Pháp luật việt nam về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của đề tài là nghiên cứu một cách chuyên sâu về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng theo pháp luật Việt Nam, đánh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ

CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI KHI VI PHẠM HỢP ĐỒNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tác giả luận văn “Pháp luật Việt Nam về miễn trách nhiệm bồi

thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng” xin cam đoan:

- Đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tác giả

- Luận văn được thực hiện độc lập dưới sự hướng dẫn của TS Lê Đình Nghị

- Những thông tin, số liệu, bản án được trích dẫn trong luận văn đầy đủ, trung thực, có nguồn gốc rõ ràng

- Các kết luận khoa học trong luận văn chưa từng được công bố trong các luận văn khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Thọ

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến tất cả quý thầy cô đã giảng dạy trong chương trình Cao học Luật Kinh tế - Viện Đại học Mở Hà Nội, những người đã truyền đạt cho tôi những kiến thức hữu ích làm cơ sở cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Lê Đình Nghị đã tận tình hướng dẫn cho tôi trong thời gian thực hiện luận văn Thầy đã hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi rất nhiều kinh nghiệm trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các Thầy, cô Khoa đào tạo Sau đại học

- Viện Đại học Mở Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập

Sau cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè những người đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Do thời gian có hạn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều nên luận văn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến góp ý của Thầy/cô và các bạn học viên

1.1 Khái quát trách nhiệm do vi phạm hợp đồng 6

1.2 Khái niệm miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng 11

1.3 Điều kiện để miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng 16

1.4 Tiến hành phát triển pháp luật quy định về miễn trách nhiệm theo hợp đồng 33

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VÀ

MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP

LUẬT VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI

37

2.1 Miễn trách nhiệm khi có sự kiện bất khả kháng 37

2.1.1 Khái niệm sự kiện bất khả kháng 37

2.1.2 Các trường hợp được miễn trách nhiệm do sự kiện bất khả kháng 45

2.2 Miễn trách nhiệm do phải thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền 48

2.2.1 Khái niệm quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền 48

2.2.2 Các trường hợp được miễn trách nhiệm do phải thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền 49

2.3 Miễn trách nhiệm do bên có quyền có lỗi 52

2.3.1 Khái niệm lỗi của bên có quyền 52

2.3.2 Các trường hợp miễn trách nhiệm do bên có quyền có lỗi 53

2.3.3 Giảm mức bồi thường do bên có quyền không hạn chế tổn

thất

2.4 Thỏa thuận về miễn, giảm trách nhiệm bồi thường thiệt hại 58

2.4.1 Thỏa thuận miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại 58

2.4.2 Thoản thuận giảm trách nhiệm bồi thường thiệt hại 60

2.5 Những tồn tại về miễn trách nhiệm hợp đồng theo quy

2.5.2 Tồn tại trong trường hợp miễn trách nhiệm do lỗi của bên có quyền 66

2.5.3 Tồn tại trong trường hợp miễn trách nhiệm do phải thực hiện quyết định từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền 67

2.5.4 Tồn tại trong trường hợp miễn trách nhiệm do xuất phát từ

2.6 Kiến nghị khắc phục các bất cập để hoàn thiện chế định trách nhiệm dân sự trong hợp đồng 69

2.6.1 Thống nhất các văn bản pháp luật Việt Nam về hợp đồng nói

chung và miễn trách nhiệm hợp đồng nói riêng 69 2.6.2 Hoàn thiện các quy định cụ thể của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng 70

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Miễn trách nhiệm hợp đồng đang chiếm một vị trí quan trọng trong hệ thống pháp luật về dân sự, thương mại của mỗi quốc gia Pháp luật về hợp đồng đã thể chế hoá nguyên tắc quyền tự do kinh doanh, đồng thời đó cũng là công cụ bảo đảm cho nguyên tắc này được vận hành đúng đắn trong nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Ở nước ta, do nhiều yếu tố chi phối, cho đến những năm gần đây chế định hợp đồng nói chung và những quy định về miễn trách nhiệm hợp đồng nói riêng còn tản mạn và thiếu tính hệ thống Do bị ảnh hưởng đáng kể bởi truyền thống lập pháp và văn hoá pháp lý về hợp đồng từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung nên chế định pháp luật về hợp đồng hiện nay bên cạnh những yếu tố tích cực, vẫn còn nhiều bất cập Nội dung miễn trách nhiệm hợp đồng được quy định trong Bộ luật Dân sự còn thiếu tính linh hoạt, chưa điều chỉnh được hết các tranh chấp phát sinh trong mối quan hệ hợp đồng Trong khi đó, các quy định về miễn trách nhiệm hợp đồng trong các luật chuyên ngành (ví dụ: Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Kinh doanh bảo hiểm, Luật Giao thông đường thuỷ nội địa, kể cả những văn bản được ban hành đồng thời hoặc ban hành sau Bộ luật Dân sự năm 2005 như: Luật Thương mại, Bộ luật Hàng hải Việt Nam, Luật Hàng không dân dụng Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ ) vẫn thiếu tính thống nhất với luật chung (Bộ luật Dân sự) và còn thể hiện khá đậm nét dấu ấn của quản lý hành chính

Bộ luật Dân sự 2005 và Luật Thương mại 2005 được Quốc hội thông qua ngày 14/06/2005 có hiệu lực ngày 01/01/2006 ra đời đã thể hiện một bước tiến cao hơn trong tư duy lập pháp, hành pháp và tư pháp của những nhà làm luật Các nhà lập pháp Việt Nam đã có sự tiếp thu, học hỏi những quy

định pháp luật từ thực tiễn cũng như luật pháp của các nước trên thế giới để đưa ra những văn bản có tính chuẩn mực pháp lý cao trong hệ thống pháp luật Bộ luật Dân sự 2005 và Luật Thương mại 2005 đã có những sửa đổi, bổ sung cơ bản và toàn diện hơn chế định hợp đồng trong đó có miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng Mặc dù có nhiều điểm mới, tiến bộ nhưng một số quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005, Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản khác vẫn còn nhiều bất cập như: chưa bảo đảm tốt quyền tự do kinh doanh, tự do hợp đồng của các chủ thể, chưa đảm bảo về quyền và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hợp đồng một cách hợp lý Bộ luật Dân sự năm 2005 thay thế cho Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989

song “tính thương mại” của Bộ luật Dân sự còn rất hạn chế, chưa phản ánh

được những đặc trưng và các yêu cầu của hoạt động giao kết hợp đồng nói

chung, cũng như các quy định về “miễn trách nhiệm hợp đồng” nói riêng

Chế định hợp đồng là một trong những chế định pháp lý cổ xưa nhất, xuất hiện sớm nhất trong nội dung luật dân sự Hợp đồng là sự khái quát một cách toàn diện các hình thức giao lưu, trao đổi buôn bán phong phú của con người, là một trong những phương thức hữu hiệu để các chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình Tuy nhiên, không phải mọi giao kết hợp đồng đều có thể thực hiện một cách thuận lợi, việc một hoặc nhiều bên không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các điều khoản đã thỏa thuận là điều thường xuyên diễn ra trong thực tế Nhưng không vì lẽ đó mà giá trị của hợp đồng bị coi nhẹ vì hợp đồng chính là luật của các bên, nếu hợp đồng không được thực hiện hoặc thực hiện sai lệch theo thỏa thuận thì người bị thiệt hại phải được đền bù thỏa đáng Nhưng cũng có một số trường hợp vi phạm hợp đồng nhưng bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng không phải chịu trách nhiệm Việc miễn trách nhiệm theo hợp đồng được xác định dựa trên cơ sở các căn cứ miễn nghĩa vụ dân sự hình thành theo thoả

thuận giữa các bên trong hợp đồng hoặc theo pháp luật dân sự quy định, lúc này bên có nghĩa vụ dân sự đã cam kết trong hợp đồng mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đó cũng không phải bồi thường cho bên kia

Thực tiễn hơn 10 năm áp dụng Bộ luật Dân sự và nhất là trong hoàn cảnh Việt Nam đã gia nhập Tổ chức thương mại thế giới WTO đã đặt ra nhiều bất cập và tồn tại đối với chế định hợp đồng nói chung và về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng nói riêng Chừng nào các quy định của pháp luật nói chung và các quy định pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại nói riêng chưa trở thành công cụ cơ bản để điều chỉnh các quan hệ xã hội thì chừng đó Việt Nam vẫn nằm ngoài sự phát triển

chung của thế giới Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài “Pháp luật Việt

nghiên cứu luận văn của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tính đến thời điểm hiện nay, về vấn đề về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt theo hợp đồng chưa được nghiên cứu có hệ thống Có một số luận văn, luận án nghiên cứu những vấn đề tổng thể về trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng, còn vấn đề miễn trách nhiệm dân sự trong hợp đồng được đề cập đến như những nội dung cần phải có Những công trình phải kể đến như:

“Ch ế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự”, sách tham khảo của tác giả

Nguyễn Ngọc Khánh, năm 2007; “Các biện pháp xử lý việc không thực hiện đúng hợp đồng trong pháp luật Việt Nam”, sách tham khảo của PGS.TS Nguyễn Ngọc Đại; bài viết: “Hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm dân sự

