Tổ chức dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (ngữ văn 11) theo phương pháp loại hình

Đối với văn xuôi lãng mạn Việt Nam, dạy học theo phương pháp loại hình giúp học sinh hiểu được những giá trị đích thực của từng tác phẩm trong sự vận động và phát triển của nền vă

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN BÍCH THỦY

TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC

PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN (NGỮ VĂN 11)

THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI

HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2015

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN BÍCH THỦY

TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC

PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN (NGỮ VĂN 11)

THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI

HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DAY HỌC

2

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luâṇ văn , tôi đã nhâṇ đươc rất nhiều sự quan tâm , giúp

đỡ Nhân dip̣ này , tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý Thầ y giáo, Cô

giáo của Trường Đại học Giáo dục , Đaị hoc̣ Quốc gia Hà Nôị đã nhiêṭ tinh

giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập

Tôi xin bay tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS TS Đoàn Đức

Phương - người thầy đã tâṇ tinh hướng dẫn , giúp đỡ tôi trong suốt quá trinh

làm và hoàn thiện luận văn này

Xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô, những đồng nghiệp đang giảng dạy tại trường THPT Sơn Tây - Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình triển khai đề tài Qua đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã dành cho tôi sự quan tâm khích lệ và chia sẻ trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Mặc dù có nhiều cố gắng, nhưng luận văn khó tránh khỏi thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Ngày 10 tháng 11 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Bích Thủy

i

DANH MỤC TƢ̀ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CNTT Công nghệ thông tin

Số thứ tự Trung bình Trung học phổ thông Tiến sĩ

Xã hội phong kiến Việt Nam

ii

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 11

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 11

1.1.1 Khái lược về các phương pháp dạy học văn 11

1.1.2 Lý thuyết về loại hình và phương pháp loại hình 13 1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 16

1.2.1 Thực trạng dạy học kiểu bài tác phẩm văn xuôi lãng mạn ở THPT 16

1.2.2 Những khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy học bài tác phẩm văn xuôi lãng mạn 20

Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI HÌNH 23

2.1 Yêu cầu vận dụng dạy học theo phương pháp loại hình 23

2.1.1 Loại hình đề tài và kiểu phản ánh hiện thực 23 2.1.2 Loại hình cốt truyện và diễn trình cốt truyện 37 2.1.3 Loại hình nhân vật và tính cách nhân vật 43 2.1.4 Khái quát loại hình tác phẩm văn xuôi lãng mạn 55

2.2 Thiết kế giáo án tác phẩm văn xuôi lãng mạn Chữ người tử tù theo phương pháp loại hình 56

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích và yêu cầu thực nghiệm 77

3.2 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 77

3.3 Nội dung và tiến trình thực nghiệm 78

iii

3.3.1 Nội dung thực nghiệm 78

3.3.2.Tiến trình thực nghiệm 78

3.3.3 Kết quả thực nghiệm, nhận xét đánh giá 80

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .86

1 Kết luận 86

2 Khuyến nghị 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

PHỤ LỤC 91

iv

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1 Tổng hợp từ 15 giáo viên trường THPT Sơn Tây - Hà Nội và

10 giáo viên trường THPT Xuân Khanh - Sơn Tây - Thành phố

Hà Nội 17 Bảng 1.2 Tổng hợp 150 phiếu của HS Trường THPT Sơn Tây và

THPT Xuân Khanh- Thành phố Hà Nội 19 Bảng 3.1 Tổng hợp kết quả (tính ra %) của lớp thực nghiệm và lớp

v

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Những năm qua nền giáo dục Việt Nam đã đạt được những thành tựu

quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển, song thực tế còn chưa theo kịp được sự phát triển của thời đại, chưa đáp ứng với yêu cầu các ngành nghề trong xã hội Học sinh, sinh viên tốt nghiệp còn hạn chế về năng lực tư duy sáng tạo, kỹ năng thực hành, khả năng thích ứng với nghề nghiệp, khả năng tự lập nghiệp Những yếu kém này được bắt nguồn từ hoạt động dạy và học ở trong nhà trường Vì thế, để nâng cao chất lượng giáo dục ở nước ta cần thiết phải thay đổi cách dạy và cách học

Môn văn là môn học chính trong chương trình phổ thông có vai trò trọng yếu trong chiến lược đào tạo con người Dạy học nói chung và học văn nói riêng, không thể không chú ý đến chủ thể của hoạt động ấy, đặc biệt là người học Điều này liên quan mật thiết đến phương pháp dạy học Tuy nhiên, thực trạng dạy học văn ở nhà trường phổ thông hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu mới Không ít giáo viên, dù đã có ý thức về đổi mới phương pháp dạy học nhưng cũng chỉ dừng lại bên lề của sự thử nghiệm, tìm kiếm mô hình trên lí thuyết sách vở, tình trạng học nhồi nhét, kiến thức nặng nề và kém sáng tạo Chương trình giáo dục còn theo lối truyền thống xa xưa mang nặng kiểu "hàn lâm, kinh viện" chưa chú trọng đến tính sáng tạo, năng lực thực hành và hướng nghiệp cho học sinh Sự chuyển biến chậm chạp trong việc đổi mới phương pháp dạy học văn đã làm hạn chế rất nhiều chất lượng giáo dục Để nhanh chóng nâng cao chất lượng bộ môn văn ở trường phổ thông đáp ứng yêu cầu của thời đại mới đòi hỏi quan niệm dạy và học phải có sự chuyển biến thực thụ, đổi mới một cách đồng bộ trong mọi khâu của quá trình giáo dục

1.2 Đầu thế kỷ XX, khi "luồng gió Phương Tây thổi tới", nó đã tạo nên một

cuộc "biến thiên" lớn nhất trong tiến trình lịch sử Văn học Việt Nam Văn học thời

kỳ này đã kế thừa tinh hoa của truyền thống văn học dân tộc, khép lại sau lưng mình cả mười thế kỉ văn học để mở ra phía trước một thời kỳ mới với

1

nhiều hiện tượng, nhiều xu hướng văn học ra đời và số lượng tác giả và tác

phẩm phát triển với tốc độ vũ bão Mỗi xu hướng văn học đều có sự khác biệt về đề tài, khuynh hướng tư tưởng, quan điểm nghệ thuật… tạo nên tính đa dạng, phong phú, phức tạp của văn học Đóng góp cho văn học hiện đại Việt Nam thời kỳ này không thể không kể đến những tác phẩm Văn xuôi lãng mạn Từ trước tới nay

đã có nhiều tác giả nghiên cứu và áp dụng dạy tác phẩm văn xuôi lãng mạn bằng những phương pháp khác nhau, nhưng chưa có tác giả nào đề cập đến phương pháp loại hình

1.3 Nói đến phương pháp loại hình là nói đến phương pháp nghiên cứu

những hiện tượng văn học "có chung những đặc trưng cơ bản nào đó" nhằm xác định vị trí, ý nghĩa đồng thời nhận dạng cấu trúc của chúng trong một hệ thống Đây là chìa khoá để phân loại các hiện tượng văn học trên cơ sở của việc chứng minh các nhóm hiện tượng giống nhau theo một tiêu chuẩn nhất định Đối với văn xuôi lãng mạn Việt Nam, dạy học theo phương pháp loại hình giúp học sinh hiểu được những giá trị đích thực của từng tác phẩm trong sự vận động và phát triển của nền văn học Ưu điểm cơ bản của phương pháp này là nó giúp chúng ta nắm bắt các hiện tượng trong mối quan hệ tổng thể, bao quát, xác định chủng loại của cái cá thể, hiểu được quy luật phát triển của các hiện tượng văn học

