong quan hệ xã hội, được hình thành và phát triển trong cuộc sống, được cả xã hội thừa nhận Giá trị sống là quy tắc sống, nó có vị trí to lớn trong đời sống, và định hướng cho cuộc sống của mỗi

cá nhân, điều chỉnh hành vi cho phù hợp với chuẩn mực của xã hội Tác giả

đã sử dụng định nghĩa này trong luận văn của mình

Cách sống của mỗi người phản ánh các giá trị sống mà người đó theo đuổi Giáo dục giá trị sống cần được thực hiện rất sớm gắn liền với gieo trồng những hành vi tích cực và thói quen tốt

Giá trị sống được hình thành trong quá trình phát triển của mỗi cá nhân, bao gồm những giá trị sống cho trẻ từ 3 đến 7 tuổi; những giá trị sống cho trẻ

từ 8 đến 10 tuổi; những giá trị sống dành cho tuổi trẻ trong đó giai đoạn vị thành niên (9 – 10 tuổi đến 17 – 18 tuổi) là giai đoạn có ý nghĩa nhất

 Phân loại giá trị sống

Có nhiều cách phân loại giá trị sống, tùy theo cách tiếp cận mà nó được phân loại thành nhiều cách khác nhau

Theo cách tiếp cận của PGS.TS Nguyễn Công Khanh, ông đã đưa ra những giá trị sống có vai trò rất quan trọng, không thể thiếu hụt ở lứa tuổi học sinh bao gồm 10 giá trị sống:

1 Giàu tình yêu thương

1 Cuộc sống tiện nghi, thoải mái và thịnh vượng

2 Bình đẳng (có những cơ hội cho tất cả mọi người)

3 Cuộc sống đầy thú vị và năng động

4 Bình ổn trong gia đình (luôn quan tâm nhau và chăm sóc nhau trong tình thương)

5 Tự do (không phụ thuộc vào ai, tự do lựa theo ý kiến của bản thân)

6 Sức khỏe (mạnh khỏe cả về mặt thể chất lẫn tinh thần)

7 Có một thế giới tâm hồn hài hòa (thoát ra khỏi những xung đột tâm lý)

8 Tình yêu trưởng thành (có sự gần gũi thân mật về thể xác và tinh thần)

9 An ninh quốc gia (bảo vệ trước những tấn công)

10 Hài lòng với cuộc sống (có một cuộc sống thú vị và nhàn nhã)

11 Sự bảo vệ (cuộc sống được bảo vệ)

12 Lòng tự trọng

13 Cảm giác mãn nguyện hoàn thành

14 Được xã hội công nhận

15 Tình bạn chân thành

16 Sự khôn ngoan (trưởng thành trong những hiểu biết của cuộc sống)

17 Thế giới hòa bình (thế giới không có chiến tranh và xung đột)

18 Thế giới tuyệt đẹp (đẹp bởi tài nguyên và nghệ thuật)

19 Nhiều hoài bão, khát vọng (làm việc chăm chỉ và có ước mơ)

20 Mở rộng tấm lòng

21 Có năng lực (có thẩm quyền và làm việc có hiệu quả)

22 Sạch sẽ (luôn gọn gàng và ngăn nắp)

23 Dũng cảm (luôn có niềm tin vững vàng)

24 Tha thứ (rộng lượng trước lỗi lầm của người khác)

25 Hữu ích (làm việc vì lợi ích của người khác)

26 Trung thực

27 Giàu trí tưởng tượng (tái tạo và sáng tạo)

28 Tự lập (tự lực cánh sinh và không phụ thuộc vào người khác)

29 Trí tuệ (thông minh và phản ứng nhanh)

30 Phù hợp, hợp lý

31 Tình yêu thương (tình cảm và dịu dàng)

32 Trung thành (luôn trung thành với bạn bè và nhóm của mình)

33 Lễ phép (hiếu thảo và tôn trọng)

34 Lịch sự

35 Có trách nhiệm (con người đáng tin cậy)

36 Tự kiểm soát (tự hạn chế và tự kỷ luật)

Theo những tài liệu về giáo dục giá trị sống của Liên Hợp Quốc, Diane Tillman chia thành 12 giá trị sống cơ bản dành cho tuổi trẻ gồm:

1 Giá trị hòa bình

2 Giá trị hợp tác

3 Giá trị hạnh phúc

4 Giá trị yêu thương

5 Giá trị khoan dung

Giáo dục giá trị sống

Hiện nay trên thế giới đều gặp một tình trạng chung: chương trình giáo dục đã được cải tiến, điều kiện sống ngày một nâng cao nhưng nạn bạo lực, lạm dụng, tệ nạn xã hội gia tăng và xâm nhập vào học đường Đi tìm lời giải đáp cho vấn đề này, các nhà giáo dục đã chỉ ra nhiều nguyên nhân, nhưng có một nguyên nhân sâu xa, cơ bản nhất là người ta đã sống không đúng với giá

trị vốn có của mỗi người Con người đáng tôn vinh nhiều nhất chính là giá trị vốn có của mỗi người Trẻ em trong quá trình phát triển nhân cách nếu được sớm hình thành và tôn vinh các giá trị đích thực của mình thì các em sẽ có một nhân cách phát triển toàn diện bền vững, có khả năng thích ứng và chống chọi với mọi biến động trong xã hội

Trong báo cáo “Learning: The treasure within” (tạm dịch “Học tập: kho báu ở bên trong”) của UNESCO cũng nhận định: “Khi phải đối mặt với rất

nhiều thử thách của tương lai, nhân loại nhìn thấy trong giáo dục một tài sản không tách rời, thiết yếu trong nỗ lực đạt tới những lý tưởng về hòa bình, tự

do và công bằng xã hội” Như vậy, giáo dục không phải là phương thuốc thần

kỳ khiến cho lý tưởng của các nhà giáo dục trở thành hiện thực, song nó là con đường cơ bản để thế hệ trẻ vừa có được cuộc sống hạnh phúc hơn trong hiện tại đồng thời xây dựng cho mình một tương lai bền vững và an toàn

Nói về giáo dục giá trị nói chung, tác giả Phan Thanh Long định nghĩa:

“Giáo dục giá trị là quá trình nhà giáo dục tổ chức, hướng dẫn, điều khiển, định hướng, kích thích hoạt động tự giác, tích cực và chủ động của người được giáo dục; qua đó giúp họ lĩnh hội được các giá trị xã hội, hình thành nên hệ thống giá trị của cá nhân phù hợp với mong đợi của xã hội” [6, 138]

Giáo dục giá trị có mục tiêu là làm cho người được giáo dục:

- Nhận thức được kiến thức văn hóa, khoa học, kỹ thuật nghề nghiệp mà

họ đang học trong trường là hết sức cần thiết, có ý nghĩa thiết thực với họ trong sự phát triển tiếp tục cũng như ứng dụng trong đời sống

- Có thái độ trân trọng, yêu quý, cố gắng lĩnh hội và thực hiện được các giá trị nêu trên, đồng thời không tán thành, không chấp nhận những giá trị phản lại các giá trị đó, đấu tranh bảo vệ những giá trị chân chính, đích thực của xã hội

- Có hành động thực tiễn thể hiện ở việc học tập, nghiên cứu, chiếm lĩnh bằng được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo văn hóa, khoa học, nghề nghiệp… thể

hiện ở sự quan tâm, gắn bó với công việc, sự nghiệp của cá nhân và có trách nhiệm với xã hội…