Huy Cương: “Trách nhiệm dân sự - So sánh và phê phán”, bài đăng Tạp chí

Nghiên cứu lập pháp (số 5- 142- 2009) Ngoài ra, còn một số tác giả đề cập

đến vấn đề này song những công trình nghiên cứu về vấn đề pháp lý căn bản nhất của vấn đề này cũng như những tồn tại, hạn chế trong việc áp dụng những quy định của pháp luật Việt Nam về việc xác định những trường hợp được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo hợp đồng vẫn chỉ dừng lại ở dưới dạng thức bài tiểu luận, bài báo khoa học

Trong khi đó, đề tài này sẽ đi sâu khai thác những vấn đề pháp lý cơ bản trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo hợp đồng cũng như chỉ ra những mặt được, mặt hạn chế và đưa ra

hướng hoàn thiện chế định này trong pháp luật Việt Nam Do đó, đề tài “Pháp

lu ật Việt Nam về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng”

có tính mới, không bị trùng lập so với những công trình nghiên cứu khác

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu đề tài

Luận văn hướng đến hai đối tượng nghiên cứu chính Đối tượng thứ nhất là các quy định của pháp luật hiện hành về các hình thức miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng trong Bộ luật Dân sự 2005

và Luật Thương mại 2005 Đối tượng thứ hai mà tác giả hướng đến đó là những tồn tại, bất cập trong các quy định của pháp luật Việt Nam về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của đề tài là nghiên cứu một cách chuyên sâu về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm hợp đồng theo pháp luật Việt Nam, đánh giá những quy định trong Bộ luật Dân sự 2005, Luật Thương mại 2005 về căn cứ miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng của Việt Nam trong thời gian qua để chỉ ra những hạn chế, bất cập trong cơ chế xây dựng pháp luật, từ đó đề ra phương hướng hoàn thiện nhằm tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho các tổ chức cá nhân tham gia quan hệ hợp đồng, góp phần tạo dựng môi trường xã hội, môi trường đầu tư, kinh

doanh văn minh, lành mạnh

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu khoa học

Luận văn được trình bày dựa trên cơ sở vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật Đồng thời, vận dụng những quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế thị trường trong thời

6 Những điểm mới của đề tài mang lại

Đề tài tập trung nghiên cứu sâu, đánh giá mặt tích cực và hạn chế về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo hợp đồng theo quy định của pháp luật Việt Nam như:

+ Miễn trách nhiệm do sự kiện bất khả kháng

+ Miễn trách nhiệm do phải thực hiện các quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

+ Các quy định về miễn trách nhiệm do bên có quyền có lỗi

+ Miễn trách nhiệm theo thỏa thuận của các bên

Từ đó, đưa ra giải pháp hoàn thiện những quy định về miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng trong các trường hợp trên đây

7 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại và miễn

trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng

Chương 2: Thực trạng pháp luật hiện hành và một số kiến nghị hoàn thiện hệ

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI VÀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI

DO VI PHẠM NGHĨA VỤ THEO HỢP ĐỒNG 1.1 Khái niệm trách nhiệm do vi phạm hợp đồng

Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự là một hình thức chế tài do Nhà nước quy định để áp dụng đối với các hành vi vi phạm các quyền và nghĩa vụ mà các bên đã thỏa thuận trong một hợp đồng dân sự Trách nhiệm dân sự trong hợp đồng là trách nhiệm hình thành từ việc không thực hiện nghĩa

vụ phát sinh từ hợp đồng và trách nhiệm dân sự này được chi phối bởi các nguyên tắc pháp lý về hợp đồng Căn cứ phát sinh trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng phát sinh từ hành vi phạm nguyên tắc xử sự do pháp luật quy định Hợp đồng dân sự được coi là căn cứ để xem xét trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự Hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ dân sự theo một cơ chế chung là các bên giao kết thống nhất về ý chí và bị ràng buộc trong mối quan hệ nhất định nhằm đáp ứng yêu cầu của bên kia Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự thì mọi hợp đồng dân sự đều được thực hiện dưới hình thức thoả thuận dù là hợp đồng miệng hoặc bằng văn bản Thông qua hợp đồng dân sự, các bên thoả thuận các quyền và nghĩa vụ phải thực hiện Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự là việc một hoặc hai bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng những điều đã cam kết hợp pháp

Như vậy, khái niệm trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng được hiểu như sau:

Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng là trách nhiệm của chủ thể hợp đồng không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ quyền và nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng mà gây thiệt hại cho bên kia thì phải tiếp tục thực hiện hợp

theo thoả thuận và phải chịu những hậu quả bất lợi khác và theo đó bên bị xâm phạm có quyền đơn phương đình chỉ thực hiện hợp đồng hoặc huỷ bỏ hợp đồng và được bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng có các đặc điểm của chế tài dân sự Tính cưỡng chế trong quan hệ hợp đồng, mà bên có nghĩa vụ không thực hiện, thực hiện không đúng những cam kết thì phải gánh chịu những bất lợi về tài sản Khác với chế tài hình sự, chế tài dân sự mang tính chất tài sản

và được áp dụng đối với chủ thể có hành vi vi phạm hợp đồng Nhiều biện pháp chế tài có thể được áp dụng đối với chủ thể có hành vi vi phạm hợp đồng (buộc phải tiếp tục thực hiện hợp đồng; phải bồi thường thiệt hại, bị phạt

vi phạm hợp đồng )

Cũng giống như các trách nhiệm dân sự nói chung thì trách nhiệm do vi phạm hợp đồng cũng xuất phát trên cơ sở có hành vi vi phạm cam kết, thỏa thuận của các bên trong hợp đồng Tuy vậy, trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng còn bao hàm những nội dung riêng, không giống với các trách nhiệm dân sự khác ở các đặc điểm sau đây:

M ột là, Chủ thể có hành vi vi phạm hợp đồng có trách nhiệm dân sự do có

hành vi không thực hiện, thực hiện không đúng những điều khoản đã thoả thuận trong hợp đồng Theo quy định của pháp luật, thì bên có nghĩa vụ phải thực hiện hợp đồng, nhưng đã không thực hiện, theo quy định của pháp luật, trước hết bên

vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng phải tiếp tục thực hiện hợp đồng

Chủ thể có nghĩa vụ phải thực hiện hợp đồng, nhưng lại không thực hiện, thì hành vi không thực hiện những cam kết hợp pháp, là hành vi trái pháp luật Bên có hành vi trái pháp luật phải gánh chịu những hậu quả xấu về tài sản như phải tiếp tục thực hiện hợp đồng và bồi thường thiệt hại Ví dụ như trong hợp đồng mua bán hàng hóa giữa anh A và anh B, trong đó anh A

có nghĩa vụ giao hàng cho anh B vào ngày 5 hàng tháng, còn anh B có nghĩa

vụ nhận hàng và giao tiền.Đến thời điểm giao hàng anh A đã không giao đủ hàng cho anh B Trong trường hợp này, anh B có quyền yêu cầu anh A phải giao đủ số lượng, đúng chất lượng của hàng hoá như đã thoả thuận trong hợp đồng Đồng thời, anh B có quyền khởi kiện đến toà án, yêu cầu toà xác định trách nhiệm của anh A phải bồi thường thiệt hại do có hành vi vi phạm hợp đồng Ngoài trách nhiệm anh A phải tiếp tục thực hiện hợp đồng, là trách nhiệm của anh A phải bồi thường thiệt hại cho anh B do có hành vi vi phạm hợp đồng mà gây thiệt hại Ngược lại trong một số trường hợp thì bên có hành

vi vi phạm có nghĩa vụ tiếp tục thực hiện hợp đồng là bên có quyền Trong trường hợp trên bên A là bên có quyền, nếu đến mùng 5 hàng tháng, bên A đã giao đủ hàng nhưng bên B không đến nhận và cũng không thực hiện nghĩa vụ tương ứng với quyền là nghĩa vụ trả tiền cho bên A thì khi xảy ra tranh chấp, bên B phải có trách nhiệm là tiếp tục thực hiện phần hợp đồng còn lại là nhận hàng và nghĩa vụ trả tiền cho bên A

hại hoặc chịu các hậu quả xấu về tài sản Một đặc điểm rất quan trọng của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là bên vi phạm phải chịu trách nhiệm về tài sản kể cả trong trường hợp hành vi vi phạm hợp đồng nhưng chưa gây ra thiệt hại Trong trường hợp các bên thoả thuận về khoản tiền phạt

vi phạm hợp đồng hay trong hợp đồng đặt cọc, mặc dù bên vi phạm các thoả thuận chưa gây ra một thiệt hại nào về tài sản, nhưng đã bị áp dụng các chế tài

về tài sản (phạt tiền đặt cọc) Đặc điểm này khác biệt so với trách nhiệm do có hành vi gây thiệt hại ngoài hợp đồng Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là trách nhiệm cả chủ thể giao kết hợp đồng, nhưng lại không thực hiện đúng các cam kết hợp pháp Trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng là trách nhiệm của chủ thể có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho chủ thể khác về tài sản, sức khoẻ, tính mạng, các quyền nhân thân khác Vì vậy, trách nhiệm

dân sự ngoài hợp đồng do hành vi trái pháp luật gây ra phải xác định điều kiện lỗi Còn trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng yếu tố lỗi là suy đoán Tuy nhiên, cần phải khẳng định, hành vi vi phạm hợp đồng là hành vi trái pháp luật, vi phạm các quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể giao kết hợp đồng, thì chủ thể vi phạm hợp đồng có trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Từ hai đặc điểm của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng trên đây cho thấy trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là một chế tài dân sự có liên quan mật thiết đến hợp đồng dân sự Các nghĩa vụ dân sự này được phát sinh từ hợp đồng và được bảo đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của nhà nước Các nghĩa vụ dân sự này mang tính chất tài sản và được xác định bằng tiền