1.4 Thực tế giảng dạy và học tập cho thấy phương pháp dạy học tác phẩm văn

xuôi lãng mạn ở THPT, giáo viên còn lúng túng, chưa tìm ra hướng đi thật sự hiệu quả Trong tiết học giáo viên chưa truyền được "lửa" cho học sinh Vì thế, việc tìm ra cách thức tổ chức dạy học phù hợp cho từng tác phẩm văn học là điều rất cần thiết Dạy học tác phẩm văn xuôi lãng mạn trong chương trình Ngữ văn 11 cụ

thể là tác phẩm Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân) và Hai đứa trẻ (Thạch Lam) đã có

nhiều nhà nghiên cứu và thực nghiệm về cách tiếp cận tác phẩm theo các phương pháp khác nhau, nhưng chủ yếu mới chỉ khai thác những giá trị nội dung, nghệ thuật cũng như phong cách của nhà văn ở từng tác phẩm riêng biệt mà chưa chú ý đến đặc trưng loại hình của tác

2

phẩm, chưa đặt nó trong hệ thống để so sánh với những hiện tượng văn học

khác để hiểu đặc trưng của văn xuôi lãng mạn Vì thế, tôi nghiên cứu đề tài: Tổ chức

dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (Ngữ văn 11) theo phương pháp loại hình với hy vọng góp một phần vào việc nâng cao hiệu quả giờ dạy học tác phẩm văn

chương

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Những nghiên cứu phương pháp dạy học văn

Về các phương pháp dạy học văn đã có các nhà nghiên cứu về nhiều phương pháp như: phương pháp diễn giảng, phương pháp đàm thoại, phương pháp đọc hiểu nghệ thuật, phương pháp dạy học nêu vấn đề, phương pháp đọc sáng tạo, phương pháp gợi tìm, phương pháp nghiên cứu, phương pháp tái tạo, phương pháp trực quan, phương pháp dạy học ngoại khóa…

Dạy học tác phẩm văn chương theo phương pháp diễn giảng, phương

pháp gợi tìm có công trình của tác giả Phan Trọng Luận như: Phương pháp

dạy học văn (Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội 1998); Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường (1977); Cảm thụ văn học - giảng dạy văn học (1983); Mấy vấn đề lí luận về đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông ( 2003); Văn chương bạn đọc sáng tạo (2011); Phân tích, bình giảng tác phẩm văn học 11 (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2003); Xã hội - Văn học - Nhà trường (1996); Văn học trong nhà trường nhận diện, tiếp cận đổi mới (Nxb Đại học Sư phạm, 2007); Phương pháp dạy học văn (Nxb Đại học

Sư phạm, 2008); Dạy học giảng văn ở trường phổ thông trung học của

Nguyễn Đức Ân ( Nxb tổng hợp Đồng Tháp); Hoàng Ngọc Hiến, Tập bài giảng nghiên cứu văn học (1996); Nhóm tác giả trường ĐHSP Hà Nội I: Nhà

văn và tác phẩm trong trường phổ thông (Nxb Đaị hoc̣ Sư pham , 2001);

Nguyễn Viết Chữ: Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể

(Nxb Đại học Sư phạm, 2006)

Phương pháp đọc hiểu nghệ thuật, GS.TS Trần Đình Sử có bài viết:

"Đọc - hiểu văn bản, một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy

3

Văn hiện nay" Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn có công trình "Một số vấn đề đọc

hiểu thơ trữ tình và tác phẩm văn chương nghị luận"(Nxb Giáo dục 2005);

"Đọc hiểu văn bản Ngữ văn 9" (Nxb Giáo dục 2007) Ngoài ra, có công trình

nghiên cứu của GS.TS Nguyễn Thanh Hùng"Kĩ năng đọc hiểu văn" (Nxb Đại

học Sư phạm, 2011)

Phương pháp đọc sáng tạo có công trình nghiên cứu của Vũ Nho "Nghệ

thuật đọc diễn cảm" (Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1999); Trần Đình Sử "Đọc văn, học văn" (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2011); Nguyễn Viết Chữ "Phương

pháp dạy học văn chương trong nhà trường" (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2009)

Phương pháp dạy học nêu vấn đề có bài nghiên cứu của Nguyễn Văn

Cường: Một số vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung

học; Phan Trọng Luận: Đổi mới giờ học tác phẩm văn chương ở trường trung học phổ thông (Nxb Giáo dục, 2002); Phương pháp dạy học Văn (Nxb Giáo

dục, 2000)

Phương pháp dạy học ngoại khóa có các giáo trình về lí luận và

phương pháp dạy học văn của GS Phan Trọng Luận đều có bàn về ngoại khóa

và các hoạt động ngoại khóa văn học như: "Hoạt động văn học ngoài nhà

trường, vị trí của công tác ngoại khóa văn học"; "Công tác ngoại khóa văn học với nhiệm vụ đào tạo con người toàn diện của nhà trường xã hội chủ nghĩa"; "Nguyên tắc hoạt động ngoại khóa văn học"; "Tổ chức và hướng dẫn học sinh đọc ngoại khóa văn học" của TS.Trần Thanh Bình Gần đây nhất, một

số Hội thảo đáng chú ý đề cập đến vấn đề hoạt động ngoại khóa như: Hội thảo

"Hiệu quả của hoạt động ngoại khóa đối với việc nâng cao chất lượng dạy-học trong nhà trường phổ thông" của Viện nghiên cứu giáo dục - Trung tâm Đánh

giá và kiểm định chất lượng giáo dục; Hội thảo "Công tác quản lí hoạt động

giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường phổ thông" của Trường Cán bộ quản lí

giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề xung quanh hoạt động ngoại khóa, hoạt động ngoại khóa văn học

4

Phương pháp loại hình là một phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu văn học, cũng là phương pháp áp dụng trong dạy học văn

2.2 Những nghiên cứu về phương pháp loại hình

Trong nghiên cứu khoa học, phương thức phổ biến nhất và lâu đời nhất trong việc nghiên cứu về loại hình là việc phân loại các sự vật để xác định vị trí và ý nghĩa của chúng trong một hệ thống, đồng thời nhận dạng cấu trúc của hệ thống đó Một tromg những người đầu tiên dùng phương pháp loại hình để phân loại các hiện tượng văn học là nhà nghiên cứu văn học dân gian người Nga Vladimir Propp

có"Công trình hình thái học truyện cổ tích,1928" Trong bài viết ông cho rằng: "Những truyện cổ tích có những chức năng như nhau có thể gọi là cùng

loại hình"

Cùng thời và sau Vladimir Propp còn có một loạt các nhà nghiên cứu trên thế giới đã áp dụng phương pháp loại hình cấu trúc tự sự như: Veselovski, Paul Ginestier, A.Dundes,V.Ivanov, V.Toporov, Stith Thompson, Tz Todorov, M.Pop, L.Dolezel…các nhà nghiên cứu này đã quy những yếu tố khả biến thành những yếu tố bất biến nhằm rút ra những thông số cho phép phát hiện đồng hình giữa các tác phẩm tự sự có cấu trúc tưởng như khác biệt nhau; các thông số này cho phép thiết lập những mối liên hệ thao tác nhất định giữa các cấp độ tổ chức khác nhau của một tác phẩm tự sự chúng được coi là những yếu tố quy chiếu Và ở mỗi nhà nghiên cứu thì loại hình cấu trúc lại mang một ý nghĩa cụ thể khác nhau Ví dụ ở Vladimir Propp ta có loại hình chức năng; Veselovski A.Dundes, L.Dolezel

có các loại hình mô tip; Ginestier có các loại hình tình huống kịch tính; Tz Todorov có các loại hình tự sự tạo sinh

Phương pháp loại hình được phát triển mạnh nhất từ những năm 1960 khi các nhà so sánh luận bắt đầu áp dụng nó để nghiên cứu các hiện tượng tương đồng giữa các nền văn học trên thế giới M.B Kharapchenko nghiên cứu văn

học theo phương pháp loại hình trong sách "Cá tính sáng tạo của nhà văn và

sự phát triển văn học" (Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội, 1978) M.B

