Bước đầu nghiên cứu cơ sở khoa học góp phần quản lý tài nguyên sinh vật khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN CÁC TỪ VIẾT TẮT, KÝ HIỆU DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, CÁC HÌNH MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục tiêu nghiên cứu 2 3. Nội dung nghiên cứu 2 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2 5. Phương pháp nghiên cứu 3 6. Ý nghĩa của đề tài 3 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC 4 1.1. Cơ sở sinh thái học 4 1.2. Khái niệm về rừng 5 1.3. Đa dạng sinh học. 5 1.4. Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên 7 1.5. Viễn thám và Hệ thông tin địa lý 7 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN TÀ XÙA – SƠN LA 10 2.1. Điều kiện tự nhiên 10 2.1.1. Vị trí địa lý 10 2.1.2. Địa hình 11 2.1.3. Thổ nhưỡng 13 2.1.4. Khí hậu, thủy văn 13 2.2. Điều kiện kinh tế xã hội 14 2.2.1. Dân số, dân tộc và lao động 14 2.2.2. Hiện trạng sản xuất nông, lâm nghiệp 16 2.2.3. Cơ sở hạ tầng giao thông 18 2.2.4. Y tế 18 2.2.5. Giáo dục 19 2.2.6. Đánh giá chung về tình hình kinh tế xã hội 19 2.3. Hiện trạng tài nguyên sinh vật khu bảo tồn Tà Xùa 20 2.3.1. Hệ thực vật 20 2.3.2. Thảm thực vật 26 2.3.3. Động vật 31 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35 3.1. Khung thông tin quản lý Tài nguyên sinh vật ở KBTTN Tà Xùa 35 3.2. Cơ sở dữ liệu GIS của Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa 41 3.2.1. Bản đồ địa hình 41 3.2.3. Bản đồ độ dốc 43 3.2.4. Bản đồ hướng sườn 45 3.2.5. Bản đồ lớp phủ thực vật 47 3.2.1 Bản đồ thảm thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa 49 3.3. Đánh giá các các thông tin Đa dạng sinh học KBTTN Tà Xùa 52 KẾT LUẬN 57 KIÊN NGHỊ 57

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn tận tình của thầyhướng dẫn là TS Hà Quý Quỳnh Tôi cũng đã nhận được sự động viên và giúp đỡtận tình của TS Hoàng Ngọc Khắc, Khoa Môi trường, đồng thời đã có được sự giúp

đỡ qúy báu từ các nhà khoa học, cán bộ của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật,tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, các bạn đồng nghiệp về sự giúp đỡ này

Tôi xin cảm ơn Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, đề tài cấp Nhà nướcNghiên cứu xây dựng hệ thống thông tin quản lý, giám sát tài nguyên ở vườn quốcgia và một số khu bảo tồn thiên nhiên khu vực Tây Bắc bằng công nghệ viễn thám

và GIS có sử dụng ảnh VNREDSat-1 Mã số VT/UD-01/14-15, do TS Hà QuýQuỳnh làm chủ nghiệm, đã cho tôi sử dụng số liệu của đề tài

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các cán bộ UBND Thành xã Tà Xùa, Suối Tọ,Mường Thải, Háng Đồng, bà con nhân dân về các thông tin và sự hỗ trợ trong thờigian thực hiện đề tài đồ án

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến những người thân trong gia đình, bố, mẹ

và các em đã động viên và tạo tất cả các điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành bảnluận án này

ĐTQHR Điều tra quy hoạch rừng

GIS Geographic Information system

HTTĐL Hệ thông tin địa lý

IUCN Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới

KT-XH Kinh tế xã hội

MHSĐC Mô hình số độ cao

NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn

PSBR Pressure-State-Benefit-Response: Áp lực-Hiện trạng-Lợi

ích-Đáp ứngSĐVN Sách Đỏ Việt Nam

TNTN Tài nguyên thiên nhiên

UBND Uỷ ban nhân dân

VQG

KBTTN

Vườn Quốc giaKhu bảo tồn thiên nhiên

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Nội dung nghiên cứu 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Ý nghĩa của đề tài 3

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC 4

1.1 Cơ sở sinh thái học 4

1.2 Khái niệm về rừng 5

1.3 Đa dạng sinh học 5

1.4 Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên 7

1.5 Viễn thám và Hệ thông tin địa lý 7

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN TÀ XÙA – SƠN LA 10

2.1 Điều kiện tự nhiên 10

2.1.1 Vị trí địa lý 10

2.1.2 Địa hình 11

2.1.3 Thổ nhưỡng 13

2.1.4 Khí hậu, thủy văn 13

2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 14

2.2.1 Dân số, dân tộc và lao động 14

2.2.2 Hiện trạng sản xuất nông, lâm nghiệp 16

2.2.3 Cơ sở hạ tầng giao thông 18

2.2.4 Y tế 18

2.2.5 Giáo dục 19

2.2.6 Đánh giá chung về tình hình kinh tế - xã hội 19

2.3 Hiện trạng tài nguyên sinh vật khu bảo tồn Tà Xùa 20

2.3.1 Hệ thực vật 20

2.3.2 Thảm thực vật 26

2.3.3 Động vật 31

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35

3.1 Khung thông tin quản lý Tài nguyên sinh vật ở KBTTN Tà Xùa 35

3.2 Cơ sở dữ liệu GIS của Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa 41

3.2.1 Bản đồ địa hình 41

3.2.3 Bản đồ độ dốc 43

3.2.4 Bản đồ hướng sườn 45

3.2.5 Bản đồ lớp phủ thực vật 47

3.2.1 Bản đồ thảm thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa 49

3.3 Đánh giá các các thông tin Đa dạng sinh học KBTTN Tà Xùa 52

KẾT LUẬN 57KIÊN NGHỊ 57

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1 : Bảng Thống kê dân số và mật độ dân số năm 2011 15

Bảng 2 : Kết quả các hoạt động sản xuất nông nghiệ p ở các xã năm 2011 16

Bảng 3 : Thống kê trường học, học sinh, giáo viên của các xã trong khu BTTN 19

Bảng 4: Bảng phân bố các taxon trong ngành thực vật bậc cao 20

Bảng 5: Danh sách các loài thực vật quý hiếm KBTTN Tà Xùa 22

Bảng 6 Thống kê các nhóm tài nguyên thực vật ở KBTTN Tà Xùa 26

Bảng 7: Diện tích các kiểu thảm thực vật KBTTN Tà Xùa (nguồn từ bản đồ) 27

Bảng 8: Sự phân bố kiểu rừng theo độ cao khu vực Tà Xùa 28

Bảng 9: Các kiểu thảm thực vật Khu Bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa 29

Bảng 11: Cấu trúc thành phần loài chim ở Khu BTTN Tà Xùa 32

Bảng 12: Cấu trúc thành phần loài Bò sát và Lưỡng cư ở Khu BTTN Tà Xùa 34

Bảng 13: Bộ Thông tin quản lý ĐDSH KBTTN Tà Xùa 36

Bảng 14: Tiêu chí đánh giá mức độ ưu tiên bộ thông tin 53

Bảng 15: Tổng hợp kết quả đánh giá thông tin theo 4 nhóm tiêu chí 53

Bảng 16: Chi tiêu xếp loại ưu tiêu các thông tin đa dạng sinh học 55

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, CÁC HÌNH

Trang

Hình 1: Sơ đồ quy trình xây dựng hệ thống thông tin quản lý ĐDSH 35

Hình 2: Bản đồ địa hình 41

Hình 3: Bản đồ thủy hệ 42

Hình 4: Mô hình số độ cao 43

Hình 5: Bản đồ độ dốc 44

Hình 6: Bản đồ hướng sườn 45

Hình 7: Bản đồ thảm thực vật năm 2015 49

Hình 8 : Biểu đồ diện tích lớp phủ rừng năm 2000-2015 50

Hình 9 :Biểu đồ biến động diện tích lớp phủ rừng năm 2000-2015 51

Hình 10: Biểu đồ tỉ lệ diện tích lớp phủ rừng năm 2000 và 2015, KBTTN Tà Xùa 51

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là quốc gia giàu có về Đa dạng sinh học Đến nay các nhà khoa học