Trách nhiệm dân sự trong hợp đồng là trách nhiệm hình thành từ việc không thực hiện một nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng Chủ thể có nghĩa vụ đã không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết, điều này gây thiệt hại cho chủ thể có quyền trong hợp đồng thì chủ thể vi phạm phải có nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật Trong Bộ luật Dân

sự hiện hành trách nhiệm dân sự trong hợp đồng được chi phối bởi các nguyên tắc chế độ pháp lý về hợp đồng Tuy nhiên, để ghi nhận đặc điểm của trách nhiệm dân sự theo hợp đồng là trách nhiệm phát sinh từ sự vi phạm một nguyên tắc xử sự, đó là sự vi phạm nghĩa vụ dân sự Đồng thời pháp luật Việt Nam cũng quy định trách nhiệm dân sự trong hợp đồng chịu sự chi phối và dựa trên các nguyên tắc của các quy định chung về điều kiện và trình tự thực hiện nghĩa vụ được các bên xác lập trên cơ sở thỏa thuận

Hợp đồng dân sự được coi là căn cứ để xem xét trách nhiệm dân sự do

vi phạm hợp đồng vì hợp đồng là công cụ chủ yếu để xác lập quan hệ giữa các chủ thể liên quan đến tài sản trong một xã hội nhất định Đồng thời, hợp đồng cũng làm phát sinh nghĩa vụ dân sự theo một cơ chế chung là: Bên giao kết sẽ thống nhất ý chí và sẽ bị ràng buộc trong một mối quan hệ nhất định nhằm

đáp ứng yêu cầu của bên có quyền trong hợp đồng Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự thì mọi hợp đồng dân sự (kể cả hợp đồng miệng và hợp đồng viết) đều được thực hiện dưới hình thức thỏa thuận của các bên Thông qua hợp đồng dân sự các bên sẽ thỏa thuận với nhau về quyền và nghĩa vụ của mỗi bên phải thực hiện trong hợp đồng Khi các bên vi phạm các thỏa thuận này sẽ phát sinh trách nhiệm do vi phạm hợp đồng

Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng theo đó được hiểu là việc một hoặc cả hai bên trong hợp đồng phải chịu trách nhiệm dân sự bởi những hành vi vi phạm những nội dung đã cam kết trong hợp đồng Việc vi phạm hợp đồng dân sự sẽ làm phát sinh trách nhiệm dân sự của một trong hai bên tham gia vào hợp đồng đã không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ mà các bên đã cam kết trong hợp đồng

Căn cứ xác định trách nhiệm dân sự là việc vi phạm nghĩa vụ phát sinh theo hợp đồng Mà nghĩa vụ bị vi phạm trong trường hợp này có thể là nghĩa

vụ chính hoặc nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng Trong đó, nghĩa vụ chính được hiểu là nghĩa vụ tương ứng với từng chủ thể trong hợp đồng

Ví dụ: Trong hợp đồng mua bán hàng hóa diễn ra giữa bên bán và bên mua thì nghĩa vụ chính được hiểu là nghĩa vụ giao hàng của bên bán và nghĩa

vụ thanh toán tiền của bên mua cho bên bán

Còn nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng được hiểu là một nghĩa vụ được phát sinh từ một sự kiện pháp lý cụ thể trong hợp đồng và nghĩa vụ phát sinh

là hệ quả của sự kiện đó

Ví d ụ: Trong hợp đồng vận chuyển hành khách được ký giữa công ty

vận tải đường sắt và công ty du lịch Hải Phong trong chuyến du lịch từ Hà Nội vào Đà Nẵng Trong trường hợp xảy ra sự cố là chậm tàu 2 tiếng (đây được coi là một sự kiện pháp lý) thì nghĩa vụ phát sinh trong hợp đồng trên

là nghĩa vụ bảo đảm nhu cầu sinh hoạt tối thiểu cho các hành khách trên

Như vậy, trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng được xem là một trong những chế tài quan trọng của pháp luật dân sự dùng để điều chỉnh một

số đối tượng thông dụng và cần thiết trong giao lưu dân sự hàng ngày, mà cụ thể là hợp đồng dân sự

Cũng giống như các loại trách nhiệm dân sự khác thì trách nhiệm dân

sự do vi phạm hợp đồng dân sự có những đặc điểm như sau:

Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là một chế tài dân sự, nó áp dụng đối với các chủ thể vi phạm pháp luật, được thực hiện và bảo đảm thực hiện bởi các cơ quan quyền lực nhà nước có thẩm quyền trong phạm vi pháp luật cho phép Trách nhiệm này sử dụng một số biện pháp, chế tài nhất định

do pháp luật đề ra để buộc người vi phạm phải chịu những hậu quả bất lợi nhất định do hành vi vi phạm của mình gây ra, đồng thời trách nhiệm dân sự

do vi phạm hợp đồng dân sự cũng mang tính chất tài sản, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong hợp đồng dân sự luôn tương ứng với nhau

1.2 Khái niệm miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại được xem là một trong những biện pháp chế tài nghiêm khắc của nhà nước dùng để áp dụng cho các chủ thể có hành vi vi phạm quyền và lợi ích của các chủ thể khác trong hợp đồng dân sự, trên nguyên tắc mọi hành vi gây thiệt hại trái luật đều bị xử lý nhằm khôi phục lại tình trạng ban đầu của giao dịch Bên nào gây ra thiệt hại thì bên đó phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho bên còn lại Nếu trách nhiệm buộc tiếp tục thực hiện hợp đồng là theo thỏa thuận giữa các chủ thể tham gia hợp đồng thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại lại là một chế tài bắt buộc mà Nhà nước đã áp dụng cho các chủ thể vi phạm Theo quy định tại Điều 307

Bộ luật Dân sự năm 2005 thì: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất và trách nhiệm bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần Mà trách nhiệm bồi thường trong điều luật này được hiểu là

trách nhiệm bồi thường những tổn thất vật chất thực tế, tính được thành tiền

do bên vi phạm gây ra, nó bao gồm những tổn thất về tài sản, chi phí hợp lý

để ngăn chặn và khắc phục thiệt hại Trong hợp đồng dân sự, khi có thiệt hại xuất phát từ hành vi vi phạm thì các thiệt hại đó luôn luôn là các thiệt hại vật chất có liên quan trực tiếp đến vật chuyển giao là đối tượng của hợp đồng, có thể là những thiệt hại do hợp đồng không được thực hiện đúng thời hạn hay những thiệt hại do việc không thực hiện một công việc hoặc cố tình thực hiện một công việc mà đáng lý ra chủ thể đó không được phép thực hiện, do đó đã gây thiệt hại cho bên có quyền

Khác với những vi phạm pháp luật hình sự, hành chính, trong quan hệ pháp luật dân sự các hành vi trái pháp luật dẫn đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại thì các bên có thể xử lý bằng sự tự dàn xếp giữa các chủ thể liên quan với nhau Việc tự nguyện dàn xếp giữa các bên cũng phải tuân theo các điều kiện do pháp luật quy định đối với việc xác lập hợp đồng như: Những điều kiện về năng lực chủ thể, sự đồng tình ý chí giữa các bên, tính trung thực trong quá trình giao kết, hiệu lực của hợp đồng giao kết sở dĩ các bên phải tuân thủ nội dung này là do pháp luật dân sự quy định một sự kiện dàn xếp tự nguyện về việc bồi thường thiệt hại khi được giao kết nếu phù hợp với các quy định của pháp luật chung về hợp đồng sẽ có hiệu lực ràng buộc đối với các bên, đặc biệt là nó có tác dụng trong việc thủ tiêu quyền kiện đòi bồi thường thiệt hại của bên bị thiệt hại Trong một số trường hợp thiệt hại phát sinh do có hành vi vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng thì quyền yêu cầu bồi thường cũng có thể được các bên loại bỏ ngay từ lúc giao kết hợp đồng bằng con đường thỏa thuận về miễn trách nhiệm dân sự

Như vậy, khi xuất hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra thì trong một số trường hợp nhất định sẽ dẫn đến việc miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng

Miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng là việc người

có quyền trong hợp đồng dân sự cho phép bên chủ thể vi phạm nghĩa vụ gây thiệt hại không bị áp dụng biện pháp khôi phục một phần hoặc toàn bộ tình

trạng ban đầu về tài sản cho bên có quyền

Bản chất của miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng

là việc bên chủ thể vi phạm nghĩa vụ đáng lẽ phải gánh chịu toàn bộ và đầy đủ trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho bên bị vi phạm, tuy nhiên, do thiệt hại xảy ra trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định mà bên vi phạm nghĩa vụ được miễn trừ toàn bộ hoặc một phần trách nhiệm bồi thường thiệt hại đó Đây là một trong những vấn đề có ý nghĩa quan trọng của pháp luật dân sự, không chỉ bảo đảm quyền lợi của các bên giao kết hợp đồng, bảo đảm sự tự nguyện thỏa thuận của các bên mà còn là yếu tố hạn chế việc một bên lợi dụng quy định về miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại để trốn tránh trách nhiệm dân sự