5

Kharapchenko đã dùng phương pháp loại hình để khảo sát và phân loại nền

văn học Nga thế kỷ XIX, ông đã phân ra hai loại hình: Loại hình Puskin và loại hình Gogol

Ở Việt Nam, thuật ngữ loại hình có lẽ mới xuất hiện những năm 1970 Nhưng trên thực tế thì từ những năm 1960, ở Việt Nam cũng đã có việc thực hành phương pháp loại hình Bằng chứng là GS Đinh Gia Khánh nghiên cứu

"Truyện kiểu Tấm Cám" trong cuốn "Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện

cổ tích qua truyện Tấm Cám"(Nxb Văn học, Hà Nội,1968) Trong cuốn sách này,

mặc dù ông nghiên cứu về loại hình "Truyện Tấm Cám" tức là những truyện

Cổ tích giống truyện Tấm Cám, nhưng ông vẫn chưa gọi là loại hình mà gọi là

"Truyện kiểu Tấm Cám", về mặt ngữ nghĩa "kiểu" hay "loại hình" đều là một Có thể nói việc nghiên cứu loại hình hay phương pháp loại hình, đã được áp dụng ở nước ta từ những năm 1960 GS Đinh Gia Khánh có thể được coi là một trong những người đầu tiên ở nước ta áp dụng phương pháp này một cách đúng nguyên tắc Trong cuốn sách nói trên, sau khi khảo sát vấn đề GS Đinh Gia Khánh đã đưa

ra kết luận và trong đó có một ý như sau: "Trong kho tàng truyện cổ tích của mỗi nước, có rất nhiều truyện có tính chất quốc tế, bên cạnh tính chất dân tộc Đó trước hết là những truyện nước ngoài di chuyển vào Đó cũng có thể là những truyện vốn sản sinh trong nước, nhưng lại tiếp thu một số tình tiết hoặc chi tiết nhất định của những truyện nước ngoài Lại không thể quên rằng nếu cùng ở một trình độ phát triển

xã hội như nhau, cùng phải lý giải những vấn đề giống nhau thì các dân tộc khác nhau

có thể sáng tác nên những truyện mà nội dung và kết cấu cơ bản giống nhau"

2.3 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học tác phẩm văn xuôi lãng mạn 1932-1945

Trong mấy chục năm qua, nhất là khoảng mười năm trở lại đây đã có

nhiều nhà phương pháp với nhiều kinh nghiệm, nhiều thầy cô giáo đầy tâm huyết

đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu ở nhiều góc độ, khía cạnh cùng với những tìm tòi phát hiện đầy mới mẻ nhằm tìm ra hướng dạy, phương pháp,

6

biện pháp dạy học những tác phẩm văn xuôi lãng mạn 1932-1945, đặc biệt là

dạy tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân) ở nhà

trường phổ thông sao cho đạt hiệu quả tốt nhất, nhằm nâng cao chất lượng dạy

học văn ở trường phổ thông trong giai đoạn hiện nay Trong đó phải kể đến

Phân tích,bình giảng tác phẩm văn học 11 của Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên),

Nxb Giáo dục Việt Nam, 2003; Tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông -

Những con đường khám phá của Vũ Dương Quỹ - Lê Bảo; Thiết kế bài học Ngữ văn 11(Tập 1) - Phan Trọng Luận (chủ biên); Thiết kế bài giảng Ngữ văn 11(Tập

1) - Nguyễn Văn Đường (chủ biên); Sách giáo viên Ngữ văn 11, tập 1 do Trần Đình Sử (Chủ biên), Nxb Giáo dục, 2007; Thạch Lam - về Tác gia tác phẩm do

Vũ Tuấn Anh, Lê Dục Tú (tuyển chọn và giới thiệu) Nxb Giáo dục, 2007; Nguyễn

Tuân - Về tác gia và tác phẩm do Tôn Thảo Miên (tuyển chọn và giới thiệu) Nxb

Giáo dục, 2007; Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam, Nguyễn Thành Thi,

Nxb Trẻ,Thành phố Hồ Chí Minh,1998

Hay trong luận văn thạc sĩ của Trần Quốc Khả với đề tài: Tổ chức đối thoại trong

dạy học Chữ người tử tù, tác giả nêu khái quát về nội dung và bản chất của

phương pháp dạy học đối thoại Từ đó vận dụng phương pháp này vào đọc - hiểu tác

phẩm Chữ người tử tù nhằm phát huy vai trò chủ động sáng tạo cho người học

Trong công trình nghiên cứu: "Trường nghĩa miêu tả ánh sáng trong

một số tác phẩm của Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Thạch Lam" của tác giả Trần Hữu

Sáng đã đưa ra cách tiếp cận tác phẩm dưới góc độ trường nghĩa ánh sáng trong sự so sánh với tác phẩm khác Với công trình này, tác giả chỉ tập trung khai thác một phần của yếu tố nghệ thuật như là một con đường giải mã thông tin trong tác phẩm Vì vậy, độ sâu của tác phẩm chưa được khám phá cụ thể và đầy đủ Gần đây nhất là công trình nghiên cứu của tác giả Trần Thị Hồng Bắc - Đại học Giáo dục đề cập

đến việc: "Rèn luyện kĩ năng đọc - hiểu tác phẩm Chữ người tử tù cho học sinh lớp

11" nhằm giúp học sinh hiểu được

7

cái hay của tác phẩm Chữ người tử tù từ tầng cấu trúc ngôn từ đến tầng cấu

trúc hình tượng nghệ thuật, cũng như tầng cấu trúc vị nhân sinh thông qua các kĩ năng đọc chính xác, đọc phân tích, đọc sáng tạo và kĩ năng đọc tích lũy

Từ trước đến nay có nhiều bài nghiên cứu về Thạch Lam và các tác phẩm của Thạch Lam Các tác giả đã tìm hiểu về tiểu sử, cuộc đời, con người, những yếu tố quê hương, trào lưu văn học…đã ảnh hưởng như thế nào đến sáng tác của Thạch Lam Những bài viết đi sâu đánh giá trên cả hai phương diện nội dung và nghệ

thuật trong các sáng tác của Thạch Lam.Về Hai đứa trẻ của Thạch Lam, các tác giả

đã đi vào tìm hiểu những sáng tạo nghệ thuật cũng như những thành công về nội dung tác phẩm, các bài nghiên cứu ở những chi tiết nghệ thuật cụ thể như đề tài

nghiên cứu của Nguyễn Thị Lơ - Đại học Giáo dục:"Hướng dẫn học sinh THPT

xác định chủ đề tư tưởng thông qua việc phát hiện phân tích, bình giá biểu

tượng bóng tối và ánh sáng trong dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam",

trong đề tài tác giả mới chỉ đi sâu tìm hiểu về biểu tượng "bóng tối" và "ánh sáng" thể hiện trong tác phẩm Nhìn chung, bài viết của các tác giả trên đều chưa có cái nhìn toàn diện, mà chủ yếu chỉ dừng lại ở một vấn đề của tác phẩm

Có thể khẳng định rằng số lượng bài viết, bài nghiên cứu về những tác phẩm thuộc văn xuôi lãng mạn rất phong phú và đa dạng, nhiều công trình có giá trị, song chưa

có tác giả nào tiếp cận những tác phẩm văn xuôi lãng mạn lớp 11 theo phương pháp loại hình văn học

Trên cơ sở kế thừa và tiếp thu những người đi trước, tôi xin đề xuất vấn đề:

Tổ chức dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (Ngữ văn 11) theo phương pháp loại hình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài dạy học tác phẩm văn xuôi lãng mạn theo phương

pháp loại hình nhằm mục đích đổi mới phương pháp dạy học, thông qua phương pháp này giúp học sinh phân loại các hiện tượng văn học, trên cơ sở