Mục đích và nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục giá trị đòi hỏi phải làm cho hệ thống giá trị mà xã hội mong đợi chuyển thành hệ giá trị trong mỗi cá nhân người được giáo dục để tạo ra các hành vi, hành động, hoạt động thống nhất với

hệ giá trị đó Mặt khác, nhân cách chính là sự biểu thị mối quan hệ, mức độ phù hợp giữa thang giá trị, thước đo giá trị của chủ thể với thang giá trị và thước đo giá trị của nhóm, cộng đồng xã hội và nhân loại Mức độ và phạm vi phù hợp càng cao thì nhân cách càng lớn Đây chính là nội dung cốt yếu của giáo dục Các tác giả Terry Lovat và Ron Toomey đã đưa ra kết luận trong nghiên cứu của

mình rằng: “Giáo dục các giá trị ngày càng được nhìn nhận là có sức mạnh

vượt lên khỏi lời răn dạy đạo đức chi tiết đến mức hạn chế trong cách nhìn hoặc những vấn đề thuộc về tư cách công dân Nó đang được xem là trung tâm của tất

cả các thành quả mà giáo viên và nhà trường có tâm huyết có thể hy vọng đạt được thông qua việc dạy về giá trị Chỉ riêng về mặt này thì việc giáo dục các giá trị có thể được xem là “một mắt xích bị thiếu” ở một giáo viên ưu tú và việc giáo dục có chất lượng” [2, 25] Có thể nói, giáo dục giá trị sống cũng được coi

là một biện pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường Trích lời của Bà Trish Summerfield – Giám đốc Trung tâm Giáo dục Giá

trị sống tại Việt Nam “Giá trị sống là sống với từng giá trị chứ không phải

chỉ là nói về các giá trị đó Cũng như khi chúng ta dạy học, chúng ta phải quan tâm đến những việc chúng ta làm chứ không chỉ là những điều chúng ta nói, phải quan tâm đến tâm trạng của đối tượng chứ không chỉ kết quả của hoạt động Giá trị là gốc còn kỹ năng chỉ là phần ngọn Vì vậy, dạy về giá trị sống là dạy cái gốc rễ của cuộc sống, là dạy cho mọi người sống với nhau bằng tình yêu thương và sự tôn trọng”

( http://www.education.vnu.edu.vn/index.php?option=com_content&task

=view&id=1081&Itemid=664 )

Như vậy, có thể hiểu giáo dục giá trị sống như sau: “Giáo dục giá trị

sống là quá trình nhà giáo dục tác động, kích thích, hướng dẫn người được giáo dục, giúp họ tự nhận thức, có thái độ trân trọng và tích cực thể hiện những giá trị sống của bản thân với người khác và với cộng đồng.”

1.1.2 Những giá trị sống cơ bản cần thiết cho học sinh Trung học phổ thông

Nội dung giáo dục giá trị sống đã được tổ chức UNESCO quan tâm từ rất sớm trong Chương trình giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Trong bốn trụ cột giáo dục được tổ chức này đưa ra (Learning to know – Học để biết, Learning to do – Học để làm, Learning to be – Học để làm người, Learning to

live together – Học để cùng chung sống) thì nội dung “Học để cùng chung

sống” là nội dung cốt lõi nhất, được các nhà giáo dục thuộc tổ chức UNESCO

rất coi trọng Nội dung giáo dục giá trị sống được xác định là nội dung cơ bản trong trụ cột giáo dục này với mục tiêu như sau:

- Về kiến thức: Cần làm cho học sinh biết được những biểu hiện của các

giá trị truyền thống và hiện đại như lòng yêu nước, tình thương yêu, lòng khoan dung, tinh thần trách nhiệm, sự hòa hợp và sự quan tâm, chia sẻ trong cuộc sống hàng ngày; biết được ý nghĩa của các phẩm chất này trong việc chung sống hòa bình với mọi người và với thiên nhiên

- Về kỹ năng: Học sinh biết thể hiện lòng yêu nước, tình yêu thương,

lòng khoan dung, tinh thần trách nhiệm, sự hòa hợp và sự quan tâm, chia sẻ với mọi người xung quanh và với thiên nhiên

- Về thái độ: Học sinh đồng tình, ủng hộ những hành vi, việc làm thể

hiện lòng yêu nước, tình yêu thương, lòng khoan dung, tinh thần trách nhiệm,

sự hòa hợp và quan tâm, chia sẻ với mọi người xung quanh và với thiên nhiên Với những mục tiêu đó, nội dung giáo dục giá trị sống dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông bao gồm các chủ đề sau đây:

Chủ đề Nội dung giáo dục

1 Hòa bình

Tình yêu thương Khoan dung Hòa hợp Quan tâm và chia sẻ

2 Quyền con người

Bình đẳng Tôn trọng nhân phẩm Tinh thần trách nhiệm Hợp tác

3 Dân chủ

Tự do và trách nhiệm

Ý thức công dân Tôn trọng pháp luật Đoàn kết

về UNICEF của Tây Ban Nha và các tổ chức quốc tế khác cũng đã tổng kết và

đưa ra 12 giá trị sống cơ bản cho trẻ em trên toàn cầu Đó là các giá trị: hòa bình, hợp tác, hạnh phúc, yêu thương, khoan dung, khiêm tốn, trách nhiệm, trung thực, tự do, tôn trọng, giản dị và đoàn kết Trong những nội dung đó

có ba giá trị sống cốt lõi nhất là giá trị hòa bình, tình yêu thương và tôn trọng

Học sinh trong quá trình phát triển nhân cách nếu được sớm hình thành và tôn vinh các giá trị đích thực của mình thì các em sẽ có một nhân cách phát triển

toàn diện bền vững, có khả năng thích ứng và chống chọi với mọi biến động

xã hội, biết tự khẳng định mình trong cuộc sống bằng chính những giá trị cốt lõi được các em cảm nhận

Như vậy, giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT không phải là một sự giáo dục lan man, không có chủ đề, định hướng giá trị mà đó là một sự giáo dục có chọn lọc, có xác định mục tiêu trọng tâm và giá trị cốt lõi, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của các em, sát với các chủ đề trong nội dung giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT: Hòa bình; Quyền con người; Dân chủ; Sự phát triển bền vững

1.1.3 Các phương pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh Trung học phổ thông

1.1.3.1 Phương pháp nêu gương/mô hình mẫu

Người thầy là tấm gương để trò soi vào, để trò học làm người Chính vì vậy, không phương pháp nào hiệu quả bằng phương pháp “dùng nhân cách để giáo dục nhân cách” Những người dạy nội dung giá trị sống càng cần là tấm gương mẫu mực về hành vi, lời ăn tiếng nói, cách ứng xử, cách giải quyết vấn đề… Đây là những yêu cầu rất cao và đòi hỏi mỗi người thầy cũng luôn phải

tự rèn luyện mình để công tác giáo dục học trò hiệu quả hơn Tuy nhiên nói vậy không có nghĩa người thầy là những vị thánh, là những siêu nhân Người thầy cũng có thể phạm sai lầm Nhưng thái độ của người thầy đối với sự việc

sẽ giải thích kỹ năng sống của thầy như thế nào

Những điều Không nên:

- Diễn thuyết, nói dài, đọc cho học sinh chép

- Không luôn đưa ra lời đáp có sẵn mà để học sinh tự tìm tòi

- Không trả lời tay đôi với một học sinh mà đưa câu hỏi cho tập thể tự tìm lời giải đáp

- Không vội vàng phê phán đúng/sai như một quan tòa nhưng kiên trì giúp học sinh tranh luận và tự kết luận

- Không mớm ý cho học sinh phát biểu ý kiến mà người lớn trông đợi

- Không nên bắt học sinh hoạt động không ngừng và không còn thời gian, khoảng trống để suy nghĩ cho dù giáo viên có khả năng tổ chức sinh hoạt tập thể, và là một hoạt náo viên giỏi

Dĩ nhiên, thỉnh thoảng giáo viên có thể tổng kết, kết luận nhưng với thái

độ thư giãn, thoải mái, gợi mở Điều này sẽ giúp cho học sinh dám tự tìm tòi, suy nghĩ

Những điều Nên đối với nhà giáo dục giá trị sống:

- Tin tưởng vào học sinh và năng lực của họ

- Kiên nhẫn và có kỹ năng lắng nghe tốt

- Ý thức về bản thân và sẵn sàng học những kỹ năng mới

- Tự tin nhưng không kiêu căng

- Có kinh nghiệm sống và biết suy xét

- Tôn trọng ý kiến của người khác, không áp đặt ý kiến của mình

- Thực hành tư duy sáng tạo và khai phá

- Có khả năng tạo bầu không khí tin tưởng lẫn nhau

- Linh động trong việc sử dụng các kỹ thuật điều động nhóm

- Có kiến thức về tâm lý phát triển nhóm, bao gồm khả năng nắm bắt bầu không khí nhóm, để kịp thời thay đổi phương pháp

- Biết sắp xếp phòng ốc, thiết bị để tạo bầu không khí hấp dẫn

Đặc biệt người dạy phải nắm vững “tính năng động của nhóm” và có những kỹ năng tác động vào nhóm để:

- Tạo bầu không khí dân chủ, thoải mái để nhóm viên đưa ra những kinh nghiệm, những nhận thức mới hay những quyết định hành động

- Tác động kịp thời khi nhóm bế tắc, để thay đổi quy trình nhóm cho phù hợp

- Biết tạo bầu không khí tranh luận sôi nổi để cọ xát các giá trị, các lập trường khác nhau nhằm giúp học viên chấp nhận hay không chấp nhận những

ý kiến khác biệt

- Biết nắm phản hồi của nhóm khi sinh hoạt kết thúc

- Uyển chuyển nhưng bám sát quy trình phát triển của nhóm

1.1.3.2 Phương pháp thuyết trình kết hợp với các phương pháp khác

Để học sinh hiểu và cảm nhận sâu sắc về các giá trị sống, giáo viên cần giải thích cho học sinh về các giá trị, những thể hiện đa dạng của giá trị sống trong từng hành vi của con người trong thực tiễn xã hội Giờ học giá trị sống thường bắt đầu từ giới thiệu mục tiêu, và nó có thể triển khai dưới các hình thức khác nhau

Phần giới thiệu mục tiêu thường được thực hiện bằng phương pháp thuyết trình, trao đổi giữa giáo viên và học sinh, dưới dạng lấy phiếu nhu cầu, dưới dạng trò chơi, câu đố… Các phương pháp lựa chọn cần tạo ra sự thu hút

và nảy sinh động cơ, nhu cầu muốn tìm hiểu ở học sinh

1.1.3.3 Phương pháp động não

Với mục đích làm cho học sinh tích cực và chủ động, sáng tạo tham gia vào quá trình giáo dục, phương pháp kích não (động não, bão não, khởi động…) rất nên sử dụng Học sinh phải đưa ra ý kiến của mình về vấn đề đã

có chút ít kinh nghiệm, hiểu biết hoặc về một vấn đề mới trên cơ sở được cung cấp một số thông tin cơ bản và cần thiết Động não là phương pháp giúp cho học sinh trong một thời gian ngắn nảy sinh được nhiều ý tưởng, nhiều giả định về một vấn đề nào đó Đây là một phương pháp có ích để thu thập một danh sách các thông tin

1.1.3.4 Phương pháp nghiên cứu tình huống

Bên cạnh phương pháp động não, phương pháp nghiên cứu tình huống cũng được sử dụng rất hiệu quả trong giáo dục giá trị sống Nghiên cứu tình huống thường là một câu chuyện được viết chọn lọc nhằm tạo ra một tình huống thật để minh chứng một vấn đề hay loạt vấn đề Đôi khi nghiên cứu tình huống có thể được thực hiện qua quan sát video mà không phải ở dạng văn bản Tình huống sử dụng cần phản ánh tính đa dạng của cuộc sống thực,

nó phải tương đối phức tạp, với các dạng nhân vật và những hoàn cảnh khác nhau chứ không phải là một câu chuyện đơn giản

Tình huống được xây dựng hay tuyển chọn cần sát với mục tiêu cần hình thành ở học sinh Giáo viên là người hiểu rõ tình huống và mục đích giáo dục

có thể đạt được từ tình huống

1.1.3.5 Phương pháp trò chơi

Phương pháp trò chơi cũng là phương pháp hiệu quả, là sự tổ chức cho học sinh chơi một trò chơi nào đó để thông qua đó mà tìm hiểu một vấn đề, biểu hiện thái độ hay thực hiện hành động, việc làm

Phương pháp trò chơi có ưu điểm sau:

- Qua trò chơi, học sinh có cơ hội để thể nghiệm những thái độ, hành vi, bởi cá nhân thể hiện như thế nào trong trò chơi thì phần lớn cá nhân đó thể hiện như thế trong cuộc sống thực Chính nhờ sự thể nghiệm này sẽ hình thành được ở học sinh niềm tin vào những thái độ, hành vi tích cực, tạo ra động cơ bên trong cho những hành vi ứng xử trong cuộc sống

- Qua trò chơi, học sinh sẽ được rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong tình huống

- Qua trò chơi, học sinh được hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kỹ năng nhận xét, đánh giá hành vi

- Bằng trò chơi, việc học tập được tiến hành một cách nhẹ nhàng, sinh động, không khô khan, nhàm chán Học sinh được lôi cuốn vào quá trình học tập một cách tự nhiên, hứng thú và có tinh thần trách nhiệm, đồng thời giải trừ được những mệt mỏi, căng thẳng trong học tập

- Trò chơi còn giúp tăng cường khả năng giao tiếp giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với học sinh