Nhưng có một vấn đề đặt ra hiện nay là bên cạnh những quy định đồng nhất thì việc quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng giữa các luật là không thống nhất với nhau, điển hình như Bộ luật dân sự 2005 và Luật Thương mại 2005 Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về sự giống và khác nhau trong việc quy định miễn trách nhiệm dân sự tại hai văn bản luật này

Khoản c Điều 294 Luật Thương mại năm 2005 quy định bên vi phạm được miễn trách nhiệm khi “hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi

c ủa bên kia” [23], về vấn đề này Bộ luật Dân sự năm 2005 cũng quy định

tương tự tại khoản 3 Điều 302

Ngoài ra thì cả Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại đều không quy định việc không thực hiện đúng hợp đồng thuộc trường hợp miễn trách nhiệm

do sự kiện bất khả kháng thì bên có nghĩa vụ có phải tiếp tục thực hiện nghĩa

vụ hợp đồng nữa hay không? Mà cả hai luật này chỉ quy định về trường hợp miễn trách nhiệm do bất khả kháng, cụ thể là quy định tại điểm b khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại và khoản 2 Điều 302 Bộ luật Dân sự năm 2005 Xét về mặt thực tế nếu nghĩa vụ không thể thực hiện được khi có sự kiện bất khả kháng thì chúng ta không thể buộc người có nghĩa vụ phải thực hiện

Ví d ụ: khi gió lớn không cho phép sự hoạt động của các tàu chở hàng

thì chúng ta không thể buộc bên vận chuyển tiếp tục thực hiện công việc chuyên chở của mình

Tuy nhiên, nếu sự cản trở việc thực hiện nghĩa vụ chỉ là tạm thời thì việc miễn trách nhiệm cũng chỉ tạm thời Sau khi việc cản trở chấm dứt thì bên có nghĩa vụ vẫn phải thực hiện nội dung nghĩa vụ trong hợp đồng mà hai bên đã thỏa thuận

Nếu Điều 303 Luật Thương mại năm 2005 quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại không phát sinh trong các trường hợp miễn trách nhiệm dân

sự thì trong phần chung về hợp đồng của Bộ luật Dân sự 2005 lại không có quy định rõ ràng về việc miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trong cả hai lĩnh vực thương mại và dân sự, phần chung quy định về hợp đồng hay phần riêng quy định nghĩa vụ dân sự trong từng trường hợp cụ thể đều không thể hiện rõ mức thiệt hại mà bên có nghĩa vụ được miễn là bao nhiêu? Chỉ trong một số trường hợp nhất định mới quy định rõ mức thiệt hại

mà bên có nghĩa vụ được miễn

phải trả lại tài sản thuê khoán ở tình trạng phù hợp với mức độ khấu hao mà hai bên đã thỏa thuận nhưng Điều 509 quy định nếu tài sản và súc vật bị chết

do sự kiện bất khả kháng thì bên thuê khoán được hưởng một nửa số súc vật sinh ra, đồng thời phải chịu một nửa số súc vật thuê khoán do sự kiện bất khả kháng gây nên Như vậy, trong trường hợp trên đây bên có nghĩa vụ chỉ được

Bộ luật Dân sự 2005 có những điều khoản quy định theo hướng miễn toàn bộ nghĩa vụ dân sự

Ví d ụ: khoản 3 Điều 546 Bộ luật Dân sự năm 2005 chỉ quy định trong

trường hợp bất khả kháng dẫn đến tài sản vận chuyển bị mất mát, hư hỏng hoặc bị hủy hoại trong quá trình vận chuyển thì bên vận chuyển không có trách nhiệm phải bồi thường thiệt hại

Các quy định giữa Bộ luật Dân sự 2005 và Luật Thương mại 2005 có

sự khác biệt như sau:

M ột là, Luật Thương mại năm 2005 có quy định về việc miễn trách

nhiệm do phải thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền còn

Bộ luật dân sự năm 2005 thì chưa có quy định về nội dung này

Trong phần chế tài do vi phạm hợp đồng trong Luật Thương mại có dự

liệu một yếu tố miễn trách nhiệm là “hành vi vi phạm của một bên do thực

hi ện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên

điểm mới trong Luật Thương mại năm 2005 vì trong Luật Thương mại năm

1997 chưa xuất hiện quy định này

thì chúng ta thấy Bộ luật dân sự không có quy định về việc miễn trách nhiệm chi tiết như các quy định trong Luật Thương mại và chỉ tồn tại một vài quy định gần như tương tự trong các trường hợp cụ thể với khái niệm “cản trở

thể thực hiện được nghĩa vụ dân sự đúng thời hạn thì bên có nghĩa vụ phải thông báo ngay cho bên có quyền biết và đề nghị hoãn việc thực hiện nghĩa vụ Trường hợp không thông báo được thì bên có nghĩa vụ phải bồi thường thiệt hại phát sinh trừ trường hợp hai bên có thỏa thuận khác hoặc do nguyên nhân khách quan mà bên có nghĩa vụ không thể thông báo được cho bên có quyền

Áp dụng quy định của điều luật trên đây vào tình hình thực tiễn tác giả nhận thấy quy định trên chưa có tính khái quát, không thể áp dụng cho các hợp đồng dân sự nói chung

miễn trách nhiệm trong trường hợp hai bên trong hợp đồng có thỏa thuận với nhau (khoản 6 Điều 402), nhưng ngược lại Luật Thương mại 2005 đã quy định khá cụ thể vấn đề này tại điểm a khoản 1 Điều 294 như sau: bên vi phạm hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm trong trường hợp các bên đã thỏa thuận

1.3 Điều kiện để miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng

Trên thực tế khi giao kết hợp đồng, các bên bao giờ cũng mong muốn hợp đồng được thực hiện, có những trường hợp dù đã tiến hành mọi nỗ lực cần thiết nhưng vẫn không thực hiện được hoặc thực hiện không đúng với những gì mà các bên đã thỏa thuận Vậy, lúc này họ có phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại hay không? Về nguyên tắc chung thì các bên vẫn sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại Trừ khi họ đưa ra được các căn cứ chứng minh thuộc trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật

Như chúng ta đã biết yếu tố tạo thành trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng bắt nguồn từ việc: Có hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trên thực tế Trong đó hành vi vi phạm pháp luật này phải đầy đủ các yếu tố cấu cấu thành như: có thiệt hại xảy ra, có nguyên nhân tạo nên kết quả, có mối quan hệ qua lại giữa nguyên nhân và kết quả, có yếu tố lỗi từ các chủ thể Hành vi vi phạm pháp luật của các chủ thể này theo quy định của pháp luật sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Nhưng nếu chủ thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại chứng minh được trách nhiệm bồi thường thiệt hại này lại thuộc vào 4 trường hợp

mà pháp luật quy định là điều kiện để được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt

hại trong hợp đồng thì được miễn trách nhiệm Theo các quy định tại khoản 2,

3 Điều 302, khoản 6 Điều 402 Bộ luật Dân sự 2005 thì có 03 trường hợp được

miễn trừ trách nhiệm dân sự trong hợp đồng bao gồm: “Sự kiện bất khả

c ủa các bên chủ thể trong hợp đồng” [22] Trong khi đó, khoản 1 Điều 294

Luật Thương mại 2005 lại quy định 4 căn cứ miễn trừ trách nhiệm dân sự trong hợp đồng, bao gồm:

Thỏa thuận của các chủ thể trong hợp đồng; sự kiện bất khả kháng; hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia và hành vi vi phạm của một bên do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm giao kết hợp đồng [23, Điều 294, khoản 1]

Từ các quy định của pháp luật trên đây tác giả xin đi vào phân tích từng

căn cứ miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại như sau:

Một là, chủ thể có nghĩa vụ trong hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trên cơ sở sự kiện bất khả kháng

Theo quy định tại khoản 1 Điều 161 Bộ luật Dân sự 2005 thì “Sự kiện

b ất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần

thi ết và khả năng cho phép” [22] Tuy nhiên nội dung này lại được quy định trong phần “Thời hiệu”, nó là căn cứ để xác định “…chủ thể có quyền khởi

ki ện, quyền yêu cầu không thể khởi kiện, yêu cầu trong phạm vi thời hiệu” [22] chứ không thấy đề cập đến trong phần “Nghĩa vụ dân sự và hợp đồng

dụng pháp luật giải quyết các vụ án liên quan, gây thiệt hại đến các quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ dân sự

Hay nói cách khác khi một sự kiện pháp lý xảy ra để coi sự kiện đó là

một sự kiện bất khả kháng thì nội dung của sự kiện đó phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện của một sự kiện bất khả kháng sau đây:

Th ứ nhất, sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách

Đó có thể là các hiện tượng do thiên nhiên gây ra (thiên tai) như lũ lụt, hỏa hoạn, động đất, sóng thần,… cũng có thể là các hiện tượng xã hội như chiến tranh, bạo loạn, đảo chính, đình công, cấm vận, thay đổi chính sách chính phủ,… Ngoài ra, trong thực tiễn, các bên tham gia giao kết hợp đồng còn có thể đưa ra những sự kiện khác là những sự kiện bất khả kháng làm căn

cứ để miễn trách nhiệm dân sự (hoặc kéo dài thời hạn thực hiện hợp đồng) như: thiếu nguyên liệu, mất điện, lỗi mạng vi tính, bên cung cấp chậm trễ giao hàng,… Những sự kiện này, về mặt lý luận thì không được coi là sự kiện bất khả kháng nếu các bên không có thỏa thuận; trong trường hợp các bên có thỏa thuận thì pháp luật ghi nhận và tôn trọng các thỏa thuận đó

Th ứ hai, sự kiện bất khả kháng phải xảy ra sau khi các bên giao kết

h ợp đồng

Điều này thể hiện ở chỗ thời gian diễn ra sự kiện bất khả kháng phải nằm trong khoảng thời gian kể từ khi hợp đồng có hiệu lực pháp luật đến khi các bên thực hiện xong quyền và nghĩa vụ của mình trong hợp đồng

Ví d ụ: Khi bên A là bên chở hàng, tiến hành vận chuyển hàng cho bên

B trong khoảng thời gian mà hai bên đã thỏa thuận thì gặp lũ lụt, dù đã cố gắng ngăn chặn để số hàng không bị mưa cuốn đi, song do mưa lũ quá to nên

số hàng của bên B đã bị mất hết Như vậy, hiện tượng lũ lụt trong trường hợp này được coi là sự kiện bất khả kháng xảy ra trong thời điểm các bên đang thực hiện hợp đồng Ngược lai, nếu cũng là sự kiện bất khả kháng do lũ lụt nhưng thời điểm xảy ra sự kiện này lại nằm ngoài khoảng thời gian vận

chuyển hàng mà hai bên đã tiến hành ký kết trong hợp đồng thì không đương nhiên coi đó là sự kiện bất khả kháng và bên A cũng không thể viện dẫn lý do này là cơ sở của sự kiện bất khả kháng Sự kiện bất khả kháng còn được hiểu

là những sự kiện xảy ra một cách khách quan, nằm ngoài ý thức của con người, mặc dù đã tìm mọi biện pháp để ngăn chặn, hạn chế nhưng không mang lại hiệu quả

Th ứ ba, sự kiện bất khả kháng và hành vi vi phạm hợp đồng phải có

m ối quan hệ nhân quả

Trong đó, sự kiện bất khả kháng là nguyên nhân, còn hành vi vi phạm

là kết quả Bên vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng phải chứng minh được sự kiện bất khả kháng là nguyên nhân trực tiếp của việc vi phạm hợp đồng

tượng sấm sét dẫn đến sét đánh trúng nhà kho làm hệ thống điện tại kho bị chập nên kho hàng của công ty X đã bị cháy, trong đó có toàn bộ số hàng của anh Trung đang gửi tại kho Trong ví dụ trên thì sự kiện bất khả kháng ở đây

là hiện sấm sét dẫn đến cháy nhà kho và hành vi vi phạm hợp đồng là không bảo quản được số hàng trong kho của công ty X xuất phát từ nguyên nhân trực tiếp do hiện tượng sét đánh vào nhà kho, khiến toàn bộ số hàng bị cháy Như vậy, hiện tượng sấm sét cháy nhà kho được coi là sự kiện bất khả kháng Nếu không chứng minh được thì bên vi phạm nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm dân sự Đối chiếu điều này vào ví dụ trên cho thấy nếu trong trường hợp mà công ty X không chứng minh được nguyên nhân cháy nhà kho làm hỏng hàng của anh Trung là do hiện tượng sấm sét thì bên công ty X lúc này

sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho anh Trung bởi hành vi không bảo quản được kho hàng của mình

Điều này cũng thể hiện nghĩa vụ chứng minh của bên vi phạm hợp đồng nhằm bảo đảm lợi ích cho bên có quyền, tránh trường hợp bên có nghĩa

vụ lợi dụng sự kiện bất khả kháng để thực hiện hành vi vi phạm hợp đồng, gây thiệt hại cho bên có quyền (nội dung này đã được quy định tại Công ước Viên năm 1980 – Việt Nam cũng là thành viên của Công ước Viên, song nội dung của Công ước này cũng mới chỉ dừng lại ở việc quy định thời gian và nghĩa vụ chứng minh chứ không hề nhắc đến khoảng thời gian hợp lý của bên

vi phạm thông báo cho bên bị vi phạm biết về sự kiện bất khả kháng là bao lâu, cũng như hậu quả cụ thể của nó)

Th ứ tư, các bên trong quan hệ hợp đồng đã dùng hết khả năng để khắc

ph ục hậu quả nhưng không thể khắc phục được

Hợp đồng được giao kết bởi lợi ích mà các bên hướng tới, để bảo đảm cho lợi ích đó, các bên phải tận tâm, thiện chí thực hiện đúng quyền và nghĩa

vụ của mình Nếu bên có nghĩa vụ có khả năng khắc phục, hạn chế thiệt hại xảy ra mà lại không thực hiện, để mặc cho hậu quả xảy ra thì cho dù có sự kiện bất khả kháng, bên vi phạm hợp đồng cũng không được miễn trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng Để được miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng vì sự kiện bất khả kháng, bên vi phạm hợp đồng phải chứng minh được mình đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng sẵn có để khắc phục hậu quả xảy ra mà vẫn không thể khắc phục được và do việc không khắc phục được đến dẫn đến vi phạm hợp đồng Quy định này nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của bên có nghĩa vụ trong việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng

Ví d ụ: Công ty H và công ty K ký hợp đồng vận chuyển 20 tấn than từ

Quảng Ninh về Hải Phòng trong thời gian 1 tháng, trong đó công ty H có nghĩa vụ chở hàng bằng đường biển để giao cho bên K tại cảng Hải Phòng Trong quá trình vận chuyển bằng đường biển đã gặp một sự kiện là bão trên biển Khi đó, nếu công ty H đã chứng minh được rằng phía công ty H đã cố gắng làm hết sức, tiến hành mọi biện pháp cần thiết, làm những công việc có thể mà vẫn không chống lại được cơn bão và toàn bộ 20 tấn than trên đã bị

bão cuốn đi thì khi đó sự kiện bão dẫn đến số than bị mất được coi là sự kiện bất khả kháng Ngược lại, nếu khi bão xảy mà công ty H có đầy đủ khả năng

để chống lại nhưng phía công ty H đã không làm thì khi thiệt hại xảy ra phía công ty H vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Th ứ năm, các bên tham gia giao kết hợp đồng không có thỏa thuận

Tự do, bình đẳng, thỏa thuận là những nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, do đó, thỏa thuận của các bên chủ thể trong hợp đồng không trái với pháp luật, đạo đức xã hội luôn được Nhà nước tôn trọng Chính vì vậy, nếu các bên có thỏa thuận về việc bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng phải chịu trách nhiệm dân sự kể cả trong trường hợp sự kiện bất khả kháng thì bên vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng không được miễn trách nhiệm dân sự

do vi phạm hợp đồng

Thêm nữa, nếu khi ký kết hợp đồng, các bên đã tiên liệu trước các sự kiện bất khả kháng sẽ xảy ra nhưng các bên vẫn cố tình thực hiện hợp đồng, khi bên có nghĩa vụ vi phạm hợp đồng do sự kiện bất khả kháng đó cũng sẽ không được miễn trừ trách nhiệm dân sự Bởi nếu đã biết trước sự kiện bất khả kháng sẽ xảy ra mà vẫn giao kết hợp đồng nghĩa là các bên đã

có biện pháp bảo đảm cho hợp đồng được thực hiện hoặc là bên có nghĩa

vụ chấp nhận rủi ro

Trong Luật Dân sự Pháp cũng đã quy định bất khả kháng là một cơ sở

để bên có nghĩa vụ được miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại Cụ thể là tại Điều 1147 tại Bộ luật Dân sự Pháp quy định: người có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm bồi thường do không thực hiện hoặc thực hiện chậm nghĩa vụ, nếu chứng minh được rằng việc không thực hiện hoặc thực hiện chậm nghĩa vụ là do nguyên nhân khách quan không thuộc trách nhiệm của mình và không có lỗi cố ý Để làm được điều đó người có nghĩa vụ phải đưa

ra được các sự kiện bất khả kháng hoặc khó khăn trở ngại là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc không thực hiện được nghĩa vụ Song để hiểu thế nào là sự kiện bất khả kháng thì Bộ luật Dân sự Pháp lại không có quy định Theo GS

Corinne Renault-Brahinsky trong cuốn “Đại cương về pháp luật hợp đồng”

thì sẽ có ba đặc điểm cơ bản sau đây:

Th ứ nhất, đó là sự kiện không thể dự kiến trước được, tức là người có

nghĩa vụ không thể dự kiến trước hoặc nhìn trước sự việc đó Việc đánh giá

sự kiện có thể dự kiến trước hoặc không thể dự kiến trước được thực hiện theo những tiêu chí chung và vào thời điểm ký kết hợp đồng