đã xác định được ở Việt Nam có 34 911 loài sinh vật, thực tế con số này lớn hơn, donhiều loài sinh vật chưa được phát hiện và nghiên cứu

Lịch sử phát triển Khu bảo tồn và VQG của Việt Nam gồm: năm 1962, Chínhphủ ra quyết định thành lập khu rừng cấm Cúc Phương (Khu bảo vệ đầu tiên sau trởthành Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam) Sau đó đến 24/1/1977 Thủ tướngChính phủ ban hành quyết định số 41/TTg về việc thành lập 10 khu rừng cấm, tổngdiện tích 44 310 ha Tới ngày 9/8/1986 Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ban hànhQuyết định số 194/CT xác lập danh mục 73 khu rừng cấm trên toàn quốc với tổngdiện tích là 769 512 ha, gồm 2 Vườn quốc gia (65 000 ha), 46 Khu bảo tồn thiênnhiên (629 661 ha), và 25 khu Văn hoá - Lịch sử và Môi trường (74 851 ha) Ngày30/12/1986, Qui chế quản lý 3 loại rừng được chính thức ban hành theo quyết định

số 1171/QĐ của Bộ trưởng Bộ lâm nghiệp Sau năm 1990, nhiều khu bảo tồn cấpquốc gia được thành lập, nhiều khu bảo vệ được thành lập ở cấp tỉnh Thời kỳ nàyviệc xây dựng rừng đặc dụng được đẩy mạnh

Theo Quyết định số 218/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 07 tháng 02năm 2014 về Phê duyệt Chiến lược quản lý hệ thống rừng đặc dụng, khu bảo tồnbiển, khu bảo tồn vùng nội địa Việt Nam đến năm 2020 thì mục tiêu đến năm 2020đưa diện tích hệ thống rừng đặc dụng, đạt khoảng 9% diện tích lãnh thổ Tuy nhiên,theo tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới “tỉ lệ bảo tồn thiên nhiên của một quốc gianên đạt ở mức lớn hơn 10% diện tích lãnh thổ”

Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên là nơi lưu trữ, bảo tồn nguyên vẹnnguồn tài nguyên VQG và khu bảo tồn đã được quy hoạch, có ranh giới trên bản

đồ, đang được quản lý bảo vệ bởi lực lượng cán bộ kiểm lâm, được biên chế thànhtừng ban quản lý và các trạm, chốt bảo vệ

Hoạt động điều tra nghiên cứu sinh học ở các VQG và khu bảo tồn vừa qua đã

có một bước tiến mới, về qui mô, phạm vi nghiên cứu

Tuy đã được quan tâm song để quản lý tài nguyên trong các khu bảo tồn còngặp những khó khăn sau:

Quản lý, giám sát môi trường sống của các nhóm động vật, thực vật; dự báobiến động, giám sát thảm thực vật rừng gặp nhiều khó khăn.

Áp lực phá rừng lấy đất làm nương rẫy; khai thác lâm sản trái phép; của cộngđồng dân cư sống trong và xung quanh các VQG và khu bảo tồn cao trong khi công

cụ nhận diện, phân tích đánh giá còn rất hạn chế

Xuất phát từ lý do trên, sinh viên lựa chọn đề tài : “ Bước đầu nghiên cứu cơ

sở khoa học góp phần quản lý tài nguyên sinh vật khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La”.

2 Mục tiêu nghiên cứu

Bước đầu xây dựng được cơ sở khoa học, bộ thông tin để quản lý đánh giá tàinguyên sinh vật bằng công nghệ Viễn thám và GIS, phục vụ công tác quản lý tàinguyên sinh vật ở Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, Sơn La

3 Nội dung nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn cần thực hiện các nội dung sau:

Điều tra thu thập dữ liệu: ảnh vệ tinh, bản đồ số, thông tin về điều kiện tựnhiên, kinh tế - xã hội tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa

Điều tra thu thập dữ liệu các về tài nguyên sinh vật của KBTTN Tà Xùa.Xây dựng bộ thông tin để quản lý giám sát tài nguyên sinh vật có giá trị củaKBTTN Tà Xùa

Đánh giá phân bố, biến động tài nguyên sinh vật KBTTN Tà Xùa bằng côngnghệ GIS

Bước đầu định hướng ứng dụng kết quả phân nghiên cứu trong quản lý giámsát tài nguyên sinh vật phục vụ quản lý KBTTN Tà Xùa, Sơn La

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Tài nguyên sinh vật ở KBTTN Tà Xùa

Các thông tin quản lý, phân tích tài nguyên sinh vật

Công cụ GIS và các thông tin về tài nguyên sinh vật của KBTTN

Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung vào nội dung xây dựng, bộ thông tinkhoa học phục vụ quản lý tài nguyên sinh vật ở KBTTN

Phạm vi về không gian: Địa bàn khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La.Phạm vi về thời gian: Từ ngày 31/03/2016 đến ngày 30/06/2016

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp thống kê: Các nội dung nghiên cứu khoa học chính của đề tài là:được sử dụng để xây dựng hệ thống thông tin giám sát các VQG và khu bảo tồnthiên nhiên từ ảnh vệ tinh và dữ liệu GIS; thống kê dữ liệu GIS

Phương pháp viễn thám: dữ liệu ảnh vệ tinh quang học ghi nhận tín hiệu phản

xạ từ mặt đất, trên phạm vi rộng, chu kỳ lặp lại cao được sử dụng để giải đoán, phântích các đối tượng trên mặt đất ở từng thời điểm cụ thể

Phương pháp GIS, phân tích không gian: được sử dụng để thu thập, lưu trữ,thể hiện thông tin phân tích không gian tính toán, chồng xếp, tích hợp, các số liệuphục vụ mục tiêu nghiên cứu Sử dụng các hàm số trong GIS như: “Overlay - chồngghép, If – nếu, not - không, add - cộng , sum - tổng, combine - tổ hợp, intersect –phân cắt, Union – tổng hợp, Dissolve – Khái quát, like – giống như, from to – từđến và select - lựa chọn”, tích hợp thông tin thuộc tính, chọn lọc thông tin để xâydựng bản đồ

Phân tích phối hợp các chỉ số thực vật, làm cơ sở để giám sát sinh cảnh sống,sinh cảnh sống, thảm thực vật

Phương pháp điều tra thực địa: Được sử dụng để thu thập số liệu thực địa Phương pháp chuyên gia được sử dụng để thực hiện việc tư vấn trong trìnhthực hiện đề tài, phỏng vấn thu thập thông tin, kiểm định kết quả và thông qua cáchội thảo và hội nghị

Phương pháp sinh thái, sinh học: Ứng dụng phương pháp này để xác định đadạng sinh học Số liệu và danh mục các loài động thực vật quan trọng tại KBTTN

Tà Xùa

6 Ý nghĩa của đề tài

Việc nghiên cứu đề tài có ý nghĩa quan trọng trong việc phát hiện và đánh giáthực trạng việc bảo tồn thiên nhiên ở khu vực Tà Xùa – tỉnh Sơn La Từ thực trạng