1.1.3.6 Phương pháp hoạt động nhóm

Để tăng cường sự trải nghiệm và để đưa ra cách giải quyết theo kinh nghiệm và hiểu biết ở học sinh thì các hoạt động ngoài giờ lên lớp được thực hiện trong mối quan hệ cộng đồng, trong đó mối quan hệ giữa các thành viên

trong nhóm có một vai trò hết sức quan trọng Thông thường với mục tiêu này thường sử dụng phương pháp nhóm Thực chất của phương pháp này là để người cùng tham gia trao đổi hay cùng làm về một vấn đề nào đó theo nhóm nhỏ Thảo luận hay cùng làm một việc gì đó theo nhóm được sử dụng rộng rãi nhằm giúp cho học sinh tham gia một cách chủ động vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho học sinh có thể chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết một vấn đề có liên quan đến thái độ, giá trị hay kỹ năng cần hình thành Tạo một không gian thảo luận cởi mở, tôn trọng lẫn nhau là điều rất quan trọng và cần thiết trong thảo luận Khi có được điều này, việc chia sẻ sẽ trở nên dễ dàng, thoải mái hơn Việc bày tỏ những cảm giác, cảm nhận sau mỗi câu hỏi có thể làm sáng tỏ quan điểm cá nhân và tìm được sự đồng cảm hơn Quá trình thảo luận còn có thể giúp cho điều tiêu cực được chấp nhận và

từ đó tạo bầu không khí cởi mở để tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến những tiêu cực này Khi tất cả được thực hiện với sự tôn trọng chân thành, học sinh sẽ dần tháo bỏ được “hàng rào phòng thủ”, và không còn biện minh cho tính tiêu cực của họ Một khi những giá trị tích cực được khám phá, học sinh sẽ cảm thấy bản thân mình có giá trị; dần dần họ thấy tự do và có ý chí mạnh mẽ để hành động khác đi

1.1.3.7 Phương pháp đóng vai

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành, “làm thử” một

số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định Đây là một phương pháp giảng dạy nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự kiện cụ thể mà họ quan sát được Việc “diễn” không phải là phần chính của phương pháp này, mà hơn thế, điều quan trọng là sự thảo luận sau phần diễn ấy

Thay đổi hành vi luôn luôn là việc khó Nếu chỉ dừng lại ở việc học và thực hành trải nghiệm các giá trị trong các tình huống giả định được ra trong khi học thì chưa thể đảm bảo học sinh sẽ có hành vi tích cực bền vững Do đó,

quá trình học này còn tiếp nối trong quá trình vận dụng những điều học vào thực tiễn, duy trì những hành vi lành mạnh, tránh tái phạm những thói quen cũ

Vì vậy, giáo dục giá trị sống đòi hỏi học sinh luôn có ý thức vận dụng, củng

cố những hành vi tích cực, đồng thời tránh lặp lại những thói quen, hành vi tiêu cực Điều này càng đòi hỏi vai trò chủ thể, tích cực cao hơn ở học sinh trong quá trình học về giá trị sống

1.1.3.8 Phương pháp tưởng tượng/nội suy

Các hoạt động tập trung tưởng tượng và suy ngẫm yêu cầu học sinh đưa

ra những ý tưởng của riêng mình Ví dụ, học sinh được yêu cầu hình dung về một thế giới hòa bình Khi mường tượng ra những giá trị được ứng dụng, học sinh có thể trải nghiệm và suy ngẫm về những ý tưởng của mình

Hình thức hoạt động tập thể này hướng mọi người tập trung vào mục đích chung Con người với mục đích chung có thể học cách giữ sự cam kết trong nhóm bằng cách tạo những hình ảnh tưởng tượng về tương lai và hình thành những nguyên tắc hành động Những bài luyện tập này chính là hạt giống suy nghĩ ban đầu sẽ giúp mọi người đạt được điều mình mong muốn

Để học sinh có thể tập trung tưởng tượng và suy ngẫm, nên sử dụng nhạc nhẹ làm nền và có sự mô tả bằng lời như một sự định hướng của giáo dục về không gian giá trị sống làm cho cuộc sống của mỗi cá nhân trở nên

dễ dàng hơn, thú vị hơn

1.1.3.9 Phương pháp bản đồ tư duy, sơ đồ hóa, mô hình hóa

Tiếp theo sau các cuộc thảo luận là hoạt động tự suy ngẫm hoặc lên kế hoạch cho nhóm về những hoạt động nghệ thuật, viết nhật ký, hoặc kịch, những cuộc thảo luận khác sẽ giúp hình thành bản đồ Tâm trí về các giá trị và phản giá trị để xem xét các tác động của giá trị và phản giá trị đối với bản thân, đối với các mối quan hệ và xã hội

Các cuộc thảo luận trong nhóm nhỏ giúp xem xét các tác động của giá trị trong những môn học, lĩnh vực khác nhau Các hoạt động giáo dục giá trị có thể khơi dậy niềm thích thú thật sự ở học sinh, cổ vũ cho quá trình “học thật”

và thúc đẩy chuyển hóa động cơ thành hành động cụ thể

1.1.3.10 Phương pháp trải nghiệm/thực hành

Để học sinh được thấm nhuần những giá trị sống đã học được, việc tổ chức các hoạt động thực tiễn, sau đó có sự phân tích ý nghĩa của các hoạt động này, đặc biệt cảm xúc của các cá nhân trong quá trình tham gia hoạt động giữ vai trò vô cùng quan trọng, để học sinh có mong muốn biến các giá trị vào thực tiễn cuộc sống của mình

Các hoạt động như tham quan, picnic có tổ chức, hoạt động xã hội như

từ thiện, văn hóa nghệ thuật…luôn thu hút sự tham gia tích cực của học sinh Nhà giáo dục cần có kế hoạch cụ thể, với mục đích rõ ràng để từng hoạt động nhỏ cũng được rút kinh nghiệm và thảo luận sau đó

Nghệ thuật là phương tiện tuyệt vời để thể hiện những ý tưởng, cảm nhận các giá trị một cách sáng tạo, và biến những giá trị ấy thành của mình Chẳng hạn có thể kết hợp giữa vẽ, chơi trò chơi với trình diễn nghệ thuật, hoặc nhảy múa kết hợp với âm nhạc… Điều này rất tốt cho việc biểu lộ và phát huy tinh thần tập thể Thông qua các hoạt động ấy, học sinh sẽ tự liên hệ với những giá trị vốn có sẵn của bản thân để nhận ra những gì mình thực sự muốn nói Sự đa dạng của các loại hình nghệ thuật có thể giúp học sinh hứng thú hơn Một môi trường học tập như thế sẽ tạo điều kiện cho mỗi người tỏa sáng, giúp các em biết khai thác những tiềm năng to lớn ẩn chứa trong mình Giáo dục giá trị sống là giúp học sinh nâng cao năng lực để tự lựa chọn giữa những giải pháp khác nhau Quyết định phải xuất phát từ học sinh Vì thế học phải hết sức gần gũi với cuộc sống hay ngay trong cuộc sống Nội dung học phải xuất phát từ chính nhu cầu và kinh nghiệm của học sinh Học sinh cần có điều kiện để

cọ xát các ý kiến khác nhau, trao đổi kinh nghiệm, tập tành, thực hành, áp dụng Học sinh phải tham gia chủ động, vì có thế học sinh mới thay đổi hành vi

Như vậy, việc vận dụng phối hợp và linh hoạt các phương pháp trên sẽ mang lại hiệu quả cao trong giáo dục giá trị sống cho học sinh, giúp các em nhận thức về những giá trị truyền thống và nhân loại và dần dần những giá trị

ấy hình thành trong nhân cách của học sinh

1.2 Thực tiễn của giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay 1.2.1 Thực trạng giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay

Sự phát triển nhanh chóng và nhiều mặt của thế giới ngày nay và nền kinh tế thị trường đang tác động trực tiếp đến mọi quốc gia, đã và đang làm chao đảo nhiều giá trị tinh thần nói chung và giá trị đạo đức nói riêng, vốn được xem là truyền thống đạo đức của các dân tộc và của toàn thể nhân loại Hiện tượng suy đồi đạo đức là có thật và đang trở thành mối quan tâm, lo ngại của nhiều quốc gia, dân tộc trên toàn cầu