Th ứ hai, đó là sự kiện xảy ra do một nguyên nhân khách quan, không

phụ thuộc vào ý trí của chủ thể (người có nghĩa vụ), tức là sự kiện đó không

có mối quan hệ nào với nhân thân hay hoạt động của người có nghĩa vụ

Th ứ ba, đó là sự kiện không thể khắc phục được, tức là sự kiện xảy ra

phải làm cho nghĩa vụ không thể thực hiện được trong một khoảng thời gian nhất định Việc không thực hiện được nghĩa vụ phải có tính chất tuyệt đối

chính quyền quân sự trưng thu thì người chủ trang trại vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người mua, nếu như dựa theo các tình tiết vụ kiện chứng minh được rằng người chủ trang trại đã có lỗi trong việc bỏ lỡ khả năng chở hàng cho người mua trước khi có lệnh trưng thu Ngược lại, nếu trong trường hợp 10 tấn Khoai lang đã chuẩn bị cho người mua mà bị trưng thu ngay tại ga đường sắt khi đang được bốc dỡ vào các toa hàng thì việc trưng thu đó sẽ được coi là sự kiện bất khả kháng khiến cho nghĩa vụ mua bán không thể thực hiện được và bên có nghĩa vụ sẽ không có trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Kể từ sau chiến tranh thế giới thứ II, do những khó khăn về mặt kinh tế

nên nguyên tắc “Tính tuyệt đối của việc không thực hiện được nghĩa vụ” [17]

đã được áp dụng một cách linh hoạt và mềm dẻo hơn Theo đó, khi người có nghĩa vụ không có khả năng kinh tế để thực hiện hợp đồng đã ký kết trong bối cảnh kinh tế biến động đột ngột, họ có thể được miễn, giảm trách nhiệm do không thực hiện được hợp đồng

Hai là, chủ thể có nghĩa vụ trong hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trên cơ sở do lỗi của bên có quyền trong hợp

đồng hoặc miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi xuất hiện lỗi từ cả hai

bên trong hợp đồng

Trong nhiều trường hợp thì một bên trong hợp đồng sẽ được miễn bồi thường thiệt hại Trường hợp bên có nghĩa vụ trong hợp đồng vi phạm hợp đồng nhưng hành vi vi phạm của một bên trong hợp đồng này hoàn toàn do lỗi của bên kia thì khi đó bên có nghĩa vụ sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại Để hiểu rõ về vấn đề này trước hết chúng ta sẽ cùng tìm hiểu khái niệm lỗi và khái niệm lỗi của bên có quyền

Khái niệm lỗi của bên có quyền trong hợp đồng được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau tùy vào đặc điểm, tình hình của mỗi khu vực, mỗi quốc gia

Theo Luật Dân sự La Mã thì “Trách nhiệm hợp đồng của người có

quy ền được phát sinh theo nguyên tắc phạm lỗi – nghĩa là người có quyền

c ũng sẽ phải chịu trách nhiệm trong trường hợp có lỗi trong việc vi phạm hợp đồng chứ không chỉ riêng bên có nghĩa vụ” [17].

Khái niệm lỗi nói chung thường được hiểu là việc không tuân thủ theo cách xử sự mà pháp luật yêu cầu, do đó sẽ không có lỗi nếu mọi yêu cầu đã được tuân thủ Theo đó phạm lỗi sẽ có hai hình thức:

Hình thức lỗi thứ nhất là lỗi cố gây thiệt hại, người có quyền bị coi là

có lỗi cố ý khi có những hành vi mang tính chủ định dưới dạng cố tình hành động hoặc cố tình không hành động nhằm gây thiệt hại cho quyền lợi của

chính bản thân mình, không tác động trực tiếp nhưng ảnh hưởng gián tiếp đến quyền lợi của bên có nghĩa vụ

Ví d ụ: A ký hợp đồng vận chuyển 30 hộp cơm mỗi ngày cho đại lý B

Khi A chuyển 30 hộp cơm đến cửa hàng của B, B có ý không muốn nhận

số cơm trên nên B đã đóng cửa hàng và cũng không nhờ ai nhận hộ số hộp cơm đó Lúc này A đã không thể thực hiện nghĩa vụ của mình nhưng A sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại bởi vì việc A không thể thực hiện được nghĩa vụ trên là do lỗi xuất phát từ phía B vì không tuân thủ nội dung hợp đồng

Hình thức phạm lỗi thứ hai là lỗi vô ý Đối với trường hợp vi phạm nghĩa vụ hợp đồng do lỗi khinh xuất hay do lỗi không cẩn trọng ở mức độ quá đáng thì người có quyền luôn phải chịu trách nhiệm hợp đồng Nhưng nếu vi phạm xảy ra do lỗi khinh xuất hay do lỗi không thận trọng ở mức nhẹ thì không phải lúc nào người có quyền cũng phải chịu trách nhiệm Điều này còn phụ thuộc vào lợi ích của bên có quyền tương ứng với lợi ích của bên có nghĩa vụ trong hợp đồng

Khái niệm lỗi của luật La Mã có ảnh hưởng, mang tính chi phối đến cách tiếp cận của các nước theo truyền thống châu Âu lục địa Khái niệm lỗi trong luật La Mã sẽ được áp dụng đối với các nghĩa vụ ngoài hợp đồng, sau

đó được vận dụng rộng rãi trong việc xác định cơ sở trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng như đánh giá về sự ảnh hưởng này, một học giả nổi tiếng

người Đức, Yering, đã từng nói: “nguyên tắc trách nhiệm dân sự phát sinh

xác định khái niệm lỗi theo phương pháp so sánh có tính trừu tượng giữa cách

xử sự cụ thể của người có nghĩa vụ trong hợp đồng với cách xử sự kiểu mẫu được pháp luật lựa chọn và quy định

Như vậy, trách nhiệm hợp đồng được truy cứu trên nguyên tắc lỗi Tuy nhiên, lỗi của người có quyền trong quan hệ dân sự nói chung và trong quan

hệ hợp đồng nói riêng là lỗi suy đoán, việc người đó có quyền chứng minh sự kiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ hợp đồng đã là yếu tố quy kết nghĩa

vụ dân sự Vì vậy, Luật Dân sự Đức, Pháp đều quy định nghĩa vụ chứng minh

về lỗi thuộc về bên nào vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và bên nào vi phạm nghĩa

vụ đương nhiên là bên có lỗi, trừ khi họ chứng minh được sự ngược lại Điều này có nghĩa là khi người có quyền vi phạm thỏa thuận mà hai bên đã ký kết, không làm đúng nghĩa vụ tương tác giữa các bên thì bên có quyền sẽ phải chịu trách nhiệm do lỗi cá nhân của mình

Nguyên tắc áp dụng yếu tố lỗi là cơ sở trách nhiệm hợp đồng được pháp luật Việt Nam quy định đầu tiên tại Điều 309 Bộ luật Dân sự 1995, đến

Bộ luật Dân sự 2005 quy định tại Điều 308, trong đó đều nhấn mạnh lỗi là căn

cứ phát sinh trách nhiệm dân sự nói chung và trách nhiệm hợp đồng nói riêng,

trừ trường hợp hai bên có thỏa thuận khác và pháp luật quy định khác “Lỗi”

được phân chia thành lỗi cố ý và lỗi vô ý Trong đó lỗi cố ý là trường hợp người vi phạm nhận thức rõ hành vi của mình sẽ gây ra thiệt hại cho người khác mà vẫn thực hiện và mong muốn hoặc tuy không mong muốn nhưng để mặc cho thiệt hại xảy ra Còn trường hợp lỗi vô ý là việc người vi phạm không thấy trước hành vi của mình có khả năng gây ra thiệt hại, mặc dù phải biết hoặc có thể biết trước thiệt hại sẽ xảy ra nhưng cho rằng thiệt hại sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được Như vậy, khái niệm chung về lỗi luôn là một phạm trù tâm lý, vì nó biểu hiện thông qua trạng thái tâm lý và mức độ nhận thức của con người đối với những hành vi và hậu quả của những

Áp dụng quy định về khái niệm và các hình thức của lỗi vào thực tiễn đời sống dân sự thì cách tiếp cận này còn một số hạn chế sau đây: so với Bộ luật Dân sự 1995 thì Bộ luật Dân sự 2005 đã bác bỏ một nguyên tắc giá trị phổ quát là nguyên tắc suy đoán lỗi của người vi phạm nghĩa vụ Bởi vì, nguyên tắc suy đoán lỗi của người vi phạm nghĩa vụ là một giá trị đã được cuộc sống sàng lọc và kiểm nghiệm và các giá trị phổ biến luôn mang trong mình thông điệp của cả cộng đồng văn minh, vì thế một nguyên tắc xử sự dù

có đặc thù đến đâu cũng không thể tách rời hoàn toàn với truyền thống và di sản nhân loại Tuy nhiên, không phải tất cả các bổ sung về chế định lỗi trong quan hệ hợp đồng trong thời gian vừa qua đều bất hợp lý vì chúng ta có thể tìm thấy không ít các điểm có thể sửa đổi bổ sung theo chiều hướng đáng khích lệ mà đáng kể nhất là việc bác bỏ khoản 4 Điều 230 Luật Thương mại