8

của việc chứng minh các nhóm hiện tượng giống nhau theo một tiêu chuẩn

Trang bị cho học sinh những kiến thức lí luận về đặc trưng loại hình văn xuôi

lãng mạn Từ đó hướng dẫn học sinh khai thác hai tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân) học trong chương trình Ngữ

văn lớp 11 theo phương pháp loại hình Học sinh phân biệt được loại hình văn xuôi lãng mạn Việt Nam với các loại hình văn học khác về đề tài, kiểu phản ánh hiện thực, cốt truyện, nhân vật, tính cách nhân vật

Ngoài việc tiếp cận nội dung kiến thức một cách có hệ thống hơn, biết so sánh phân biệt các loại hình tác phẩm khác nhau thì quan trọng hơn là nhờ hiểu được đặc trưng loại hình, học sinh tự khám phá cái hay, cái đẹp của các tác phẩm khác cùng loại Giúp học sinh nắm vững phương pháp học tập bộ môn Ngữ văn -

môn học có tính logic cao; giáo dục học sinh tính suy luận logic, sáng tạo

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Đề tài thực hiện nhiệm vụ tìm hiểu về tác phẩm văn xuôi lãng mạn,

đặc trưng loại hình văn xuôi lãng mạn 1932-1945

- Tìm hiểu về thực trạng dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Chữ

người tử tù (Nguyễn Tuân) ở một số trường trung học phổ thông trên địa bàn

thành phố Hà Nội

- Tiến hành nghiên cứu, khảo sát thực tiễn để từ đó xác định hướng dạy học hợp

lý và hiệu quả cho việc dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Chữ người

tử tù (Nguyễn Tuân) theo phương pháp loại hình ở trường Trung học phổ thông

Sơn Tây-Hà Nội

- Khảo sát bằng thực nghiệm, đánh giá kết quả nghiên cứu để có cái nhìn

tổng thể về dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Chữ người tử

tù (Nguyễn Tuân)

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng được lựa chọn nghiên cứu là dạy học tác phẩm văn xuôi

lãng mạn Việt Nam, sách Ngữ văn lớp 11, cụ thể là các tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân) theo phương pháp loại hình

9

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trong phạm vi cụ thể là tác phẩm Hai đứa trẻ

(Thạch Lam) và Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân) trong chương trình Ngữ văn lớp

11 ở trường THPT

Đối tượng được áp dụng thực nghiệm nghiên cứu là học sinh lớp 11 Trường THPT Sơn Tây - Thành phố Hà Nội

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, xây dựng đề tài chúng tôi vận dụng nhiều

phương pháp nghiên cứu như:

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tham khảo các tài liệu, giáo trình có nội dung liên quan

Phương pháp loại hình

Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp khảo sát thực tế, thống kê, thực nghiệm

Phương pháp nghiên cứu liên ngành

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ

lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tổ chức dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (Ngữ văn 11) theo phương pháp loại hình

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

10

CHƯƠNG

1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận của đề tài

1.1.1 Khái lược về các phương pháp dạy học văn

Trước tiên chúng ta cần hiểu phương pháp và phương pháp dạy học là

gì? Trong triết học, phương pháp được coi là đối tượng và nội dung của logic học,

không có phương pháp thì không thể có sự vận động Tác phẩm nổi tiếng Bút ký

triết học Lenin cũng đã tán thành các ý kiến sau đây của Hê ghen: "Phương

pháp là ý thức về hình thức vận động nội tại của bản thân nội dung" (Trích

theo Lênin, Bút ký triết học.Nxb.Sự thật,H.1977,tr.103) Một nhà khoa học khác, A.Poawngcare, đã cho rằng về bản chất "phương pháp là một khoa học lựa

chọn" (Khoa học và phương pháp, Xanh Petecbua,1910, tr13-14) Từ các ý

kiến trên có thể hiểu phương pháp là cơ chất tạo nên diện mạo và sắc thái của một nội dung, nó được coi là linh hồn của nội dung đang vận động Phương pháp là khoa học lựa chọn bước đi của nội dung, chọn các giải pháp để nội dung vận động có hiệu quả nhất Chức năng của phương pháp là nghiên cứu các cách thức phân loại, hệ thống hoá, rồi định bước đi cho hoạt động của một người, một ngành, thậm chí một khoa học Mục đích của phương pháp là nhằm dẫn dắt con người tới chân lý bằng con đường ngắn nhất, mà chỉ phải bỏ ra ít công sức nhất, nhưng lại đạt hiệu quả cao nhất Còn về phương pháp dạy học thì theo PGS.TS Phạm Viết Vượng: "Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp tương tác giữa giáo viên và học sinh, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học, hình thành hệ thống kĩ năng kĩ xảo, thực hành sáng tạo và thái độ chuẩn mực

theo mục tiêu của quá trình dạy học."

Theo I.D Dvene thì "Dạy học là cách thức hoạt động tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học Hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạt động độc lập của học sinh và cách thức điều khiển qúa trình nhận thức của giáo viên"

11

Vậy có thể hiểu, phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức

hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học Đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn học là thay đổi cách dạy trước đây về hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong một giờ học để chiếm lĩnh tri thức một cách hiệu quả nhất, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong việc tìm hiểu một tác phẩm văn học, hình thành cho học sinh năng lực cảm thụ và phân tích một tác phẩm văn chương Đổi mới phương pháp dạy và học tác phẩm văn học là việc làm cần thiết để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Ngữ văn ở trường THPT Khoa học hiện đại cho rằng: "Đáp số của bài toán là quan trọng nhưng quan trọng hơn cả đáp số là con đường đi đến đáp số" Môn Ngữ văn trong nhà trường là môn khoa học nhân văn mà văn chương vừa là khoa học vừa là nghệ thuật, là lĩnh vực để con người hóa thân và thăng hoa Vì thế, nó vô cùng tinh vi và phức tạp Tuy vẫn mang tính phức tạp của đối tượng nghiên cứu xong là một môn học thì nó phải đòi hỏi những chuẩn mực khoa học để đánh giá các hoạt động giảng dạy, học tập của giáo viên và học sinh Vì thế "con đường đi đến đáp số" chính là phương pháp dạy học văn phù hợp

Trong ngành lý luận dạy học khi vận dụng vào dạy học văn người ta

tìm ra một số phương pháp lớn như:

Phương pháp diễn giảng tích cực (phương pháp thuyết trình): là phương

pháp mà giáo viên dùng lời nói để trình bày, phân tích, chứng minh làm sáng tỏ một vấn

đề Ưu điểm của phương pháp này là trong một thời gian ngắn HS có thể tiếp thu một lượng kiến thức lớn, nhanh chóng hiểu được các vấn đề phức tạp nhưng nếu chỉ sử dụng phương pháp này HS sẽ dễ rơi vào thói quen thụ

động, chờ đợi thầy giảng thích nghe hơn thích đọc ngại tìm tòi, nghiên cứu

Phương pháp dạy học nêu vấn đề: Là phương pháp dạy học trong đó

giáo viên tạo ra tình huống mâu thuẫn, đưa HS vào trạng thái tâm lý phải tìm tòi khám phá, từ đó giáo viên hướng dẫn khích lệ HS tìm cách giải quyết để nắm được kiến thức Điều quan trọng trong phương pháp này là giáo viên

12

phải tìm được các tình huống xung đột mâu thuẫn thực tế, phù hợp với nhận thức của HS, làm cho HS cố gắng tìm cách giải quyết

Phương pháp đọc sáng tạo: Đây là phương pháp đặc biệt được sinh ra

do chính đặc trưng bộ môn Nó là hệ thống các biện pháp khác nhau hỗ trợ nhưng lấy hoạt động trung tâm vẫn là hoạt động đọc nhằm "phát triển được sự cảm thụ sâu sắc và tạo được sự cảm thụ trực tiếp của trò với tác phẩm văn học nghệ thuật"[4,tr.24]