đó xác định những giải pháp cụ thể để thực thi việc bảo tồn thiên nhiên, ngăn chặnnhững hành vi tác động tới Khu bảo tồn thiên nhiên

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC1.1 Cơ sở sinh thái học

Khái niệm sinh thái học (Ecology) xuất hiện từ giữa thế kỷ thứ XIX Địnhnghĩa đầu tiên về Sinh thái học được nhà khoa học người Đức, tên là Haeckel E viếtnăm 1866, sau này cũng có nhiều công trình viết về Sinh thái học, phần lớn đều chorằng Sinh thái học là môn học nghiên cứu tất cả mối quan hệ tương tác phức tạp màDacuyn gọi là các điều kiện sống xuất hiện trong cuộc đấu tranh sinh tồn

Sinh thái học là khoa học tổng hợp của sinh quyển nó nghiên cứu các điềukiện sinh tồn và phát triển của sinh vật, các điều kiện giới hạn vật lý, hoá học, sinhhọc, các mối quan hệ tác động lẫn nhau giữa sinh vật với môi trường và giữa sinhvật với nhau, các mối quan hệ đó ảnh hưởng đến sự tồn tại, thích nghi, sinh trưởng

và phát triển của sinh vật, Sinh thái học chỉ ra phương hướng và biện pháp sử dụnghợp lý các nguồn dự trữ thiên nhiên của sinh vật nhằm không ngừng bảo vệ cảithiện sự phát triển tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo của sinh quyển, tất cả điều đónhằm đưa lại năng suất cao, chất lượng và hiệu quả tốt của cá thể, quần thể, quần

xã, hệ sinh thái và sinh quyển

Tài nguyên sinh vật gồm có các quần thể sống (thực vật, động vật, vi sinh vật),với các mối quan hệ dinh dưỡng và vị trí của chúng;

Ở quy mô lớn, đặc trưng của hệ sinh thái phụ thuộc vào khí hậu của vùng đó

và khí hậu thay đổi theo độ cao, địa hình, ảnh hưởng của biển Ở phạm vi nhỏ hơn

độ cao, độ dốc, hướng sườn, đá mẹ là nguyên nhân của chế độ nhiệt và độ ẩm của

hệ sinh thái Trong một vùng địa lý, địa hình quy định vi khí hậu và chế độ dòngchảy tại khu vực và ảnh hưởng trực tiếp tới thảm thực vật Đất hình thành từ đá mẹtrên mặt phủ của địa mạo Vì vậy, địa mạo thường thể hiện đặc trưng qua bản chấtcủa đất và thảm thực vật Tính chất vật lý, hoá học và hoạt động của vi sinh vậttrong đất quy định độ ẩm, chất dinh dưỡng và ảnh hưởng đến thảm thực vật, quầnthể động vật

Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái thay đổi theo không gian và thời gian,

vì vậy cần xem xét những thay đổi theo cả không gian và thời gian khi đánh giá, lậpbản đồ và quản lý hệ sinh thái

1.2 Khái niệm về rừng

Rừng được hình dung ngay được đó là quần thụ các cây gỗ Các từ ngữ phổbiến như rừng Lim, rừng Sến, rừng Bồ đề hay rừng Tre nứa chứ không nói rừngChuối, rừng Cỏ lau hay rừng Mía Rừng theo định nghĩa là một hệ sinh thái, mộtkiểu thảm thực vật mà cây gỗ (hay Tre, Nứa) là nhân tố chủ đạo chi phối mối quan

hệ mối quan hệ tương hỗ giữa chúng với nhau và với sinh thái, ảnh hưởng quyếtđịnh đến quá trình sinh trưởng phát triển, biến đổi của rừng Ở đó tạo ra kiểu khíhậu và thổ nhưỡng đặc trưng gọi là môi trường rừng Và trong điều kiện cụ thể rừngcũng xuất hiện những thế hệ động vật, thực vật, vi sinh vật tương ứng và chúng cóvai trò xác định trong quá trình sinh trưởng, phát triển và trao đổi chất vật chất,năng lượng thông tin của hệ sinh thái rừng

Như vậy điều kiện hay tiêu chuẩn đầu tiên có tính quyết định để phân biệtrừng với các kiểu thảm thực vật khác là sự có mặt của một lượng cây gỗ có chiềucao và độ lớn nhất định Các thông số đó được khái quát hóa bằng tỷ lệ độ tàn checủa cây gỗ có chiều cao từ 5m trở lên so với đất rừng được ký hiệu là k Đây là chỉ

số tương đối để xác định trong thực tiễn mà các nhà khoa học trên thế giới đã côngnhận.[31]

Nói một cách tóm tắt, rừng là một hệ sinh thái mà cây gỗ (hay tre, nứa) là yếu

tố chủ đạo Cây gỗ phải có chiều cao từ 5 m trở lên và độ tàn che của chúng (k) đạt

từ 0,3 đối với tre nứa phải có độ tàn che >50%

1.3 Đa dạng sinh học.

Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa về đa dạng sinh học Định nghĩa do Quỹ Bảo

vệ Thiên nhiên Quốc tế - WWF) (1989) quan niệm: “Đa dạng sinh học là sự phồn

thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật,

là những gen chứa đựng trong các loài và là những Hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường”.[1] Do vậy, ĐDSH bao gồm 3 cấp độ: đa dạng gen,

đa dạng loài và đa dạng HST Đa dạng loài bao gồm toàn bộ các loài sinh vật sốngtrên trái đất, từ vi khuẩn đến các loài động, thực vật và các loài nấm Ở mức độ vi

mô hơn, đa dạng sinh học bao gồm cả sự khác biệt về gen giữa các loài, khác biệt vềgen giữa các quần thể sống cách ly về địa lý cũng như sự khác biệt giữa các cá thểcùng chung sống trong một quần thể đa dạng sinh học còn bao gồm cả sự khác biệtgiữa các quần xã mà trong đó các loài sinh sống, các HST nơi mà các loài cũng nhưcác quần xã sinh vật tồn tại và cả sự khác biệt của các mối tương tác giữa chúng vớinhau

Theo Công ước ĐDSH, thì ĐDSH là sự phong phú của mọi cơ thể sống có từtất cả các nguồn trong các HST trên cạn, ở biển và các HST dưới nước khác, và mọi

tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên; ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong loài (đa dạng

di truyền hay còn gọi là đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài), và các HST (đadạng HST)

Đa dạng di truyền là tần số và sự đa dạng của các gen và bộ gen trong mỗiquần thể và giữa các quần thể với nhau;

Đa dạng loài là tần số và sự phong phú về trạng thái của các loài khác nhau;

Đa dạng HST là sự phong phú về trạng thái và tần số của các HST khác nhau

Từ ba góc độ này, có thể tiếp cận với ĐDSH ở cả ba mức độ: mức độ phân tử(gen), mức độ cơ thể và mức độ HST (IUCN, 1994).[9]

ĐDSH bao gồm cả các nguồn tài nguyên di truyền, các cơ thể hay các phần cơthể, các quần thể, hay các hợp phần sinh học khác của HST, hiện đang có giá trị sửdụng hay có tiềm năng sử dụng cho loài người Nói cách khác, ĐDSH là toàn bộ tàinguyên thiên nhiên tạo nên do tất cả các dạng sống trên trái đất, là sự đa dạng của

sự sống ở tất cả các dạng, các cấp độ và các tổ hợp giữa chúng Đó không chỉ làtổng số của các HST, các loài, các vật chất di truyền mà còn bao gồm tất cả các mốiquan hệ phức tạp bên trong và giữa chúng với nhau