1997, trong đó xác định yếu tố lỗi là căn cứ phát sinh trách nhiệm hợp đồng trong lĩnh vực thương mại Căn cứ theo quy định tại Điều 303 Luật Thương mại 2005 về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại, có thể dễ dàng nhận thấy Luật Thương mại 2005 đã có cách nhìn mới về trách nhiệm hợp đồng trong lĩnh vực thương mại, do đó trách nhiệm hợp đồng được hiểu là loại trách nhiệm (khách quan) – là loại trách nhiệm không dựa trên yếu tố lỗi, tức là loại trách nhiệm phát sinh ngay cả khi bên có nghĩa vụ không có lỗi ngay cả khi vi phạm nghĩa vụ Những quy định tại các điều của Luật Thương mại 2005 đã phản ánh một xu hướng tăng cường trách nhiệm hợp đồng đối với thương nhân – những người hoạt động nhằm mục đích lợi nhuận có tính chất thường xuyên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm và dám chấp nhận rủi ro về phía mình Đây là một trong nhiều dấu hiệu cho thấy sau một thời gian đổi mới chế định hợp đồng nước ta đã và đang bắt đầu vượt qua thói quen và cách tư duy truyền thống để nhanh chóng hòa nhập vào quá trình toàn cầu hóa, phát triển kinh tế nhân loại

Hơn nữa, Bộ luật Dân sự 2005 cũng không hề có quy định về trường hợp thiệt hại xảy ra do lỗi của cả hai bên, do đó thiếu cơ sở pháp lý khi giải quyết tranh chấp, trong khi đây là trường hợp khá phổ biến trong thực tiễn xét

xử các vụ án tranh chấp do vi phạm hợp đồng

Khi gặp các trường hợp này, Tòa án sẽ xem xét cụ thể mức độ lỗi của các bên vi phạm nghĩa vụ để quyết định mức độ bồi thường thiệt hại Tuy nhiên, Bộ luật Dân sự 2005 cũng chỉ quy định lỗi cố ý và lỗi vô ý (Điều 308)

mà chưa có quy định cụ thể về các hình thức lỗi (cố ý trực tiếp hay cố ý gián tiếp; vô ý vì cẩu thả hay vô ý vì quá tự tin) Các văn bản hướng dẫn thi hành

Bộ luật Dân sự cũng không đề cập đến nội dung này, cũng không đưa ra các tiêu chí để xác định mức độ lỗi Do đó, việc xem xét mức độ bồi thường thiệt hại hay mức giảm bồi thường thiệt hại sẽ phụ thuộc vào ý chí chủ quan của Tòa án hoặc các cơ quan tài phán khác

Yếu tố “lỗi” được quy định trong Luật Dân sự của Đức theo hướng là

xem xét ai là người có lỗi trong việc gây ra những khó khăn, trở ngại làm cho nghĩa vụ của hợp đồng trở nên không thực hiện được Nếu đó là người có nghĩa

vụ thì họ phải bồi thường thiệt hại (vấn đề này đã được quy định tại Điều 280,

325 Bộ luật Dân sự Đức) Ngược lại, tại Điều 275, 324 Bộ luật Dân sự Đức quy định: Nếu lỗi thuộc về bên có quyền thì người có nghĩa vụ không những được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại mà trong những trường hợp nhất định còn có thể yêu cầu người có quyền thực hiện phần nghĩa vụ của mình Tại Điều 275, 323 Bộ luật Dân sự Đức quy định trong trường hợp nếu không bên nào có lỗi trong việc gây ra những khó khăn trở ngại làm cho hợp đồng không thể thực hiện được thì cả hai bên sẽ được miễn trách nhiệm dân sự

Xuất phát từ nguyên tắc truy cứu trách nhiệm dân sự trên cơ sở phạm lỗi tại Điều 401, 416 Bộ luật Dân sự Liên bang Nga năm 1994 đã quy định tính chất lỗi là nền tảng tạo nên các căn cứ miễn trừ trách nhiệm dân sự

Theo đó, nếu người có nghĩa vụ không thể thực hiện được nghĩa vụ thì sẽ không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ chứng minh rằng việc không thực hiện được nghĩa vụ không phải lỗi của họ mà

do lỗi của bên có quyền

Ba là, chủ thể có nghĩa vụ trong hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trên cơ sở do quyết định từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Về vấn đề miễn trách nhiệm theo quyết định từ phía cơ quan nhà nước

có thẩm quyền trong Bộ luật Dân sự 2005 chưa có quy định về vấn đề này, song tại điểm d khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại đã quy định cụ thể về trường hợp miễn trách nhiệm do thực hiện quyết định từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Như chúng ta đã biết, Bộ máy nhà nước là một chỉnh thể thống nhất, được tạo thành bởi các cơ quan nhà nước Bộ máy nhà nước Việt Nam gồm ba

hệ thống cơ quan: cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tư pháp Hay nói cách khác hệ thống cơ quan nhà nước có thẩm quyền là một tổ chức nhà nước mang tính độc lập tương đối, được thành lập theo quy định của pháp luật

và mang quyền lực nhà nước, thể hiện rõ nét nhất ở quyền nhân danh Nhà nước

để ban hành các quyết định có hiệu lực buộc các chủ thể có liên quan phải thực hiện Theo đó quy định trên của Luật Thương mại 2005 được hiểu như sau: Khi có quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về vấn đề liên quan khiến cho một bên không thể thực hiện được hợp đồng mà trước khi giao kết hợp đồng các bên không hề biết được sự kiện này thì có thể được miễn trách nhiệm hợp đồng Tuy nhiên, có một vấn đề đặt ra hiện nay: những quyết định nào từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền được xem xét để miễn trách nhiệm? Hiện nay việc xem xét các quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền để miễn trách nhiệm cho các chủ thể vi phạm phụ thuộc

vào phán quyết của Tòa án Nên chăng, pháp luật Việt Nam cần có những hướng dẫn cụ thể về những quyết định nào? cơ quan cụ thể nào? được phép ban hành quyết định ấy để Tòa án có sự nhất quán trong việc xem xét các trường hợp miễn trách nhiệm hợp đồng Ngoài ra, trên thực tế khi xảy ra các trường hợp được miễn trách nhiệm hợp đồng thì bên vi phạm hợp đồng phải

có nghĩa vụ thông báo ngay bằng văn bản cho bên có quyền về trường hợp miễn và những hậu quả có thể xảy ra Nếu bên vi phạm không thông báo hoặc

không thông báo đầy đủ thì bên vi phạm phải bồi thường

Các quốc gia trên thế giới đã quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trên cơ sở do quyết định từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền như sau:

Trong quy định của Bộ luật Dân sự Cộng hòa Liên bang Đức đã quy định về trường hợp miễn trách nhiệm do phải thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong trường hợp nhất định như:

Xuất phát từ các quyết định của cơ quan nhà nước thì bên bán sẽ được miễn trừ trách nhiệm

Ví d ụ: Nếu một sản phẩm ca cao đã có sẵn của bên bán nhưng không

thể vận chuyển giao được cho bên mua do có lệnh cấm vận hoặc do nhà nước tịch thu hoặc một quyết định buộc hàng hóa cùng loại đó phải được xuất khẩu thông qua các doanh nghiệp xuất khẩu của nhà nước, thì bên bán được miễn trừ trách nhiệm

Trong quy định của Luật Dân sự Nga cũng quy định về trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi có quyết định của cơ quan nhà nước

có thẩm quyền giống như Luật Thương mại Việt Nam

Song trong Pháp luật Nga lại có một quy định tiến bộ như sau: Tại Điều

13 và Điều 16 Bộ luật dân sự Liên bang Nga quy định khi có một quyết định của cơ quan nhà nước ban hành áp dụng mà làm nghĩa vụ của một bên trong

hợp đồng bị trì hoãn, trong trường hợp quyết định ban hành này bị Tòa án tuyên bố là trái pháp luật và các văn bản quy phạm pháp luật thì phía cơ quan nhà nước đã ban hành ra quyết định này phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại do quyết định sai phạm của mình gây ra So sánh các quy định của pháp luật Việt Nam và pháp luật Liên Bang Nga về các trường hợp miễn trách nhiệm dân sự theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì tác giả nhận thấy sự tiến bộ trong pháp luật của Cộng hòa Liên Bang Nga Nên chăng pháp luật Việt Nam cần xem xét, nghiên cứu, tiếp thu những điểm tiến bộ trên đây của pháp luật dân sự Nga

Bốn là: Chủ thể có nghĩa vụ trong hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trên cơ sở do thỏa thuận của cả hai bên trong hợp đồng

Như chúng ta đã biết thỏa thuận của các bên trong hợp đồng được xem là

sự thể hiện ý chí, nguyện vọng của mỗi bên Do đó pháp luật Việt Nam quy định thỏa thuận của các bên trong hợp đồng cũng là căn cứ để miễn trách nhiệm dân của bên vi phạm nghĩa vụ Bộ luật Dân sự 2005 đã quy định vấn đề này tại khoản 6 Điều 402, Luật Thương mại quy định tại điểm a khoản 1 Điều 294 Trong hợp đồng, yếu tố cơ bản nhất là sự thỏa thuận ý chí của các bên tham gia, tức là có sự ưng thuận giữa các bên với nhau về một vấn đề nào đó

mà cả hai hay tất cả các bên cùng quan tâm hay cùng hướng đến Nói cách

khác, nếu không có sự “thỏa thuận ý chí” đó thì không thể có hợp đồng

Nguyên tắc tự do thỏa thuận hợp đồng được hiểu là: khi giao kết hợp đồng các bên được tự do quy định nội dung hợp đồng, tự do xác định phạm

vi quyền và nghĩa vụ của các bên, tự do phân bổ rủi ro, phân chia lợi nhuận, thỏa thuận luật áp dụng và cơ quan giải quyết tranh chấp Tuy nhiên cần phải thấy rằng tự do hợp đồng không phải là tự do tuyệt đối, tức là các bên trong quan hệ hợp đồng không thể tùy ý định đoạt hay quy định về bất cứ

vấn đề gì trái với quy định của pháp luật và không phù hợp với đạo đức xã hội Từ đó, khi các bên thỏa thuận về việc miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng thì ý chí của mỗi bên cũng không thể đi ngược lại với các chuẩn mực trên đây