Đối với Việt Nam, từ khi chúng ta chuyển sang nền kinh tế thị trường bên cạnh rất nhiều cái được, đã xuất hiện những cách sống và lối sống xa lạ, trái với các chuẩn mực của xã hội, bất chấp những truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc Một bộ phận trong các tầng lớp, các thành phần xã hội khi mưu cầu lợi ích cá nhân đã chà đạp lên những khuôn mẫu, những giá trị đạo đức đích thực Nạn tham nhũng, buôn lậu, làm giàu bất chính và các tệ nạn xã hội khác đang có những biểu hiện phức tạp Một bộ phận trong lớp trẻ hiện nay có tâm lý sống thực dụng, buông thả, sùng bái đồng tiền, quay lưng lại với văn hóa, đạo đức truyền thống…

Vì vậy, giáo dục giá trị sống hiện đang là vấn đề được quan tâm đặc biệt của các chính sách giáo dục trên thế giới, giáo dục giá trị được xem như là một nhân tố cơ bản thúc đẩy quá trình phát triển của xã hội Việc xác định mục tiêu và chương trình, cách đưa giáo dục giá trị sống vào nhà trường, giáo dục giá trị sống cho cộng đồng cũng như các chương trình giáo dục chuyên biệt đang được xây dựng và tiến hành trên phạm vi rộng lớn ở các quốc gia Mặt khác, trong hoàn cảnh thế giới đang trải qua những cơn biến động lớn lao, mạnh mẽ, cần phải hướng con người – trong đó có thế hệ trẻ - vào những giá trị cơ bản, giá trị đúng đắn theo nghĩa hợp quy luật chung, góp phần làm cho

cá nhân và xã hội phát triển Để làm được điều đó, trước hết cần nâng cao nhận thức của các lực lượng giáo dục về vai trò của công tác giáo dục giá trị sống trong nhà trường

Nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện bởi tổ chức UNESCO và LVEP cũng chỉ ra rằng, sau khi được học môn giáo dục giá trị sống, học sinh

đã biết tự đánh giá bản thân mình tốt hơn, biết điều chỉnh bản thân để phát triển các mối quan hệ với người thân và những người xung quanh theo hướng tích cực, đồng thời các em cũng có thái độ nghiêm túc hơn trong học tập và các hoạt động khác Điều này không chỉ giúp học sinh tự hoàn thiện những phẩm chất nhân cách tốt của bản thân mà còn giúp các em hình thành, rèn luyện cho mình một lối sống tích cực, có trách nhiệm Nhận thức được ý nghĩa của việc giáo dục giá trị sống cho thế hệ trẻ sẽ giúp các nhà giáo dục có

ý thức hơn, tổ chức có hiệu quả hơn công tác này trong nhà trường

Để tìm hiểu thực trạng giáo dục giá trị sống cho học sinh trung học phổ thông hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân, tác giả đã tiến hành khảo sát ở một số trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận (gồm 34 giáo viên bộ môn Giáo dục công dân và 200 học sinh) và đã thu được kết quả như sau:

STT Nội dung Đồng ý Phân vân Không đồng ý

5 Phát triển lòng tự tin, tinh thần trách

nhiệm của học sinh 21(61.8%) 10(29.4%) 3 (8.8%)

6 Tăng cường sự phối hợp giữa các lực

lượng giáo dục 20(58.8%) 5(14.7%) 9 (26.5%)

Qua kết quả khảo sát ở trên cho thấy vẫn còn một bộ phận giáo viên cho rằng giáo dục giá trị sống không giúp học sinh nâng cao được kết quả học tập (29.4%), phát triển lòng tự tin, tinh thần trách nhiệm (29.4%), không có vai trò trong việc tăng cường sự phối hợp giữa các lực lượng giáo dục (14.7%), đồng thời vẫn có một tỉ lệ khá lớn còn phân vân rằng giá trị sống

có ảnh hưởng đến việc rèn luyện lối sống lành mạnh, tích cực cho học sinh hay không? (chiếm 41.2%) Điều đó cho thấy một bộ phận không nhỏ giáo viên còn chưa có nhận thức thật đầy đủ về ý nghĩa của việc giáo dục giá trị sống cho học sinh trong việc nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường Do đó, việc nâng cao nhận thức, thái độ của giáo viên về ý nghĩa của giáo dục giá trị sống cho học sinh sẽ giúp họ có định hướng tốt hơn trong việc thực hiện những nội dung giáo dục này

Khi giáo viên được hỏi về mức độ tích hợp giáo dục các giá trị sống cho học sinh trong quá trình giảng dạy thì thu được kết quả khảo sát sau:

Nhìn qua bảng khảo sát trên, có thể thấy rằng mức độ không bao giờ giáo dục các giá trị của giáo viên vẫn còn khá cao, điều đó nhận định được phần nào hạn chế của công tác giảng dạy môn GDCD hiện nay ở trường THPT Hầu hết các giáo viên và học sinh vẫn coi đây là môn học phụ nên việc đầu tư dạy học nội dung cũng như giáo dục thái độ cho học sinh vẫn mang tính lẻ tẻ, hời hợt, chưa có sự đồng bộ và sâu sắc qua từng nội dung giáo dục nói chung và giáo dục giá trị sống nói riêng Vì vậy, cần phải quán triệt và thực hiện nghiêm túc hoạt động dạy học môn GDCD một cách khoa học, thể hiện được tính đặc thù của môn học này trong trường THPT, trong đó có cả việc thực hiện giáo dục giá trị sống cho học sinh nhằm giáo dục các giá trị sống cơ bản cho các em, giúp các em định hướng giá trị cho bản thân mình, hình thành nhân cách trong sáng và có hành vi đúng đắn

Bên cạnh đó, khi được hỏi “Theo thầy (cô), việc lồng ghép giáo dục giá

trị sống cho học sinh trong dạy học môn Giáo dục công dân là việc làm…”

thì đa số các giáo viên đều lựa chọn “Rất cần thiết” chiếm 82%, “Cần thiết”

chiếm 18%, các mức độ còn lại không được giáo viên lựa chọn, qua đó có thể nhận thấy đa số giáo viên đều nhận thức được tính thực sự cần thiết của việc lồng ghép giáo dục giá trị sống cho học sinh trong dạy học môn GDCD Với nhận thức này, không thể không thừa nhận tính cấp thiết của việc lồng ghép giáo dục giá trị sống trong dạy học môn GDCD và do đó cần phải thực hiện ngay trong hoạt động dạy học, đáp ứng tính cấp thiết của vấn đề này trong giáo dục

Khi khảo sát về tính cần thiết của việc sử dụng các phương pháp giáo dục giá trị sống, tác giả đã thu được bảng số liệu sau:

Phương pháp giáo dục giá trị sống Mức độ cần thiết (Tỉ lệ %)