1.4 Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên

Giá trị lớn nhất ở mỗi KBTTN là tính đa dạng sinh học cao cùng các quần xãsinh vật tự nhiên hầu như còn giữ được tính nguyên trạng

Bảo tồn đa dạng sinh học ở mọi mức độ về cơ bản là “duy trì các quần thể loàiđang tồn tại và phát triển” Công việc này có thể được tiến hành bên trong hoặc bênngoài nơi sống tự nhiên Bảo tồn ở cấp quần xã: Bảo tồn nguyên vẹn các quần xãsinh vật là cách bảo tồn có hiệu quả toàn bộ tính đa dạng sinh học Cách bảo tồnquần xã sinh vật gồm: xây dựng các khu bảo tồn; thực hiện các biện pháp bên ngoàikhu bảo tồn và phục hồi các quần xã sinh vật tại nơi cư trú bị suy thoái Nhà nước

có thể dành ra những vùng đất làm khu bảo tồn và ban hành luật cho phép sử dụngtài nguyên trong đó Cơ sở khoa học của luật này chính là các kết quả của phân tíchqui luật địa sinh thái đã quyết định sự hình thành của chính quần xã sinh vật, màtrước hết chính là quần xã thực vật - sinh vật sản xuất.[7]

Hiểu theo nghĩa rộng để bảo tồn những loài sinh vật trước hết cần bảo tồnnhững cảnh quan mà sinh vật đó tồn tại, cụ thể hơn là cần nắm rõ mối tương tácgiữa các yếu tố cấu thành lãnh thổ, từ đó sẽ có những tác động vào từng yếu tố saocho những tác động đó giữ nguyên được môi trường sống tự nhiên của loài mà lạicân bằng với sự phát triển của xã hội

Cơ sở khoa học đánh giá và quản lý khu bảo tồn thiên nhiên

Đánh giá dựa vào:

Diện tích

Kiểu hệ sinh thái

Tổng số loài động vật

Tổng số loài thực vật

Tỉ lệ kiểu rừng giàu, rừng trung bình, rừng nghèo

1.5 Viễn thám và Hệ thông tin địa lý

Viễn thám là phương pháp sử dụng bức xạ điện từ (ánh sáng nhiệt, sóng cựcngắn) như một phương tiện để điều tra, đo đạc những đặc tính của đối tượng Mỗiđối tượng trên trái đất sẽ có một đặc trưng riêng về bức xạ, phản xạ hay hấp thụ cáctia sóng điện từ Các đặc trưng này được ghi chụp và thể hiện dưới dạng ảnh (ảnh vệtinh, ảnh máy bay, ảnh số, ảnh giấy, ) Từ nguồn dữ liệu này, các chuyên gia có thể

phân loại, chỉ ra các đối tượng khác nhau dựa vào đặc trưng nêu trên kết hợp vớiquan hệ không gian giữa các đối tượng khác nhau Đây chính là quá trình giải đoánảnh Viễn thám bằng mắt của các chuyên gia Cách thứ hai là giải đoán tự động bằngcác phần mềm máy tính chuyên dụng.

Điều kiện cơ bản để một người có thể giải đoán được một đối tượng bằng mắt

từ ảnh là: Họ cần phải nắm vững các đặc điểm về bức xạ của đối tượng thể hiện trêncác loại tư liệu ảnh khác nhau Có thể sử dụng các dấu hiệu cơ bản như các yếu tốảnh (tôn ảnh, cấu trúc, kiểu mẫu, hình dạng, kích thước, bóng, vị trí, màu sắc củađối tượng, ) và các yếu tố địa kỹ thuật (địa hình, thực vật, hiện trạng sử dụng đất,thủy văn, các dấu tích biến động địa chất ) để xây dựng chìa khóa giải đoán, ápdụng cho quá trình giải đoán

Công việc giải đoán tự động thực hiện bằng các phần mềm chuyên dụng với

dữ liệu ảnh số dạng raster Các phần mềm chuyên dụng có khả năng phân biệt cácgiá trị khác nhau của các pixel, theo đó, nhóm các pixel có giá trị giống nhau thì thểhiện cùng một đối tượng Đó chính là quá trình phân lớp tự động

Ứng dụng phương pháp này ở KVTTN Tà Xùa, có thể xác định được lớp phủthực vật khu vực

Hệ thống thông tin địa lý (Geography information system - GIS) đã phát triểnrất mạnh về lý thuyết, kỹ thuật Đồng thời, GIS được ứng dụng rộng rãi trong cáclĩnh vực khác nhau như nghiên cứu địa lý, địa chất, nông nghiệp, đô thị, giaothông, Về bản chất thì GIS bao gồm các thành phần cơ bản sau:

Phần cứng máy tình bao gồm các thành phần vật lý của máy tỉnh và các thiết

bị ngoại vi khác (máy in, scanner, máy vẽ, )

Phần mềm GIS là các chương trình máy tính thực hiện các công ciệc chuyênmôn của GIS, thực hiện các chức năng thu nhận và lưu trữ các dữ liệu không giancũng như thuộc tính, các thao tác xử lý số liệu, mô hìn số độ cao, Có thể kể ra một

số phần mềm chuyên dụng GIS như Map/Info,

Dữ liệu GIS bao gồm các dữ liệu không gian (ảnh, bản đồ )và dữ liệu thuộctính (các đặc điểm, tính chất của các đối tượng không gian, các quá trình, hiệntượng xảy ra ở các đối tượng không gian đó) của các đối tượng được nghiên cứu

Người sử dụng: Là yếu tố mang tính quyết định, thực hiện thiết kế và thựchiện các thao tác kỹ thuật để có được kết quả theo các yêu cầu khác nhau.

Các hợp phần trên nằm trong mối quan hệ tương tác chặt chẽ với nhau tạothành hệ thống thông tin địa lý

Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát về GIS như sau: Hệ thống thông tinđịa lý là tập hợp có tổ chức của phần cứng, phần mềm máy tính, dữ liệu địa lý vàcác thủ tục của người sử dụng nhằm trợ giúp việc thu nhận, lưu giữ, quản lý, xử lý,phân tích, hiện thị các thông tin không gian để giải quyết các vấn đề tổng hợp thôngtin theo mục tiêu

Sử dụng phần mềm GIS là ArcGis 9x để kết xuất dữ liệu, chồng xếp các lớpbản đồ để biên tập thành bản đồ hiện trạng lớp phủ thực vật tại mỗi thời điểm vàbản đồ biến động lớp phủ thực vật khu vực nghiên cứu ở mỗi giai đoạn

Tiến hành chồng xếp các thời kỳ và đưa ra bảng thống kê biến động diện tíchcủa từng đối tượng theo từng thời kỳ Các số liệu được chuyển sang phần mềmthống kê EXCEL để xử lí, tính toán, trình bày thành các bảng hiện trạng lớp phủcủa các đối tượng và kết quả diễn biến diện tích lớp phủ qua các năm

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN TÀ XÙA –

SƠN LA

Theo quyết định số 3440/2002/QĐ-UB ngày 11/11/2002 của UBND tỉnh Sơn

La về việc thành lập 4 Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên trực thuộc Chi cụcKiểm lâm Sơn La Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa được UBND tỉnh Sơn La thànhlập năm 2003 với tổng diện tích là 17.650 ha Trong đó, diện tích các phân khu nhưsau:[11]

Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: 15.211 ha;

Phân khu phục hồi sinh thái: 2.439 ha;