Phương pháp gợi tìm: Là phương pháp dựa trên phương pháp nêu vấn

đề, chủ yếu người học đi tìm tự chiếm lĩnh tri thức của mình Phương pháp này giúp cho HS nỗ lực hơn trong việc tự chiếm lĩnh tác phẩm văn học từ các kĩ năng phân tích, phê bình làm cho sự cảm thụ văn học của các em được khơi sâu thêm, những nỗ lực trí tuệ của các em được thúc đẩy

Phương pháp tái tạo: Là phương pháp nhớ những cái cũ và tiếp thu tri

thức mới một cách sáng tạo, tăng cường hoạt động tư duy để tăng cường hoạt động tư duy để thuộc nhớ bài một cách tối đa

Ngoài ra còn có một số phương pháp khác như phương pháp đàm thoại, phương pháp trực quan, phương pháp loại hình… Phương pháp loại hình là một phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu văn học, cũng là phương pháp áp dụng trong dạy học văn

Tóm lại, có nhiều phương pháp dạy học nói chung và dạy văn nói riêng Trong thực tế dạy học văn sẽ không có một phương pháp nào toàn vẹn, thỏa mãn được tất cả các học sinh, các yêu cầu dạy và học văn Để có thể dạy - học văn một cách hiệu quả cần phải phối hợp các phương pháp khác nhau, tùy vào từng tác phẩm cụ thể mà lựa chọn các phương pháp dạy học cho phù hợp nhằm định hướng, gợi mở và tạo ra cho các em hứng thú, niềm say mê với thế giới văn chương phong phú, nhiều màu sắc

1.1.2 Lý thuyết về loại hình và phương pháp loại hình

Theo từ điển Tiếng Việt (Trung tâm từ điển ngôn ngữ,H, 1992): Loại hình là "Tập hợp sự vật, hiện tượng cùng có chung những đặc trưng cơ bản nào đó."

13

Nghiên cứu loại hình đã được tiến hành từ lâu nhưng để trở thành

phương pháp có tính chặt chẽ và có đối tượng áp dụng cụ thể thì phải đến thế kỷ thứ

XX phương pháp loại hình mới thực sự hình thành và được phổ biến rộng rãi Một trong những người đầu tiên dùng phương pháp loại hình là nhà nghiên cứu văn học

dân gian người Nga Vladimir Propp với công trình Hình thái học truyện cổ tích

(1928) Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh đã nghiên cứu về loại hình

truyện Tấm Cám, trong cuốn Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua

truyện Tấm Cám (Nxb Văn học, Hà Nội 1968)

Sách Phương pháp luận nghiên cứu văn học của PGS.TS Đoàn Đức

Phương viết:

Trong nghiên cứu văn học có hai phương thức áp dụng phương pháp loại hình:

- Dùng phương pháp loại hình để phân loại các hiện tượng văn học, trên

cơ sở của việc chứng minh các nhóm hiện tượng giống nhau theo một tiêu chuẩn nào đó

- Từ những đặc điểm chung của một loạt hiện tượng văn học, có thể chứng minh cho sự tồn tại của một loại hình văn học nào đó, liên hệ cho quyền tồn tại và hiệu quả thẩm mỹ của nó

Cũng có những công trình kết hợp cả hai phương thức trên, tức là trong khi biện hộ cho một loại hình, nhà nghiên cứu lại chia nhỏ các hình thái của một loại

hình, hay chia nhỏ các loại hình thành tiểu loại hình Trong công trình Cá tính

sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học (Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội,

1978), MB.Khrapchenko đã dùng phương pháp loại hình để khảo sát và phân

loại nền văn học Nga thế kỷ XIX Ông đã để xuất một nguyên tắc phân định loại hình là nguyên tắc cấu trúc - xã hội mà cơ sở của nó là "xung đột trong sự biểu hiện của nó" Sau đó áp dụng cho chủ nghĩa hiện thực Nga thế kỷ XIX, ông đã phân loại ra hai loại hình: loại hình Puskin và loại hình Gogol

14

Hiện nay, phương pháp loại hình là một trong những phương pháp tổng quát, có thể áp dụng cho nhiều bộ môn khoa học của ngành nghiên cứu văn học và

có thể áp dụng làm phương pháp dạy học Trong thực tiễn nghiên cứu khoa học, có những hiện tượng nếu chỉ được nghiên cứu một cách riêng biệt, thì ta khó có thể xác định được danh tính và giá trị của nó, bởi lẽ ta không có được các tiêu chuẩn và

hệ quy chiếu của nó để dựa vào đó mà đánh giá nó Đặc biệt với những hiện tượng mới, nếu ta xác định được loại hình của nó, thì ta chỉ việc lấy các tiêu chuẩn và ý nghĩa loại hình của nó để gán cho nó là có thể rất dễ dàng đánh giá được giá trị của nó Nếu không xác định được loại hình của nó, ta sẽ suốt đời loay hoay với nó như đứng trước một con vật lạ mà không biết gọi tên nó là gì, và như thế thì dĩ nhiên ta cũng không thể biết được nó có ý nghĩa giá trị gì đối với chúng ta Giống như một người ta gặp một con chạch chấu mà không biết nó thuộc loài cá (tức là không biết loại hình của nó), lại tưởng nó thuộc loài rắn, thì sẽ không biết được giá trị con chạch chấu ấy "Sự cố" tương tự như thế này trong thực tiễn nghiên cứu văn học chúng ta đã từng gặp phải

Ưu điểm cơ bản của phương pháp loại hình là nó giúp chúng ta nắm bắt các hiện tượng trong mối quan hệ tổng thể, bao quát; xác định được chủng loại của cái cá thể; hiểu rõ được các quy luật phát triển của các hiện tượng và sự vật Tuy nhiên cũng cần lưu ý mọi sự phân loại chỉ là tương đối, không thể vì phân loại mà mất mối quan

hệ tương tác phổ biến giữa các sự vật Bởi vậy không nên tuyệt đối hóa phương pháp loại hình, mà phải luôn nắm vững các nguyên tắc chỉ đạo phương pháp luận, đồng thời kết hợp phương pháp loại hình với các phương pháp khác để có thể rút

ra được kết luận khoa học thỏa đáng

Nói tóm lại, những tác phẩm văn chương được đưa vào trong chương trình SGK ở trường phổ thông đều là những tác phẩm đã qua sự chọn lọc của thời gian và bao thế hệ người đọc cho nên đều có giá trị nhân văn sâu sắc Đó hầu hết là những tác phẩm tiêu biểu của những tác giả lớn có nhiều đóng góp cho nền văn học dân tộc Dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn theo

15

phương pháp loại hình giúp học sinh tích hợp với những kiến thức đã học, mở rộng so sánh giữa loại hình văn học này với loại hình văn học khác, so sánh nét độc đáo trong cùng loại hình văn học, rèn cho học sinh năng lực tư duy, phân tích, đối chiếu…từ đó phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo cho học sinh, giúp học sinh khắc sâu kiến thức

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.2.1 Thực trạng dạy học kiểu bài tác phẩm văn xuôi lãng mạn ở THPT

Trong chương trình Ngữ văn 11, học sinh chỉ được học hai tác phẩm văn xuôi lãng mạn tiêu biểu của hai nhà văn lãng mạn Việt Nam xuất sắc là Thạch Lam và