Phương pháp trải nghiệm/thực hành 58.8 29.4 0 0 11.8

Có thể thấy đa số các giáo viên đều đánh giá về tính cần thiết của việc sử dụng các phương pháp giáo dục giá trị sống ở mức độ khá cao Trong đó phương pháp hoạt động nhóm được giáo viên đánh giá mức độ cần thiết của

nó là cao nhất, rồi đến phương pháp thuyết trình kết hợp với các phương pháp khác (88%); phương pháp nêu gương/ mô hình mẫu (85.3%); đối với phương pháp trò chơi một số giáo viên vẫn cho rằng không cần thiết (23.4%) vì theo thầy cô sẽ không có thời gian trên lớp để tổ chức hoạt động này Nhưng nhìn chung, hầu hết các giáo viên đều nhận thấy tính cần thiết khi sử dụng các phương pháp giáo dục giá trị sống cho học sinh trong dạy học môn GDCD, do đó cần thiết phải đưa các phương pháp này vào hoạt động dạy học của giáo viên và học sinh trong quá trình truyền đạt và chiếm lĩnh tri thức, cũng như việc lồng ghép giáo dục giá trị sống cho các em học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn GDCD

Đa số học sinh chưa từng biết đến khái niệm “giá trị sống” bao giờ (92.5%) Khi được hỏi giá trị sống có ảnh hưởng đến bản thân mỗi người như

thế nào thì hầu hết học sinh trả lời “Ít ảnh hưởng đến cuộc sống mỗi người” (75%); “Ảnh hưởng lớn đến cuộc sống mỗi người” (24%) và “Không ảnh

hưởng đến cuộc sống của mỗi người” (1%) Như vậy, bản thân các em học

sinh vẫn chưa được biết nhiều đến khái niệm giá trị sống và ý nghĩa của nó đối với mỗi cá nhân trong xã hội Do đó, việc giáo dục những giá trị sống cơ bản cho các em học sinh là rất cần thiết và cần được phổ biến rộng rãi trong

hệ thống giáo dục quốc dân

Khi học sinh được hỏi “Dưới đây là một số giá trị sống cơ bản Hãy cho

biết bạn thường thể hiện những giá trị đó ở mức độ nào?”

Giá trị

Mức độ (Tỉ lệ %) Thường xuyên Thỉnh thoảng Không bao giờ

Qua bảng khảo sát trên, cho thấy sự thể hiện các giá trị sống của học sinh

ở mức độ không bao giờ vẫn chiếm tỉ lệ rất cao, điều đó cũng đã thể hiện qua thực trạng lối sống thanh thiếu niên trong xã hội hiện nay, các giá trị sống đang ngày càng bị quên lãng và đi theo đó là lối sống thực dụng, đua đòi, vị

kỷ cá nhân, với các tệ nạn xã hội đang ngày càng gia tăng Chính vì vậy, cần phải nhanh chóng đưa giáo dục giá trị sống vào hoạt động dạy học ở các cấp học nói chung và bậc THPT nói riêng, thực hiện một cách đồng bộ và toàn diện Đây cũng chính là một trong những lý do mà tác giả lựa chọn vấn đề

“Giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân” làm đề tài nghiên cứu, nhằm giải quyết vấn đề giáo dục giá trị

sống cho học sinh cấp thiết như hiện nay

Cũng giống như giáo viên, khi học sinh được hỏi về tính cần thiết của việc lồng ghép giáo dục giá trị sống trong dạy học môn GDCD thì đa số các

em đều trả lời là “Rất cần thiết” chiếm 75%, “Cần thiết” chiếm 18.5%,

“Lưỡng lự” là 6.5% Bản thân các em cũng đã nhận thức được tầm quan

trọng của việc lồng ghép giáo dục giá trị sống trong dạy học môn GDCD, điều

đó chứng tỏ việc thực hiện lồng ghép này là có khả quan và thực thi được Đối với công tác giảng dạy môn Giáo dục công dân hiện nay thì việc thực hiện giáo dục giá trị sống qua từng bài học trên lớp cũng như hoạt động ngoại khóa rất ít được chú trọng, thậm chí ít giáo viên biết đến chủ đề này Phần lớn các giáo viên khi lên lớp chỉ giảng dạy những nội dung có trong sách giáo khoa, có khi cắt giảm cả nội dung, tiết học để thay vào những bộ môn khác Việc lồng ghép giáo dục giá trị sống trong dạy học môn Giáo dục công dân vẫn chưa thật sự phổ biến, còn mang tính cục bộ, rải rác ở một số trường học Vì vậy, việc thực hiện giáo dục giá giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân cần phải được triển khai, phổ biến rộng rãi hơn

1.2.2 Tính tất yếu của giáo dục giá trị sống cho học sinh Trung học phổ thông hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân

Có thể nói, việc giáo dục giá trị cho thế hệ trẻ được coi là có tính chất quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của một dân tộc Một đất nước hay vùng lãnh thổ nào đó có thể bị xóa tên trên bản đồ thế giới nếu nó mất đi

những giá trị của riêng mình Bởi “Hạt nhân của mỗi nền văn hóa là hệ thống

các giá trị và con người, không giữ gìn được bản sắc của dân tộc thì không

thể trở thành một nhân cách có văn hóa” [13, 96]

Bên cạnh học cách để làm nhằm chuẩn bị mưu sinh cho cuộc sống, con người cũng cần biết nên sống ra sao Nghĩa là làm thế nào để ứng phó trước tình huống, quản lý cảm xúc, học cách giao tiếp, ứng xử với mọi người xung quanh, làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn trong mối quan hệ, làm thế nào để

thể hiện bản thân một cách tích cực, lành mạnh

Đặc biệt trong một xã hội cạnh tranh khốc liệt như hiện nay, nếu không được trang bị sẵn vốn sống, chúng ta khó có thể ứng phó sao cho tích cực nhất khi phải đối mặt trước những tình huống thử thách, hoặc sẽ dễ dàng bị sa ngã,

bị ảnh hưởng tiêu cực bởi môi trường sống

Thanh thiếu niên là lứa tuổi hình thành những giá trị cốt lõi của một người công dân của đất nước trong tương lai Nếu không có nền tảng giá trị sống rõ ràng và vững chắc, dù cho được học nhiều kỹ năng đến đâu, các em cũng sẽ không biết cách sử dụng nguồn tri thức ấy sao cho hợp lý, mang lại lợi cho bản thân và cho xã hội Không có nền tảng giá trị, học sinh cũng sẽ không biết cách tôn trọng bản thân và người khác, không biết cách hợp tác, không biết cách xây dựng và duy trì tình đoàn kết trong các mối quan hệ, không biết cách thích ứng trước những đổi thay, có khi còn tỏ ra tham lam,

cao ngạo về những kỹ năng mình có

Thiếu nền tảng giá trị sống vững chắc, con người rất dễ bị ảnh hưởng bởi những giá trị vật chất, và rồi mau chóng định hình chúng thành mục đích sống, đôi khi đưa đến kiểu hành vi thiếu trung thực, bất hợp tác, vị kỷ cá nhân Đối

với lứa tuổi thanh niên thì điều này lại càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Bởi giá trị sống giúp chúng ta cân bằng lại những mục tiêu vật chất; những giá trị sống tích cực là chiếc neo giúp chúng ta ổn định, vững chãi giữa những biến động của cuộc đời, có thể sẽ không dễ dàng gì nhưng ta vẫn vượt qua được mà không cảm thấy bị thua thiệt, mất mát Nói về vấn đề này, trong một cuộc phỏng vấn, bà Trish Summerfield – giám đốc chương trình giáo dục các giá trị cuộc sống tại Việt Nam (Living value – LVEP in Vietnam) đã phát

biểu: “Bản chất con người vốn tốt đẹp với những giá trị sẵn có, nhưng trong

cuộc sống hiện đại đôi khi với những cạnh tranh, những toan tính có thể làm cho những giá trị đó bị che khuất, thậm chí bị vùi lấp Nhưng nếu có cơ hội