Phân khu hành chính dịch vụ: 1 ha

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa bao hàm khu hệ sinh thái rừng kín thườngxanh núi cao vùng Tây Bắc, có giá trị bảo tồn cao, lưu giữ nhiều loài động, thực vậtquý hiếm Khu bảo tồn có diện tích rừng tập trung khá lớn, đa dạng về các hệ sinhthái và sinh cảnh với nhiều kiểu rừng, có giá trị về bảo tồn nguồn gen và nghiên cứukhoa học Đồng thời, tài nguyên cũng rất phong phú về mặt giá trị sử dụng như cho

gỗ, dầu béo, tinh dầu, cây thuốc, nguyên vật liệu…và là nơi cư trú phù hợp chođộng vật hoang dã sinh trưởng và phát triển

Ngoài ra, rừng Tà Xùa còn đóng vai trò quan trọng trong cải thiện môi trườngsinh thái và điều tiết nguồn nước phục vụ cho sản xuất, sinh hoạt của người dântrong vùng và trong hệ thống rừng phòng hộ đầu nguồn Sông Đà

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa nằm ở sườn Đông Nam của dãy Hoàng LiênSơn, có địa hình cao và dốc, mức độ độ chia cắt mạnh, nhiều đỉnh cao trên 2000m,dọc theo dãy Pu Sa Phìn, cao nhất là đỉnh Pu Chiêm Sơn (2.765m), thấp nhất làcánh đồng Mường Thải (320m) Địa thế khu vực nghiêng từ Tây Bắc xuống ĐôngNam , độ dốc trung bình khoảng 30 - 400.[11]

2.1 Điều kiện tự nhiên

2.1.1 Vị trí địa lý

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa nằm trên địa bàn của 4 xã: Tà Xùa, HángĐồng (huyện Bắc Yên) và Mường Thải, Suối Tọ (huyện Phù Yên) Khu BTTN TàXùa có ranh giới tiếp giáp:

Phía bắc giáp với huyện Văn Chấn và Trạm Tấu của tỉnh Yên Bái

Phía đông giáp với xã Mường Cơi của huyện Phù Yên (tỉnh Sơn La)

Phía nam giáp với xã Làng Chếu và Phiêng Ban (huyện Bắc Yên), xã Gia Phù,Huy Thượng, Quang Huy, Huy Bắc, Suối Bau (huyện Phù Yên) của tỉnh Sơn LaPhía tây giáp với xã Làng Chếu, Xím Vàng của huyện Bắc Yên

2.1.2 Địa hình

Khu bảo tồn nằm ở sườn Đông Nam của dãy Hoàng Liên Sơn, địa hình caodốc, mức độ chia cắt mạnh, có nhiều đỉnh cao trên 2.000m dọc theo dãy Phu SaPhin, cao nhất là đỉnh Phu Chiêm Sơn có độ cao 2.765 m Thấp nhất là khu vựccánh đồng lúa Mường Thải, có độ cao là 320m: Địa hình nghiêng dần từ Tây Bắcxuống Đông Nam Độ dốc trung bình 300, nhiều nơi độ dốc trên 400.[11]

Về mặt địa mạo, dựa trên các chỉ tiêu trắc lượng hình thái của địa hình, khubảo tồn thiên Tà Xùa được phân chia thành các kiểu địa hình sau:

Kiểu bề san bằng

Chiếm phần bề mặt phân thuỷ của các khối và nhánh núi với đặc điểm chung

là các bề mặt hẹp, kéo dài không liên tục, có độ dốc nhỏ <8o, phân bố ở độ cao trên1500m Cấu tạo bề mặt phổ biến là lớp vỏ phong hoá mỏng, lẫn nhiều mảnh vỡ, cónơi trơ đá gốc Quá trình ngoại sinh chủ yếu rửa trôi bề mặt

Bề mặt san bằng bóc mòn, phân bố phần đỉnh các nhánh núi, với độ caokhoảng 900 - 1500m.[11] Các bề mặt này có thể đóng vai trò là bề mặt chia nướccủa các lưu vực sông suối trong vùng Cấu tạo bề mặt thường có một lớp dăm sạneluvi dày 0,5 - 1m.[11] Quá trình ngoại sinh chủ yếu là rửa trôi bề mặt và dưới bềmặt

Kiểu bề mặt thung lũng, phân bố dưới dạng bậc trước núi kéo dài dọc theothung lũng sông ở độ cao 500 – 800m.[11] Bề mặt thường được phủ bởi một lớp vỏphong hóa, tuy dày hơn so với hai bề mặt kể trên song không vượt quá 1m Quátrình ngoại sinh chủ đạo là rửa trôi

Kiểu địa hình sườn

Thường chiếm phần không gian sườn tiếp giáp với các bề mặt đỉnh Các kiểusườn này chiếm hầu hết diện tích bề mặt sườn của các khối núi và dải núi chính củakhu vực Kiểu địa hình này có đặc điểm độ dốc cao (thường trên 25o, cá biệt lên tới40-45o),[11] trắc diện dọc và ngang tương đối thẳng Quá trình ngoại sinh chủ đạo

gây đột biến là đổ vỡ, sập lở nhưng tần xuất xuất hiện không cao Ngoài ra, quátrình xói mòn trên kiểu địa hình này diễn ra rất mạnh Vì vậy, cấu tạo bề mặt lớpphủ sườn thường mỏng và nhiều nơi trơ lộ đá gốc

Sườn trọng lực chậm, chiếm phần thấp của các khối núi, dải núi chính Độ dốcsườn tương đối thoải hơn so với sườn trọng lực nhanh, dao động trong khoảng trung25-300,[11] trắc diện dọc thường phân bậc Lớp phủ sườn gồm dăm sạn, mảnh vỡvới chiều dày 0,5 – 1m.[11] Quá trình ngoại sinh chủ đạo trượt trôi, trượt lở và xóimòn nhưng diễn ra tốc độ chậm hơn so với kiểu sườn trọng lực nhanh

Sườn xâm thực các bề mặt có độ dốc trung bình 8-150, đôi khi đạt tới 15 – 200

[11] trắc diện dọc phân bậc, trắc diện ngang lồi lõm, bị cắt xẻ Quá trình địa mạochủ yếu là xâm thực với sự phát triển mạnh mẽ hệ thống khe xói, mương xói, dòngchảy tạm thời

Sườn rửa trôi độ dốc nhỏ (thường dưới 80), ít bị chia cắt, tầng đất phát triểnkhá (khoảng 1m), quá trình ngoại sinh thống trị là rửa trôi bề mặt

Kiểu sườn tích tụ sườn thường phân bố phần chân núi, gần mực xâm thực cơ

sở Được hình thành do tích tụ các sản phẩm đã được bóc mòn ở phần phía trên núi

do quá trình sườn Về hình thái đây là những dải hẹp chạy dọc theo thung lũng, bềmặt có trắc diện lõm, ít bị chia cắt, độ dốc dao dộng trong khoảng 8-150,[11] cấu tạo

bề mặt gồm các tập hợp dăm sạn, mảnh vỡ, khối tảng với bề dày trung bình lớp phủthường đạt trên 1,5m Quá trình thống trị là rửa trôi, xói rửa

Kiểu địa hình dòng chảy

Thung lũng tích tụ dòng chảy chiếm phần địa hình ẩm thấp nhất của các thunglũng dưới dải kéo dài dọc theo các sông Hình thái bề mặt tương đối bằng phẳng vớicác bãi bồi ven lòng và giữa lòng mang tính không liên tục, độ cao tương đối 0,5 –1m Cấu tạo bề mặt chủ yếu là cuội sỏi cát Quá trình ngoại sinh gồm tích tụ, tích tụvùi lấp và ngập lụt