Nguyễn Tuân qua tác phẩm Hai đứa trẻ và Chữ người tử tù Đây là hai tác phẩm

quan trọng có trong chương trình kiểm tra học kì và thi THPT Quốc Gia nhưng phân phối chương trình dạy trong hai tiết một tác phẩm nên giáo viên dạy thường

bị "cháy giáo án" Thực trạng dạy học kiểu bài văn xuôi lãng mạn là giáo viên chủ yếu dạy theo đặc trưng thể loại Cứ văn xuôi là dạy theo loại tự sự, thơ là xếp vào loại trữ tình

nên văn học hiện thực hay lãng mạn đều có chung cách tìm hiểu Khi dạy Chữ

người tử tù giáo viên mới chỉ tập trung tìm hiểu những hình tượng nghệ thuật:

Như hình tượng Huấn Cao, hình tượng quản ngục, cảnh tượng cho chữ, từ đó

khái quát nên giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Hay tìm hiểu tác phẩm Hai

đứa trẻ giáo viên và học sinh chỉ đi sâu khai thác theo diễn trình cốt truyện là bức

tranh phố huyện lúc chiều tối, lúc đêm về và tâm trạng đợi tàu của chị em Liên, từ đó khái quát lên giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm, tức là tiếp cận tác phẩm ở những vấn đề riêng lẻ mà chưa đặt trong hệ thống loại hình

Học sinh không được trang bị những kiến thức lý luận về loại hình văn xuôi lãng mạn, khi gặp những tác phẩm lãng mạn khác cùng thời, học sinh rất lúng túng không chủ động tự tìm hiểu được những đặc điểm cơ bản của loại hình này, không biết so sánh về cốt truyện, kiểu phản ánh hiện thực, loại hình nhân vật và tính cách nhân vật với văn học cổ, văn học hiện thực phê phán

16

Để tìm hiểu thực trạng dạy và học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn

chương trình Ngữ Văn 11- tập 1, THPT, chúng tôi đã sử dụng cách thức chủ yếu là phát phiếu điều tra đến giáo viên và học sinh tại hai trường:

- Trường THPT Sơn Tây - Hà Nội

- Trường THPT Xuân Khanh - Sơn Tây - Hà Nội

Sau đây là một số khái quát về thực trạng dạy tác phẩm văn xuôi lãng mạn trong SGK Ngữ văn 11 theo phương pháp loại hình (theo thống kê từ phiếu điều tra)

1.2.1.1 Kết quả khảo sát từ giáo viên

Bảng 1.1 Tổng hợp từ 15 giáo viên trường THPT Sơn Tây - Hà Nội

và 10 giáo viên trường THPT Xuân Khanh - Sơn Tây - Thành phố Hà Nội

Kết quả

Tôi thường cảm Rất thích

thấy rất thích khi Bình thường

mạn theo phương Chưa bao giờ 20% 20% pháp loại hình

Giáo viên chưa Chưa từng biết 15% 20% từng biết đến Đã biết 30% 30% 3

phương pháp này? Biết nhưng ít sử 55% 50%

dụng Nhận xét của giáo Hiệu quả cao 35% 45% 4

viên khi sử dụng Bình thường 55% 45% phương pháp này? Không có hiệu quả 10% 10%

17

Giáo viên dạy các Thường xuyên

tác phẩm văn xuôi

30% 28%

lãng t 5

%

100

% 0

%

30

%60

%

2

10

44

pháp

na

y

không

?

Không

thích

10

%

10

%

Q

ua quá trình khảo sát

kết hợp với việc giảng dạy trên lớp của giáo viên, có thể thấy từ khâu chuẩn bị bài đến dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh, các thầy cô đã thực hiện khá nghiêm túc quy trình giảng dạy nên khám phá được phần nào giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm Giáo viên thường tổ chức,

hướng dẫn học sinh tiếp cận tác phẩm theo đúng các bước của một giờ lên lớp Tuy

nhiên, việc khai thác tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam), Chữ người tử tù (Nguyễn

Tuân) theo phương pháp loại hình mới chỉ được thực hiện ở một số giờ học như là đối tượng HS học sách nâng cao Có nhiều giờ học, giáo viên quá coi trọng hoạt động phân tích văn bản hoặc có giáo viên lại thiên về giảng - bình, truyền thụ kiến thức một chiều mà chưa chú ý tới đặc trưng loại hình Các giờ học chủ yếu diễn ra theo phương pháp thuyết trình và một vài câu hỏi đơn điệu: thầy hỏi - trò trả lời;

1

8

chưa sử dụng phương pháp diễn giảng: thầy hỏi trò - trò hỏi thầy - trò hỏi trò Các hoạt động trao đổi, thảo luận giữa các nhóm học sinh với nhau nếu có cũng chỉ là hình thức, dập khuôn, máy móc

Nhìn chung qua một số ý kiến của các thầy cô trực tiếp đứng lớp, có thể nhận thấy một thực trạng còn tồn tại như sau: GV mới chỉ chú trọng khai thác nội dung từng tác phẩm mà không xuất phát từ đặc trưng loại hình khiến học sinh hiểu tác phẩm chưa có chiều sâu, giáo viên cũng chưa có thói quen cho học sinh sưu tầm các tác phẩm cùng loại hình để mở rộng sự hiểu biết và nắm vững bài học nhờ sự so sánh, liên tưởng Một số thầy cô còn cho rằng sau khi học xong, học sinh chỉ cần nhớ tác phẩm hoặc đoạn trích là tốt, vì thế khi giảng chỉ cần giảng ý chính, học sinh hiểu nghĩa là thành công Cũng có thầy cô lại khẳng định: Cái đích của việc học văn là rèn kĩ năng viết văn cho học sinh để đi thi học sinh đạt điểm cao là được

Chính vì thế mà HS học tác phẩm nào biết tác phẩm ấy, khi tiếp xúc với những tác phẩm cùng loại hình không nhận ra và không biết hướng khai thác

1.2.1.2 Kết quả khảo sát từ học sinh

Bảng 1.2 Tổng hợp 150 phiếu của HS Trường THPT Sơn Tây và THPT Xuân Khanh- Thành phố Hà Nội

Em đã được học tác phẩm văn Được học 100%

2 xuôi lãng mạn nào chưa? Chưa được học

Cảm nhận của em khi học những Thích 35%

3 tác phẩm văn xuôi lãng mạn? Bình thường 45%

Không thích 20%

Cảm nhận của em khi học tác Thích 40%

19

4 phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam), Bình thường 40%

Em có hiểu loại hình văn xuôi Rất hiểu 10%

lãng mạn không? Hiểu mơ hồ 20%

5

Không hiểu 70%

Khi dạy học các thầy cô dạy cho Dạy kỹ 15%

chúng em rất kỹ về đề tài và kiểu Bình thường 50%

6

phản ánh hiện thực, cốt truyện, Dạy không kỹ 35%

nhân vật…?

Cùng với khảo sát bằng phiếu, chúng tôi cũng đã dự một số giờ dạy tác

phẩm văn xuôi lãng mạn thuộc địa bàn khảo sát và cũng có được những cảm nhận về khả năng cảm thụ của học sinh Các em đã nhận thức được giá trị nội dung của tác phẩm qua việc khám phá những yếu tố nghệ thuật đặc sắc và những câu hỏi gợi ý của giáo viên Nhiều học sinh khi được hỏi về loại hình văn xuôi lãng mạn, các em mới chỉ dừng lại ở việc hiểu biết về đặc trưng thể loại truyện ngắn phải có nhân vật,

có cốt truyện, phản ánh hiện thực qua lăng kính chủ quan…còn các yếu tố về loại hình lãng mạn có khác gì so với loại hình tác phẩm hiện thực hay văn học cổ thì các em chưa chỉ ra được Với kết quả khảo sát như trên, chúng tôi nhận thấy việc học những tác phẩm văn xuôi lãng mạn thực sự chưa đem đến cho học sinh niềm hứng thú Các em đón nhận tác phẩm một cách hời hợt, thiếu khoa học, chưa tương xứng với một loại hình văn học giá trị