Ví d ụ: Bên A ký kết hợp đồng mua vườn táo theo mùa vụ với bên B khi

táo chín (dự liệu là tháng 7 hàng năm) Trong hợp đồng hai bên có thỏa thuận nếu táo không chín đúng vào tháng 7 thì sự kiện trên thống nhất là trường hợp bất khả kháng Lúc này bên B được phép giao hàng chậm cho bên A cho đến khi táo chín Như vậy, nếu bên B không giao hàng vào tháng 7 (do táo chín muộn) thì bên B cũng không phải chịu trách nhiệm vì theo thỏa thuận thì bên

B thuộc vào trường hợp miễn trừ trách nhiệm do hai bên đã thỏa thuận nếu không giao đủ số lượng táo đúng vào thời điểm tháng 7

Tuy nhiên, để đảm bảo sự tôn trọng của các bên trong hợp đồng, vừa hạn chế được việc bên có lợi thế hơn trong giao kết hợp đồng lợi dụng căn cứ này để trốn tránh trách nhiệm dân sự thì cần phải đánh giá tính hợp lý của thỏa thuận đó Điều này có nghĩa là thỏa thuận miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại không đồng thời là thỏa thuận miễn trừ nghĩa vụ, theo đó thì bên có nghĩa vụ vẫn phải thực hiện đúng nghĩa vụ của mình, trường hợp nếu người này không thực hiện được nghĩa vụ của mình thì họ cũng không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trong trường hợp bên có nghĩa vụ không thể thực hiện được nghĩa vụ không xuất phát từ yếu tố khách quan mà lại xuất phát từ lỗi cố ý của bên thực hiện nghĩa vụ thì không được miễn trừ nghĩa vụ

Như vậy, một thỏa thuận về căn cứ miễn trừ trách nhiệm trong hợp đồng chỉ có giá trị pháp lý nếu như hành vi vi phạm hợp đồng không phải do lỗi cố ý Bởi vậy, nếu hành vi vi phạm là do lỗi cố ý thì sự vi phạm đó được coi là một vi phạm nặng và điều khoản về miễn trừ trách nhiệm theo thỏa

Ví d ụ: Trong hợp đồng vận chuyển 5 thùng táo giữa bên A với bên B

có quy định trường hợp bất khả kháng do lũ lụt Nếu quá trình ngăn chặn việc hỏng hàng do lũ lụt mà bên A đã không có ý thức che đậy cẩn thận, do đó đã làm hỏng táo Trong trường hợp này mặc dù bên A và bên B khi ký hợp đồng

đã thỏa thuận về điều khoản miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại song sẽ không được miễn vì mặc dù bên A có đủ khả năng để ngăn chặn việc hàng bị hỏng do lũ lụt nhưng bên A đã không thực hiện nội dung ngăn chặn, do đó bên A đã mắc lỗi cố ý trong trường hợp trên và không thể dùng căn cứ do 2 bên đã thỏa thuận về miễn trách nhiệm do sự kiện bất khả kháng để miễn trừ trách nhiệm do lỗi cố ý của mình được

Điều này cũng phù hợp với pháp luật một số nước trên thế giới, ví dụ như: án lệ Pháp cho phép các bên trong quan hệ dân sự có những thỏa thuận

về miễn trừ trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp bên giao kết phạm lỗi cố ý hoặc vô ý nghiêm trọng thì thỏa thuận đó không có giá trị pháp lý Tại khoản

4, Điều 401 Bộ luật dân sự Cộng hòa Liên bang Nga cũng quy định về việc thỏa thuận trước về hạn chế hay miễn trừ trách nhiệm dân sự Trong trường hợp bên vi phạm có lỗi cố ý thì thỏa thuận đó không có giá trị pháp lý

Tóm lại, khi có những căn cứ theo Bộ luật Dân sự 2005 và Luật Thương mại 2005 đã được phân tích trên đây thì các chủ thể có nghĩa vụ bồi thường thiệt hại trong hợp đồng sẽ được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại Song giữa Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Thương mại năm 2005 vẫn chưa có sự thống nhất với nhau về các cơ sở để được miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng Vấn đề này đặt ra cho các nhà lập pháp của Việt Nam cần có một sự điều chỉnh hợp lý giữa các quy định của luật Bộ luật Dân sự nói chung và Luật Thương mại nói riêng về điều kiện miễn trách

nhiệm bồi thường thiệt hại

1.4 Tiến trình phát triển pháp luật quy định về miễn trách nhiệm theo hợp đồng

Trong thực tiễn hình thành và phát triển của xã hội, hành vi gây thiệt hại thì phải bồi thường là điều tất yếu nếu đối tượng bị xâm phạm, bị thiệt hại

là lợi ích được cộng đồng, nhà nước bảo vệ, nhưng cũng có những trường hợp

có thiệt hại xảy ra, chủ thể có nghĩa vụ bồi thường lại được miễn trách nhiệm

Do vậy, miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại là một trong những chế định pháp lý quan trọng trong lịch sử pháp luật dân sự của quốc gia khác nhau trong đó có Việt Nam

Pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại ở hai thời kỳ cổ đại

và thời kỳ trung đại còn mang yếu tố tự phát Phải đến thời kỳ hiện đại, khi

mà bộ máy nhà nước cũng như các chế định pháp luật đã hoàn thiện, đồng bộ,

có sự phân biệt rạch ròi về trách nhiệm hình sự, dân sự, hành chính, quản lý

xã hội bằng luật pháp, thì các trường hợp để miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại mới được quy định rõ ràng

Xuất phát điểm tiêu biểu về pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại phải kể đến đầu tiên là trong Luật Hồng Đức, sau đó là Luật Gia Long, cho đến Dân luật Bắc kỳ phát triển hơn nữa là Bộ luật Dân sự năm

1995 và hoàn thiện như ngày nay là Bộ luật Dân sự năm 2005

Trước hết là quy định trách nhiệm miễn bồi thường thiệt hại trong Luật Hồng Đức Đây là một trong những bộ luật phong kiến tiến bộ nhất và đặc sắc nhất lịch sử pháp luật Việt Nam Bộ luật đánh dấu thời kỳ hoàng kim, rực rỡ nhất của chế độ phong kiến dưới triều đại Lê Sơ, đặc biệt là dưới thời vua Lê Thánh Tông Luật Hồng Đức đuợc các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đánh giá rất cao về tư tưởng và trình độ lập pháp, vượt xa so với khuôn mẫu

tư duy của thời đại phong kiến và để lại những dấu ấn sâu đậm cho đến tận ngày nay là một trong những nội dung quan trọng đó là chế định về miễn

trách nhiệm bồi thường thiệt hại Trong Luật Hồng Đức đã quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại, theo đó, có hai trường hợp chủ súc vật được loại trừ hình phạt khi tổn thất được coi như rủi ro nghề nghiệp của những người hành nghề thú y hoặc những người tự mình có lỗi trong việc để súc vật gây ra tổn thiệt cho mình Quy định này đã được pháp luật dân sự hiện đại kế thừa bằng việc khẳng định nếu người bị thiệt hại hoàn toàn có lỗi trong việc làm súc vật gây ra thiệt hại cho mình thì chủ sở hữu không phải bồi thường Khi Bộ luật Dân sự năm 1995 ra đời, có hiệu lực từ ngày mùng 1 tháng

7 năm 1996 đã có những quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Cụ thể là tại Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 1995 đã quy định về việc miễn việc bồi thường thiệt như sau:

1- Trong trường hợp người có nghĩa vụ không thể thực hiện được nghĩa

vụ dân sự do sự kiện bất khả kháng, thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác

2- Người có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm dân sự, nếu nghĩa vụ dân sự không thực hiện được là hoàn toàn do lỗi của người có quyền [19, Điều 308]

Và điểm e khoản 2 Điều 401 Bộ luật Dân sự năm 1995 cũng đã quy định về trường hợp các bên có thể thỏa thuận với nhau về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, trong đó có thỏa thuận về nội dung miễn trách nhiệm dân sự Qua gần 10 năm thi hành, Bộ luật Dân sự 1995 đã phát huy tác dụng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội thuộc đối tượng điều chỉnh của luật dân sự, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các chủ thể trong giao lưu dân

sự, góp phần làm ổn định các quan hệ xã hội Bên cạnh những thành công đã đạt được, Bộ luật Dân sự 1995 còn bộc lộ nhiều bất cập cần phải sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn Bộ luật Dân sự 2005 ra đời thay thế cho Bộ luật Dân sự 1995 với nhiều sự sửa đổi, bổ sung nhất định, trong đó quy định