Máng trũng xâm thực là phần đáy trũng thấp của các dòng chảy phần thượnglưu Đặc điểm chính của kiểu địa hình là trắc diện ngang dạng chữ V hẹp, trắc diệndọc tương đối thẳng và thường cắt vào đá gốc

Máng trũng xâm thực tích tụ có trắc diện ngang vẫn giữ dạng chữ V nhưng mởrộng hơn Trắc diện dọc có tính phân bậc, xen kẽ giữa những đoạn tương đối thẳngcắt vào đá gốc là những ổ tích tụ với vật liệu cuội, sỏi, cát

Kiểu địa hình karst

Độ dốc lớn (thường trên 35o), lớp phủ thổ nhưỡng mỏng, nhiều nơi trơ đá gốc.Kiểu địa hình này đặc trưng cho các hệ sinh thái núi đá vôi

2.1.3 Thổ nhưỡng

Nền vật chất trong khu vực hầu hết là các sản phẩm trầm tích lục nguyên vớicác loại đá mẹ chủ yếu là đá trầm tích và biến chất, đá hỗn hợp kiềm và trung tính,

đá vôi, Khu BTTN Tà Xùa có 8 loại đất, thuộc 4 nhóm đất chính sau:

Nhóm đất mùn alit trên núi cao (A): diện tích 3778,0 ha (chiếm 21,4% tổngdiện tích tự nhiên của khu BTTN) [11] Phân bố tập trung ở khu vực đỉnh núi PhuChiêm Sơn, núi Háng Đồng Tầng mặt chủ yếu là lớp mùn khô từ xác thực vật phânhủy Thành phần cơ giới từ tơi xốp đến thịt nhẹ giàu dinh dưỡng

Nhóm đất đỏ vàng (F): diện tích 1131 ha (chiếm 6,4%) Đất phát triển trênnhóm đất trầm tích và biến chất, đá kiềm và trung bình, đá vôi , phân bố ở độ cao

700 - 1.700m[11] Phần lớn khu vực này có thực bì che phủ nên tầng mùn dày.Thành phần cơ giới từ tơi xốp đến thịt nhẹ và thịt trung bình Tầng đất dày phổ biến

từ 80 - 100cm[11]

Nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi (H): diện tích nhiều nhất 12.580 ha (chiếm71,3%)[11] Vùng núi thấp phát triển trên nhóm đá trầm tích và biến chất, Thànhphần cơ giới từ thịt nhẹ đến thịt trung bình Tầng đất dày từ 70 - 110cm, nghèo dinhdưỡng và dễ bị xói mòn do độ dốc lớn[11]

Nhóm đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ (D): diện tích 160,8ha (0,9%)[11].Phân bố tập trung ở ven các suối Bản Chiếu Đất hình thành do sản phẩm bồi tụ nêntầng đất dày, khá giàu dinh dưỡng

2.1.4 Khí hậu, thủy văn

Khí hậu

Khu vực điều tra nằm vùng khí hậu ẩm nhiệt đới, mưa nhiều Mùa mưa từtháng 4 đến tháng 9, mùa khô từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau Mùa khô, khí hậu

thường khô và lạnh Mùa mưa, khí hậu nóng và mưa nhiều (chiếm 80% tổng lượngmưa năm).

Lượng mưa: lượng mưa trung bình năm từ 1600 - 1900m, phân bố không đều

trong năm Mưa tập trung từ tháng 6 đến tháng 8, chiếm 70% tổng lượng mưa cảnăm[11]

Nhiệt độ: nhiệt độ trung bình năm 200C Nhiệt độ tối cao 350C (tháng VI).Nhiệt độ tối thấp là - 10C (tháng I)[11]

Ẩm độ: ẩm độ không khí bình quân năm là 85%, ẩm độ không khí tối cao là

90%, ẩm độ không khí tối thấp là 80%[11]

Chế độ gió: gió Đông Bắc thịnh hành từ tháng X đến tháng II năm sau, kéo

theo thời tiết giá lạnh, có sương muối Gió Tây Nam hoạt động từ tháng III đếntháng V thường khô hanh và nóng, dễ xảy ra nạn cháy rừng

Thủy văn

Khu vực có 2 hệ suối lớn là Suối Tọ và Suối Tấc, chảy ra hồ Hòa Bình theohướng từ Bắc xuống Nam Vào mùa mưa, lượng mưa nhiều nên lưu lượng dòngchảy lớn, thường gây lũ quét và lũ ống Hiện tượng xói mòn lớp đất mặt hầu nhưphổ biến ở tất cả các diện tích canh tác nương rẫy và rất khó kiểm soát Mùa khô dolượng mưa ít, lưu lượng dòng chảy giảm

2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

2.2.1 Dân số, dân tộc và lao động

Theo số liệu thống kê của các địa phương trong KBTTN như sau:

Xã Suối Tọ: Xã có 9 bản với 507 hộ và 3.447 nhân khẩu, mật độ dân số thấp

(24,54 người/km2) [32] Thành phần dân tộc, chủ yếu là người Mông, địa bàn sinhsống rải rác trên các triền núi cao, độ dốc lớn Canh tác chủ yếu là lúa nương vàngô Xã Suối Tọ có diện tích rừng tự nhiên lớn, phần lớn thuộc khu BTTN Tà Xùa

Xã Mường Thải: Toàn xã có 761 hộ với 3.553 khẩu trong đó dân tộc Mông có

3 bản với 823 nhân khẩu (chiếm 23,3 %), dân tộc Dao có 2 bản với 820 nhân khẩu(chiếm 23,3 %), dân tộc Mường có 3 bản với 1.433 nhân khẩu (chiếm 40,7 %), dântộc Kinh có 2 bản với 477 nhân khẩu (chiếm 12,7 %) Xã có 429 hộ nghèo với2.040 nhân khẩu trong đó hộ nghèo dân tộc thiểu số là 396 hộ Tổng số lao động

của xã là 1.868 người; trong đó lao động nam là 953 người, lao động nữ là 915người; lao động được đào tạo nghề là 207 người (chiếm 11,08%)[32].

Xã thuộc vùng khó khăn của huyện Phù Yên, có 10 bản và 4 dân tộc sinh sống

là Kinh, Mường, Mông, Dao sống trong Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa Xã đượcchia làm 2 vùng, vùng cao gồm 5 bản : Giáp Đất, Khe Lành, Khoai Lang, Suối Tàu,Suối Quốc và 5 bản vùng thấp (Bản Chiếu, Thải Hạ, Thải Thượng, Văn Yên, PhúcYên)[32]

Xã Tà Xùa: Là xã đặc biệt khó khăn của huyện Bắc Yên, cách trung tâm huyện

khoảng 14 km, địa hình phức tạp chủ yếu là đồi, núi Toàn xã có 380 hộ với 2.691nhân khẩu, thành phần dân tộc chủ yếu là dân tộc Mông[32] Xã Tà Xùa có điềukiện giao thông giữa các bản đến nay đã tương đối thuận lợi Hiện nay xã đangđược đầu tư để tăng cường cơ sở vật chất và nâng cao đời sống nhân dân

Xã Háng Đồng: Háng Đồng là xã vùng cao của huyện Bắc Yên, xã có 6 bản,

có với dân số 2.265 khẩu với 100% là đồng bào dân tộc Mông, trong đó số hộnghèo là 232 hộ Tổng diện tích tự nhiên của xã là 9.158 ha[32] Nhân dân chủ yếusống bằng nghề làm nương rẫy trình độ dân trí ở một bộ phận còn hạn chế