1.2.2 Những khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy học bài tác phẩm

văn xuôi lãng mạn

1.2.2.1 Những khó khăn của giáo viên

Trong quá trình tiếp cận và giảng dạy văn xuôi lãng mạn chúng tôi

nhận thấy một vài khó khăn sau:

20

Tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam,Chữ người tử tù của Nguyễn

Tuân được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn lớp 11 là hai tác phẩm xuất sắc góp phần làm nên diện mạo, gương mặt của nền văn học dân tộc Là những tác phẩm thuộc loại hình văn xuôi lãng mạn - một loại hình tương đối phức tạp, những tác phẩm văn xuôi lãng mạn thuộc truyện ngắn trữ tình nên có sự đan cài giữa hiện thực và lãng mạn, trong hiện thực có lãng mạn trong lãng mạn lại ẩn chứa hiện thực.Với nhiều tác giả và các phong cách khác nhau, thêm nữa các tác phẩm văn xuôi lãng mạn không chú ý đến tình tiết mà chủ yếu miêu tả một cách tinh tế những cảm giác, cảm xúc hết sức mong manh, mơ hồ của con người Vì thế, để giáo viên sống cùng nhân vật rung cảm trước tác phẩm là điều khó khăn nữa là tìm cách giảng dạy để HS cảm được tác phẩm lại là điều khó khăn hơn Đã vậy, thời lượng tìm hiểu tác phẩm quá ít (hai tiết một tác phẩm), học sinh và giáo viên không có thời gian tìm hiểu sâu khiến học sinh khó có thể có cái nhìn toàn diện, đầy đủ về tác phẩm

Hầu hết sách giáo khoa, sách giáo viên chỉ hướng dẫn khai thác tác phẩm văn học theo tiến trình lịch sử, theo thể loại văn học mà không trang bị những kiến thức lý luận về loại hình Giáo viên rất khó khăn để tìm ra những đặc trưng cơ bản giữa loại hình tác phẩm lãng mạn và loại hình tác phẩm hiện thực thành hệ thống, khoa học

để so sánh, giáo viên chủ yếu dạy các tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại

Vì thế, không tránh khỏi những hạn chế về nhận thức đối với HS

Hiện nay, phụ huynh HS và HS chạy theo xu thế thời đại định hướng nghề nghiệp nên ở trường phổ thông các em học sinh chỉ chú trọng các môn tự nhiên, không mặn mà với môn văn Hai nữa, sáp nhập kì thi tốt nghiệp và thi đại học thành kỳ thi trung học Quốc gia như hiện nay để tránh bị điểm liệt với môn văn là

dễ dàng nên các em có thái độ thờ ơ, lãnh đạm với tác phẩm truyện nói riêng và bộ môn Ngữ văn nói chung dẫn đến các em không có thói quen chủ động, khám phá, tìm hiểu bài học Đó cũng là một khó khăn cho giáo viên khi dạy học văn

21

1.2.2.2 Những khó khăn của học sinh

Khó khăn thứ nhất với HS là yếu tố thời đại Văn xuôi lãng mạn ra đời trong thời điểm mà lịch sử văn hóa văn học dân tộc có nhiều biến động, đổi mới Văn học lãng mạn lại là một trào lưu rất phức tạp Mặt khác so với thời đại ngày nay có nhiều khác biệt về văn hóa như lối sống, phong tục, tập quán, cách đánh giá các giá trị trong xã hội, đánh giá con người, cách phản ứng với các hiện tượng xã hội cũng là một trong những trở ngại trong quá trình tiếp nhận tác phẩm Những hạn chế trong kinh nghiệm sống của HS cũng như hạn chế trong kinh nghiệm thưởng thức tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là khi đọc những tác phẩm văn xuôi lãng mạn

Thứ hai, đây là hai tác phẩm tương đối khó nắm bắt, Hai đứa trẻ là truyện

phi cốt truyện, là truyện tâm tình, chủ yếu tác giả miêu tả thế giới nội tâm nhân vật những diễn biến mơ hồ mong manh của tâm hồn con người Bởi thế, HS khó

nhận biết thái độ rõ ràng của tác giả Còn Chữ người tử tù được viết với phong

cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân rất tài hoa, độc đáo, uyên bác, Nguyễn Tuân là bậc thầy ngôn ngữ lịch lãm, uyên bác về lịch sử, xã hội, nói như nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan "…văn Nguyễn Tuân không phải thứ văn người nông nổi thưởng thức" Hình tượng nhân vật đều là sự kết tinh từ phẩm chất tài hoa của chính con người nhà văn, thể hiện ý

nghĩa vị nhâ n sinh sâu sắc Chính vấn đề này đã khiến cho giáo viên , học sinh rất khó khăn và lúng túng khi tiếp nhận tác phẩm Nhiều thế hệ bạn đọc

đã cảm nhận cái hay của ngôn từ trong Chữ người tử tù, nhưng đa phần

hiểu một cách nông cạn, chưa nắm bắt được tư tưởng cũng như nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm

22

2.1 Yêu cầu vận dụng dạy học theo phương pháp loại hình

2.1.1 Loại hình đề tài và kiểu phản ánh hiện thực

2.1.1.1 Loại hình đề tài

Theo Dẫn luận nghiên cứu văn học (Nxb Giáo dục,1998, tr98) thì "Đề tài

(tiếng Hi Lạp cổ thema, nghĩa đen là một cái gì đó được đặt làm cơ sở) là cơ sở của sự

nhận thức, nói các khác, là đối tượng của nhận thức" Còn sách Lý luận văn học

của GS Hà Minh Đức viết: Đề tài là một phương diện của nội dung tác phẩm, nó chỉ phạm vi hiện thực cụ thể đã được nhà văn nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm Nếu tác phẩm văn học là chỉnh thể thẩm mĩ thì đề tài là phạm vi thẩm mỹ, là khu vực tích tụ những năng lực thẩm mỹ, bước đầu tạo ra sức hấp dẫn của tác phẩm Ở đó người viết tạo ra những cảnh sắc thiên nhiên, những cảnh đời những số phận, những con người làm cho tất cả những điều đã miêu tả trở nên

có ý nghĩa xã hội sâu sắc Bất kỳ tác phẩm văn học nào cũng có một đề tài nhất định,

nó được xem như một nhân tố tương ứng với đối tượng phản ánh riêng của tác phẩm Cũng vì thế xác định đề tài tác phẩm chính là trả lời câu hỏi: tác phẩm viết về cái gì,

về phạm vi hiện thực nào của cuộc sống?

Giới hạn của phạm vi đề tài có thể được xác định rộng hẹp khác nhau Đó có thể là một giới hạn bề ngoài như đề tài loài vật, đề tài sản xuất, đề tài kháng chiến chống Mỹ Ở giới hạn bề ngoài của đề tài này, các phạm trù xã hội lịch sử đóng vai trò rất quan trọng Người ta nói đến đề tài nông dân, tiểu tư sản trong sáng tác của Nam Cao, Lỗ Tấn Tuy nhiên đối tượng nhận thức của văn học là cuộc sống, con người xã hội với tính cách và số phận với quan hệ nhân sinh phức tạp của nó Do vậy, cần đi sâu vào phương diện bên trong

của đề tài Đó là cuộc sống nào, con người nào được miêu tả trong tác phẩm

23

Thực chất đề tài là một khái niệm về loại của hiện thực được miêu tả

Có bao nhiêu hiện tượng đời sống thì có bấy nhiêu đề tài Tuy nhiên đề tài mang dấu ấn rõ rệt của đời sống khách quan nhưng cũng là sự ghi nhận dấu ấn chủ quan của của nhà văn Bản thân đề tài không mang tính tư tưởng (một nhà văn tư sản hay một nhà văn vô sản đều có thể chọn một đề tài tình yêu), nhưng cách thức lựa chọn đề tài trong tính hệ thống của quá trình sáng tác mang tính tư tưởng Bởi vì việc lựa chọn đề tài này chứ không phải đề tài khác để thể hiện đã cho thấy, nhà văn coi chính