để được tôn trọng và được thấu hiểu thì con người ta có thể tự do khám phá được các giá trị của bản thân” (www.nguoiduongthoi.com.vn)

Có thể nói, ở nước ta trong giai đoạn hiện nay, bạo lực học đường là vấn

đề đang có biểu hiện gia tăng trong giới trẻ, đặc biệt là trẻ em ở lứa tuổi vị thành niên Điều này nhắc nhở chúng ta rằng, đối tượng chính của nạn bạo lực học đường nói trên không hẳn là những người thiếu hiểu biết, bởi các em cũng được đi học, các em cũng được sống trong sự bảo bọc của cha mẹ và không thiếu thốn về vật chất Điều mà tất cả thanh thiếu niên cần là những giá trị sống cốt lõi mà mỗi con người cần có, đó là tình yêu thương, lòng nhân ái,

sự bình yên, lòng tự trọng, tinh thần đoàn kết, lòng vị tha…

Từ vài thập kỷ nay, trong giáo dục đạo đức cho tuổi trẻ trên thế giới người ta nói nhiều đến hai khái niệm mới là giáo dục kỹ năng sống và giá trị sống Nó khác với nhiều với cách giáo dục xưa bằng lời nói suông, mà bằng hành động cụ thể để trẻ có khả năng hành động tích cực thật sự Nói về nạn bạo lực học đường hiện nay, có nhiều quan điểm cho rằng lý do dẫn đến tình trạng trên là do thanh thiếu niên còn chưa được trang bị các kỹ năng sống Kỹ năng sống giúp cho trẻ em nói riêng và con người nói chung có khả năng về mặt tâm lý xã hội để phán đoán và ra quyết định tích cực, nghĩa là để “nói không với cái xấu” Nhưng nếu trẻ coi cái xấu ấy là tốt thì sao? Vì thế giáo

dục giá trị sống phải đi song hành và là cái nền cho giáo dục kỹ năng sống

Có được những giá trị sống đích thực rồi thì cũng như bộ rễ vững chắc của cây, dù có bão táp như thế nào thì cây vẫn có thể bám chặt và đứng vững Đó

là lợi ích lớn lao nhất mà quá trình giáo dục giá trị sống mang lại cho trẻ em nói chung và học sinh Trung học nói riêng Do vậy, giáo dục giá trị sống cho học sinh trong nhà trường hiện nay là một việc làm quan trọng và bức thiết,

đòi hỏi sự quan tâm và chú ý hơn nữa của các lực lượng giáo dục

Trong trường THPT, môn Giáo dục công dân là môn học cung cấp cho học sinh những hiểu biết ban đầu về thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng; hiểu các giá trị đạo đức, pháp luật cơ bản của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay; biết được bản chất của Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam; vai trò của Nhà nước trong việc đảm bảo thực hiện pháp luật, hoạch định chính sách và quản lý kinh tế; hiểu đường lối, quan điểm của Đảng; các chính sách quan trọng của Nhà nước về xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc trong giai đoạn hiện nay; hiểu trách nhiệm công dân trong việc thực hiện đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; hiểu trách nhiệm tham gia kinh tế của công dân

Đối với môn học Giáo dục công dân, với đặc thù của môn học này càng đóng vai trò quan trọng và thiết thực trong giáo dục giá trị sống cho các em học sinh Trung học phổ thông hiện nay Thông qua giảng dạy môn Giáo dục công dân, giáo viên có thể định hướng các giá trị sống cho học trò của mình,

để những giá trị ấy trở thành nhân cách ở các em, hình thành thế giới quan và nhân sinh quan đúng đắn: học sinh biết yêu cái tốt, cái đúng, cái đẹp, không đồng tình với các hành vi, việc làm tiêu cực; biết yêu quê hương, đất nước, biết trân trọng và phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc; tin tưởng vào đường lối, chủ trương của Đảng, tôn trọng các chính sách, pháp luật của Nhà nước và các quy định chung của cộng đồng Có ước mơ và mục đích sống cao đẹp, giúp các em trở thành một công dân tốt của xã hội, của đất nước – đó cũng chính là mục tiêu của môn học này

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Qua chương 1, tác giả đã đi vào phân tích cơ sở khoa học của giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay một cách cụ thể và rõ ràng Với những biến động của cuộc sống xã hội hiện nay, các giá trị truyền thống và nhân loại nếu không được định hướng đúng đắn và kịp thời cho giới trẻ hiện nay, đặc biệt là các em học sinh, thì dễ dẫn đến những điều đáng tiếc cho xã hội và cho chính bản thân các em; làm mất đi các giá trị tốt đẹp mà ông cha ta bao đời gìn giữ; các tệ nạn xã hội, tha hóa đạo đức ngày càng gia tăng Chính

vì vậy, việc giáo dục giá trị sống cho các em học sinh là điều mang tính cấp thiết hiện nay, góp phần giáo dục học sinh phát triển toàn diện, đáp ứng mục tiêu xây dựng con người mới cho đất nước

Giáo dục giá trị sống là nội dung giáo dục không thể ngày một ngày hai

mà chúng ta có thể nhìn thấy thành quả của nó Đây cũng là một công cuộc trường kỳ và gian nan, đòi hỏi chúng ta phải có cách tiếp cận đúng đắn, khoa học mà cũng phải uyển chuyển, linh hoạt thì hiệu quả mới cao Sự hiệu quả của việc giáo dục này phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp, quy trình và điều kiện mà người giáo viên thực hiện Vì vậy, chúng tôi xin đề xuất quy trình, điều kiện và giải pháp để thực hiện giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân qua chương 2

CHƯƠNG 2 QUY TRÌNH VÀ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH THPT HIỆN NAY TRONG DẠY

HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN

2.1 Quy trình thực hiện giáo dục giá trị sống cho học sinh THPT hiện nay trong dạy học môn Giáo dục công dân

Quy trình thực hiện giáo dục giá trị sống cho HS THPT hiện nay trong dạy học môn GDCD là trình tự các bước, các giai đoạn được sắp xếp có tổ chức, có mục đích, liên tiếp nhau của việc triển khai giáo dục giá trị sống cho HS THPT hiện nay trong dạy học GDCD nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đã đề ra

Quy trình thực hiện cần đảm bảo một số nguyên tắc sau:

- Đảm bảo được mối quan hệ giữa GV và HS

tố như tri thức, kỹ năng và thái độ

Trong trường THPT, thông qua chức năng, nhiệm vụ, nội dung của môn GDCD, mục tiêu dạy học môn GDCD được xây dựng trên cơ sở mục tiêu giáo dục của cấp học bao gồm chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ Trong đó, chuẩn kiến thức, kỹ năng là yêu cầu cơ bản Chuẩn kiến thức, kỹ năng còn là căn cứ để biên soạn SGK ở từng môn học nhằm đảm bảo tính thống nhất, tính khả thi của chương trình môn học, đảm bảo chất lượng và hiệu quả của quá

trình dạy học Mục tiêu dạy học của từng bộ môn phải được xây dựng trên cơ

sở lý luận và thực tiễn, phải quán triệt mục tiêu chung của cấp học Trong giáo dục giá trị sống cho HS thông qua dạy học môn GDCD thì mục tiêu dạy học chính là định hướng cho HS những giá trị sống tích cực và từ đó hình thành nhân cách tốt đẹp ở các em, giúp các em thấy được ý nghĩa tốt đẹp của cuộc sống GV phải phổ biến công khai mục tiêu dạy học để HS chủ động trong việc xây dựng kế hoạch học tập và lĩnh hội tri thức, làm cho quá trình học tập trở nên tự giác tích cực, chủ động hơn Xác định mục tiêu dạy học là quá trình khách quan chứ không phải là ý muốn chủ quan của GV, nó dựa trên những yêu cầu khách quan của quá trình dạy học như nội dung dạy học, đối tượng của quá trình dạy học, mục tiêu và nhiệm vụ đào tạo

Mục tiêu của việc giáo dục giá trị sống cho HS trong dạy học môn GDCD là định hướng các giá trị sống cho các em, giúp các em hiểu được nội dung và các biểu hiện của từng giá trị trong cuộc sống để từ đó hình thành ở các em kỹ năng sống, giải quyết vấn đề, tình huống Từ đó củng cố thêm niềm tin trong cuộc sống ở HS, hình thành thái độ và hành vi tốt đẹp cho các em

2.1.2 Xác định nội dung dạy học

Nội dung dạy học là một thành tố hết sức quan trọng của quá trình dạy học Cùng với phương pháp, phương tiện dạy học, nội dung dạy học sẽ dẫn

HS đến mục tiêu cần đạt được của môn học Nội dung dạy học quy định nội dung hoạt động của cả thầy và trò trong suốt quá trình dạy học

Sau khi đã xác định được mục tiêu dạy học, căn cứ vào những thông tin tổng hợp được, GV phân loại những thông tin cần phải biết, nên biết và có thể biết Những thông tin cần biết là những tri thức mang tính phổ thông, thiết thực, cơ bản Trong bài giảng, những thông tin cần biết phải được phân tích rõ Đảm bảo được những tri thức này, GV đã hoàn thành được một mục tiêu dạy học – mục tiêu về kiến thức Để bài giảng thêm phần sinh động, hấp dẫn với

HS, thì ngoài những tri thức trong sách giáo khoa, GV cần lựa chọn, bổ sung,

lồng ghép thêm vào bài giảng những tri thức nên biết và có thể biết Sự hiểu biết rộng lớn và sự vận dụng một cách linh hoạt sự hiểu biết đó vào thực tiễn giảng dạy sẽ giúp GV chủ động hơn trong bài giảng Căn cứ vào nội dung kiến thức, vào từng mục tiêu học tập đối với từng đối tượng HS khác nhau, căn cứ vào điều kiện học tập cụ thể như thời gian, khả năng khai thác tài liệu,… mà người GV có thể đưa ra những nội dung bổ trợ cần được nghiên cứu, tham khảo… bằng các phương pháp khác nhau nhằm hình thành và phát triển kỹ năng vận dụng lý luận vào thực tiễn, khẳng định tính đúng đắn của tri thức khoa học được lĩnh hội GV có thể yêu cầu HS vận dụng những kiến thức hiểu biết trong cuộc sống, hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo đài, internet… để chứng minh, luận giải một vấn đề lý luận trong nội dung bài học GV có thể giới thiệu cho HS một vài tài liệu tham khảo có tác dụng phục vụ mở rộng tầm kiến thức, hiểu biết của HS GV cũng

có thể đưa ra một số tình huống để HS đặt mình trong tình huống đó và tự tìm

ra hướng giải quyết vấn đề; hoặc cho các em tham gia các hoạt động ngoại khóa, các hoạt động ngoài giờ lên lớp khác để các em có cơ hội được hiểu biết thêm ngoài những nội dung trong SGK

Như vậy, để xác định được nội dung dạy học, GV cần nắm chắc và bám sát kế hoạch dạy học và chương trình môn học Bám sát kế hoạch dạy học và chương trình môn học sẽ giúp cho GV chủ động trong việc lựa chọn nội dung dạy học, tránh tình trạng giảng bài lan man, không đúng trọng tâm bài học Nội dung dạy học luôn phải bám sát mục tiêu dạy học, xác định tri thức trọng tâm, trọng điểm của bài giảng, tri thức HS chưa biết và đã biết Khi người GV xác định đầy đủ nội dung dạy học thì mới lựa chọn được phương pháp, phương tiện

và đưa ra được những biện pháp dạy học phù hợp với bài giảng Thực hiện giáo dục giá trị sống cho HS THPT cần xác định cụ thể và rõ ràng nội dung giáo dục giá trị sống, xác định các giá trị cần giáo dục cho các em, lựa chọn các hình thức và biện pháp dạy học phù hợp nhằm đạt được mục tiêu dạy học đã đề ra

Nội dung giáo dục giá trị sống trong dạy học môn GDCD rất đa dạng và phong phú, không chỉ có nội dung trong SGK mà nó còn là những câu chuyện thực tế qua báo đài, mạng xã hội…, những tình huống vấn đề trong cuộc sống xung quanh HS Do đó, GV cần linh hoạt nắm bắt thông tin và có năng lực sư phạm vững vàng thì mới có thể thực hiện tốt bài giảng trên lớp, định hướng đúng đắn cho người học

2.1.3 Quy trình thiết kế bài giảng

Thiết kế bài giảng hay soạn giáo án là khâu rất quan trọng của quá trình dạy học Để thiết kế được bài giảng, trước hết GV phải nghiên cứu kỹ chương trình SGK, tìm nguồn tài liệu tham khảo và xác định mục tiêu bài học, lựa chọn kiến thức cơ bản, phương pháp và phương tiện dạy học, xác định các hình thức và biện pháp tổ chức dạy học, thiết kế các hoạt động dạy học và trình bày chúng theo trình tự logic của bài giảng Việc soạn giáo án cần phải tuân thủ một số yêu cầu và nguyên tắc sau:

- Xác định chính xác và cụ thể mục tiêu bài học cả về kiến thức, kỹ năng

và thái độ Trong đó, mục tiêu kiến thức phải thể hiện rõ những trọng tâm về kiến thức mà HS cần phải nắm với 6 mức độ nhận thức (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá); mục tiêu kỹ năng phải mô tả, phân tích được tình huống, vấn đề, ghi nhớ và vận dụng kiến thức trong thực tiễn cuộc sống; mục tiêu thái độ phải đạt được các yếu tố về thế giới quan và nhân sinh quan, những nét phẩm chất đạo đức, những hành vi xã hội tốt đẹp Nếu không xác định rõ mục tiêu bài học sẽ dễ rơi vào giảng dạy tràn lan, cung cấp quá ít hoặc quá nhiều tri thức, HS không tiếp thu được hoặc sẽ làm mất đi tính

hệ thống, tính khoa học của bài học, dẫn đến tình trạng “cháy giáo án” hoặc

“ướt giáo án” khi tiến hành bài giảng trên lớp

- Căn cứ vào nội dung SGK để xác định kiến thức trọng tâm, phân tích những kiến thức cơ bản cần cho HS nắm vững trên lớp, những nội dung nào

HS có thể tự nghiên cứu qua các sách tham khảo, sách bài tập, báo đài, mạng

xã hội