Bảng 1 : Bảng Thống kê dân số và mật độ dân số năm 2011

Tọ

Xã Mường Thải

Xã Tà Xùa

4 Diện tích tự nhiên (ha) 14.048,2 6.887,2 4.496,6 9.158 34.626

Nguồn:UBND các xã Háng Đồng, Tà Xùa, Mường Thải, Suối Tọ

Theo thống kê trong khu BTTN Tà Xùa có 1.880 hộ dân sinh sống trên diệntích 34.626 ha, với tổng dân số là 11.956 người và mật độ dân số là 34,6 người/km2.Trong khu bảo tồn có 5 dân tộc sinh sống là Mông, Mường, Dao, Thái, Kinh trong

đó dân tộc Mông chiếm hơn 90 %, dân tộc Kinh chiếm 2% dân số của cả khu bảotồn Dân tộc Mông và Dao thường sinh sống và canh tác ở trên núi cao, chủ yếutrồng lúa nương và ngô Dân tộc Mường, Thái sinh sống và canh tác ở dưới thấphơn, chủ yếu trồng lúa nước và ngô Dân tộc Kinh chủ yếu là đi làm kinh tế mới nêntập trung hầu hết ở trung tâm các xã[32] Do địa hình đồi núi nên di chuyển giữa

các xã trong khu bảo tồn còn gặp nhiều khó khăn, các hoạt động giao lưu văn hóa văn nghệ giữa các xã ít diễn ra Lao động chủ yếu là lao động không được đào tạonên chất lượng rất thấp, các thủ tục lạc hậu không phổ biến nhưng vẫn diễn ra Tỷ lệ

-hộ nghèo vẫn cao Nhìn chung tình hình dân số của các xã trong khu bảo tồn đã cónhững thay đổi đáng kể tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên giảm dần theo từng năm, đờisống nhân dân dần được cải thiện nhờ các chương trình hỗ trợ của nhà nước, cácchương trình xóa đói giảm nghèo

2.2.2 Hiện trạng sản xuất nông, lâm nghiệp

Sản xuất nông nghiệp

Do địa hình có nhiều núi cao, độ dốc lớn, nên diện tích dành cho sản xuấtnông nghiệp không nhiều

Xã Mường Thải có diện tích đất nông nghiệp nhiều nhất sau đó là xã Suối Tọ,hai xã còn lại là các xã thuộc vùng núi cao nên diện tích đất nông nghiệp ít Các câynông nghiệp chính là ngô, khoai, sắn, lúa nương Sản xuất nông nghiệp phần lớn đểphục vụ đời sống hàng ngày của người dân trong vùng

Diện tích trồng màu phụ thuộc vào thời tiết, do vậy sản lượng lương thựctrong vùng không ổn định

Chăn nuôi đóng vai trò quan trọng thứ 2 sau trồng trọt Ngoài việc cung cấpsức kéo, trâu bò còn cung cấp phân bón phục vụ sản xuất

Trong vùng chăn nuôi dê, trâu, bò gặp nhiều khó khăn do diện tích chăn thảngày càng thu hẹp

Bảng 2 : Kết quả các hoạt động sản xuất nông nghiệ p ở các xã năm 2011[32]

vị Suối Tọ

Mường Thải Tà Xùa

Háng Đồng

Tổng diện tích tự nhiên ha 14.048,2 6.887,2 4.496,6 9.158

1 Tổng diện tích gieo trồng ha 1.047,5 1.375,3 511 494,58

STT Lĩnh vực thống kê Đơn

vị Suối Tọ

Mường Thải Tà Xùa

Háng Đồng

Nguồn:UBND các xã Háng Đồng, Tà Xùa, Mường Thải, Suối Tọ

Qua thống kê về tình hình sản xuất nông nghiệp của các xã trong khu BTTN

Tà Xùa (Bảng 2) có thể đánh giá như sau :

Các xã có diện tích tự nhiên lớn song diện tích có thể dùng để sản xuất nôngnghiệp không nhiều như xã Suối Tọ có diện tích lớn nhất nhưng diện tích đất sảnxuất nông nghiệp chỉ chiếm 7,7%, xã Mường Thải là 20%, xã Tà Xùa là 11,4%, xãHáng Đồng là 5,4% Qua đó có thể thấy bình quân đất nông nghiệp cho người dân

là 0,29 ha/người Tuy sản lượng cây trồng tăng do đưa các giống cây có năng suấtvào gieo trồng nhưng tình trạng thiếu lương thực vẫn diễn ra Đây cũng là nguyênnhân chính dẫn đến tình trạng người dân vẫn đốt nương làm rẫy do thiếu đất sảnxuất nông nghiệp

Sản xuất lâm nghiệp

Về quy hoạch 3 loại rừng trên phạm vi các xã thuộc Khu bảo tồn thiên nhiênkhu vực Tà Xùa cơ cấu như sau:

Rừng phòng hộ: diện tích 14.270,6 ha; thuộc hệ thống rừng phòng hộ đầunguồn Sông Đà, phân bố hầu hết ở các xã[32]

Rừng đặc dụng: diện tích 11.325,4 ha thuộc xã Tà Xùa và Háng Đồng[32].Rừng sản xuất: diện tích 10.320,2 ha; phân bố ở cả 4 xã[32]

Trong những năm gần đây, các xã trong khu BTTN Tà Xùa đã tham gia nhậnkhoán bảo vệ rừng với diện tích hơn 10.830,4 ha, khoanh nuôi 449 ha, trồng rừng

116 ha[32] Ở xã Mường Thải vẫn còn tình trạng khai thác gỗ để xây dựng nhà, chủyếu ở khu vực rừng sản xuất

Năm 2011, xã Mường Thải đã phối hợp với Hạt kiểm lâm Bản Chiếu triểnkhai tuyên truyền công tác phòng chống cháy rừng Tuy nhiên, xã cũng đã thiệt hại

32 ha, trong đó thiệt hại loại rừng IIIa2 là 17 ha, 1b là 15 ha[32]

Xã Suối Tọ đã giao 1.958,7 ha cho các hộ khoanh nuôi bảo vệ, tích cực phốihợp với các đơn vị chức năng tăng cường kiểm tra giám sát, quản lý và bảo vệrừng[32]

Xã Háng Đồng trồng mới được 40 ha Táo Sơn Tra tại bản Chống Tra, công táckhoanh nuôi bảo vệ rừng được các cấp, các ngành quan tâm, tuy nhiên vẫn còn hiệntượng phá rừng, đốt rừng làm nương rẫy[32]

Xã Tà Xùa đã chỉ đạo, phối hợp thực hiện tốt công tác trồng rừng thuộc dự ánKfW7 của huyện; trong đó trồng được 133,2 ha rừng sản xuất ở các bản Tà Xùa A,

Tà Xùa C, Chung Trinh, Mống Vàng, Trò A, Trò B Cơ cấu cây lâm nghiệp chủ yếu

là cây táo và cây thông, chăm sóc bảo vệ là 144,9 ha rừng sản xuất từ các nămtrước, khoanh nuôi tái sinh rừng tự nhiên là 655 ha[32] Trong năm qua xã không cóhiện tượng cháy rừng xảy ra

2.2.3 Cơ sở hạ tầng giao thông

Đường quốc lộ 43 chạy qua xã Mường Thải dài 2 km, đường đất lớn đến đượctrung tâm của 4 xã dài hơn 40,2 km Trong đó xã Tà Xùa là 14,5km xã Mường Thảidài 7 km, Suối Tọ và Háng Đồng có hơn 18,7 km đường đang được thi công để rảinhựa đến trung tâm các xã[32]