đề tài ấy là quan trọng hơn cả, đáng quan tâm hơn cả trong các thời điểm sáng tác

đó Như vậy, qua sự lựa chọn đề tài, nhà văn đã thể hiện khá rõ tính khuynh hướng trong lập trường tư tưởng của mình

Trong thời kỳ 1930-1945, đứng trước cùng một hiện thực khách quan, với thế giới quan vô sản, các nhà văn cách mạng đã lựa chọn và thể hiện đề tài đấu tranh cứu nước, với thế giới quan tiểu tư sản tiến bộ, các nhà văn hiện thực phê phán lại

lựa chọn đề tài hiện thực xã hội đau khổ, đen tối bất công (Tắt đèn của Ngô Tất Tố,

Chí Phèo của Nam Cao ), còn các nhà văn lãng mạn lại đi sâu khai thác những đề

tài có xu hướng thoát li hiện thực như đề tài cái Tôi, thế giới thần tiên, tình yêu, thiên nhiên, quá khứ thể hiện khát vọng vượt lên trên cuộc sống hiện tại, chật chội, tù túng, dung tục tầm thường Văn học lãng mạn là tiếng nói cá nhân tràn đầy cảm xúc đồng thời phát huy cao độ trí tưởng tượng để diễn tả những khát vọng ước mơ

Nó coi con người là trung tâm của vũ trụ, khẳng định cái tôi cá nhân, đề cao con người thế tục, quan tâm đến những số phận cá nhân và những quan hệ riêng tư Trong một loạt sáng tác của Nguyễn Tuân trước cách mạng tháng Tám có thể nhận thấy ba đề tài mà ông quan tâm đến nhiều nhất đó là đề tài của chủ nghĩa "xê dịch", về

vẻ đẹp "Vang bóng một thời" và đề tài về "đời sống trụy lạc" Như tựa đề "Vang bóng một thời" là cuốn sách ghi chép đậm nét về một thời đã qua và một lớp người đã tàn trong quá khứ, mà vang bóng thì hãy còn trong trí nhớ kính phục, tôn sùng và tâm trạng luyến tiếc của người ghi chép: Một nếp sống

24

không giàu sang nhưng thanh bạch, cao khiết và rất tự trọng "Giấy rách giữ

lấy lề", không chịu buông mình theo dòng đục cuộc đời lúc đất nước là thuộc địa Mỗi truyện đi vào một cái tài hoa nghệ sỹ, một thú chơi phong lưu tao nhã, một thú

"vang bóng" Nhà văn tự hào về những tập tục thanh nhã có khi cầu kỳ như uống trà đạo, như cả nhà đổ hết trí tuệ vào một cỗ đèn kéo quân cho lũ trẻ đón tết Trung thu, như một cuộc đua uyên bác của trò chơi thả thơ, hay "thú chơi chữ" là một thú chơi

tao nhã đã được nâng lên thành nghệ thuật thư pháp Chữ người tử tù rút từ tập

"Vang bóng một thời" là kiệt tác của Nguyễn Tuân viết về đề tài quá khứ, tác phẩm được xem là chấm son chói lọi trên cái nền vàng ảm đạm của xã hội đương thời Nhìn chung các nhà văn tiểu tư sản của Việt Nam đều bất mãn với hiện thực, không dung hòa với thời cuộc lúc đó nên đành tìm về những "vẻ đẹp" đã một thời "vang bóng" Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan cho rằng: "Đọc Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân có cảm tưởng gần giống như những cảm tưởng trong khi ngắm một bức họa cổ" Bởi vì, Nguyễn Tuân đã làm công việc của người đi khơi lại đống tro tàn của dĩ vãng Cái dĩ vãng đầy "những nét rầu rầu, những màu xám xám" đã gợi lên trong lòng người đọc một nỗi ngậm ngùi, luyến tiếc về một thời vàng son đã qua hướng người ta muốn quay về quá khứ

Nguyễn Tuân tìm về đề tài quá khứ cho những sáng tác của mình thì Thạch Lam cũng quý trọng giá trị tinh thần của dân tộc, truyền thống văn hóa, nếp sống, phong tục tập quán "Hà nội 36 phố phường" là một ví dụ Ngoài ra,Thạch Lam còn chú trọng đến "không gian hiện thực hằng ngày" như những tác phẩm viết về đề tài cuộc sống hiện tại như "Dưới bóng hoàng lan", "Gió lạnh đầu mùa",

"Cô hàng xén" Truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam rút trong tập "Nắng

trong vườn", xuất bản năm 1938 là truyện tiêu biểu cho phong cách sáng tác của Thạch Lam cũng như loại hình văn xuôi lãng mạn Toàn bộ truyện ngắn chỉ kể về tâm trạng buồn hiu hắt của Liên và An về cuộc sống đơn điệu tẻ nhạt và buồn đến mức xao xác cứ lặp đi lặp lại hàng ngày ở một ga xép của một phố huyện nhỏ và nghèo từ

đó hai đứa trẻ mong

25

mỏi, chờ đợi một chuyến tàu đêm đi qua phố huyện tiêu điều Qua câu chuyện

kể tưởng như nhỏ nhặt, đơn giản ấy, tác giả đã thể hiện khá chân thực về khung cảnh nghèo nàn, tẻ nhạt, đơn điệu của phố huyện và bộc lộ khát vọng vượt lên trên

cuộc sống hiện tại chật chội, tù túng của con người nơi đây Vậy Hai đứa trẻ thể

hiện đề tài về cuộc sống hiện thực: Nghèo khổ, đơn điệu, bế tắc của cư dân nơi phố huyện nghèo trước cách mạng Nếu trong chủ nghĩa cổ điển đề tài là cảnh sống giàu có, hành động đấu tranh cho lý tưởng cao cả của những ông hoàng bà chúa, hoàn toàn không đề cập

đế những khía cạnh đời sống của những tầng lớp dưới (những người bình dân) thì ở chủ nghĩa lãng mạn mọi vấn đề của cuộc sống, mọi tầng lớp trong xã hội đều ngang nhau trở thành đề tài cho văn học nghệ thuật

Tóm lại, đề tài là cơ sở để nhà văn khái quát thành chủ đề và xây dựng

hình tượng, những tính cách điển hình Văn học lãng mạn là một khuynh hướng thẩm mỹ lấy việc khẳng định cái Tôi cá nhân cá thể làm nguồn cảm hứng chủ đạo Một cái tôi không thỏa mãn với thực tại, tìm cách tự giải thoát thực tại bằng mộng tưởng và bằng sự đắm mình vào đời sống nội tâm tràn đầy tình cảm, cảm xúc Giải phóng trí tưởng tượng và tình cảm, cảm xúc ra khỏi sự trói buộc của lý trí, của chủ nghĩa duy lý, là đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa lãng mạn Nó yêu tự do, thích

sự độc đáo phi thường, có hứng thú giãi bày những cảm xúc mãnh liệt, đặc biệt là nỗi buồn đau, lòng sầu xứ, tình yêu say đắm

2.1.1.2 Kiểu phản ánh hiện thực

Chức năng của văn học chính là phản ánh hiện thực Nói như Stanhdal:

"Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội", hay Balzac: "Nhà văn là thư kí của thời đại", Lênin: "Nếu là nhà văn vĩ đại thì tác phẩm của anh ta phản ánh ít ra vài ba khía cạnh chủ yếu của cuộc cách mạng" Đối với các bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực, phản ánh hiện thực có nghĩa là tìm kiếm các giá trị nhận thức, đạo đức, thẩm mĩ của đời sống, lột trần các dối trá, phơi bày

26