Các công trình phục vụ dân sinh đang giải phóng mặt bằng đường giao thông

Tà Xùa - Háng Đồng, Trung tâm xã - Làng Sáng

2.2.4 Y tế

Hiện nay các xã đều có trạm y tế đóng ở trung tâm xã với 3 đến 4 y sĩ, y tá và

3 đến 4 giường bệnh, ở bản cũng có cán bộ y tế thôn bản[32] Tuy nhiên trang thiết

bị của các cơ sở y tế thiếu, thuốc y tế chỉ phục vụ sơ cứu thông thường Trình độcán bộ y tế rất thấp, chưa đáp ứng được công tác khám chữa bệnh Người dân thiếuthuốc, dịch vụ y tế, kể cả thuốc chữa trị thông thường Tại Xã Háng Đồng trung tâm

y tế xã chưa được xây dựng kiên cố, đang còn là nhà gỗ, lợp mái tôn và đặc biệtchưa có điện lưới để khám chữa bệnh cho nhân dân

2.2.5 Giáo dục

Trong khu vực có 4 xã đều có trường và điểm trường mầm non, cấp I và cấp IIvới 90% số em trong độ tuổi tới trường Thiết bị đồ dùng học tập thiếu Chất lượnggiảng dạy và kiến thức của học sinh chưa cao so với mức bình quân trong vùng.Hiện tượng bỏ học còn diễn ra khá phổ biến do còn nhiều khó khăn như đường giaothông đi lại xa xôi, có bản các em phải đi bộ 4-5 km để tới trường học Những thánggia đình làm nương rẫy các em trong gia đình ít lao động phải nghỉ học để phụ giúpgia đình Hầu hết học sinh ở các xã trong khu BTTN chỉ học hết cấp 1, 2 còn số họcsinh theo học lên cấp 3 và cao hơn ít[32]:

Bảng 3 : Thống kê trường học, học sinh, giáo viên của các xã trong khu BTTN[32]

Xã

Trường mầm non

Trường cấp I và II

Số học sinh mầm non

Số học sinh cấp

I và II

Số học sinh cấp III

Đại học

và cao đẳng

Số giáo viên

Nguồn:UBND các xã Háng Đồng, Tà Xùa, Mường Thải, Suối Tọ năm 2011.

2.2.6 Đánh giá chung về tình hình kinh tế - xã hội

Các xã nằm trong khu bảo tồn thuộc các xã vùng sâu - vùng xa, nên điều kiệnkinh tế - xã hội nhìn chung còn nhiều khó khăn Trong khu vực chủ yếu có 5 dântộc sinh sống là: Mông, Mường, Dao, Thái, Kinh trong đó dân tộc Mông chiếm sốlượng nhiều nhất đặc biệt 2 xã Suối Tọ và Tà Xùa dân tộc Mông chiếm 100% Sựphân bố dân cư không đều, người Mông, Dao sống trên núi cao, người Mường,Thái, Kinh sống ở vùng thấp, ven đường, sông suối thuận lợi cho việc canh tác Tỷ

lệ hộ nghèo chiếm trên 40% số hộ Người dân sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông,lâm nghiệp, dựa vào rừng, phụ thuộc vào tài nguyên rừng Sản xuất nông nghiệpchủ yếu là làm nương rẫy, diện tích đất canh tác rộng nhưng độ dốc lớn, cùng vớiquá trình phá rừng làm nương diễn ra từ lâu nên lớp đất đã bị rửa trôi mạnh mẽ nênviệc canh tác hết sức khó khăn, hiệu quả thấp Hiện nay do chính sách hỗ trợ ngườidân của Nhà nước đã đưa các giống lúa, ngô có năng suất cao vào sản xuất từ đónăng suất nông nghiệp ngày càng được cải thiện, sản lượng năm sau cao hơn năm trước

Người dân có thói quen khai thác rừng, chưa chủ động phát triển rừng Đây làyếu tố bất lợi trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, môi trường sinh thái hiện tại vàsau này Trong những năm gần đây, đồng bào đã có ý thức hơn, tích cực tham giachương trình khoanh nuôi bảo vệ rừng do Khu bảo tồn.

Hệ thống cơ sở hạ tầng cũng như giao thông, thủy lợi, điện nước, y tế, giáodục đều kém so với các xã trong khu vực Trình độ dân trí còn nhiều hạn chế, hiệntượng tái mù khá phổ biến Đời sống của đồng bào thực sự khó khăn Tuy nhiên dochính sách phát triển vùng khó khăn của nhà nước và sự tài trợ của các tổ chức phichính phủ hiện nay các xã trong khu vực đã thay đổi được đời sống, rút ngắnkhoảng cách với các xã khác

2.3 Hiện trạng tài nguyên sinh vật khu bảo tồn Tà Xùa

2.3.1.2 Đa dạng các ngành

Trong 6 ngành của hệ thực vật Tà Xùa, ngành Mộc lan đa dạng nhất với tổng

số 692 loài, 443 chi và 138 họ, chiếm ưu thế vượt trội với tỷ trọng từ 86,76% đến94,4 % Ngành khuyết lá thông có 1 họ, 1 chi và 1 loài chiếm tỷ trọng trung bìnhthấp nhất 0,14% đến 0,63% Dẫn liệu bảng 4 cho thấy trong ngành Mộc lan, lớp

Mộc lan có 571 loài (chiếm 94,4%) thuộc 443 chi (chiếm 93,66%) của 112 họ(chiếm 70,44%), chiếm tỷ trọng lớn hơn rất nhiều so với lớp Hành trong ngành Mộclan Tỷ trọng của các Taxon (họ, chi, loài) của lớp Mộc lan cao hơn 3,5 – 4 lần sovới lớp Hành, cho thấy hệ thực vật Tà Xùa mang tính chất của một hệ thực vật nhiệtđới rất rõ.

16 loài, họ Long não (Lauraceae) 21 loài, họ Đậu (Fabaceae) 18 loài, họ Cà phê(Rubiaceae) 18 loài, đây cũng là những họ nằm trong 10 họ thực vật giàu nhất củakhu hệ thực vật Việt Nam Một số họ thực vật khác có số lượng loài lớn như họ Cói(Cyperaceae) 14 loài, họ Phong lan (Orchidaceae) 12 loài, Họ Cam (Rutaceae) 14loài, họ Gừng (Zingiberaceae) 12 loài, …[31]

Trong hệ thực vật Tà Xùa, 10 chi đa dạng nhất (chiếm 2,05% tổng số chi củatoàn hệ thực vật) với 54 loài, chiếm 7,37% tổng số loài của toàn hệ Các chi nàygồm: Garcinia (Clussiaceae) 5 loài, Elaeocarpus (Elaeocarpaceae) 5 loài,Castanopsis (Fagaceae) 7 loài, Listsea (Lauraceae) 5 loài, Michelia (Magnoliaceae)

4 loài, Ficus (Moraceae) 11 loài, Ardisia (Myrsinaceae) 5 loài, Alocasia (Areceae) 5loài, Carex (Cyperaceae) 7 loài, Alpinia (Zingiberaceae) 5 loài Các loài thực vậttiên phong, ưa sáng, chiếm ưu thế trong các kiểu rừng thứ sinh sau khai thác vànương rẫy tại khu vực nghiên cứu[31]

2.3.1.4 Các dạng sống của hệ thực vật KBTTN Tà Xùa

Trong tổng số 733 loài của hệ thực vật, kiểu dạng sống thân gỗ có 212 loài,chiếm 28,92%; cây bụi có 188 loài, chiếm 25,65%; thân thảo có 178 loài chiếm24,28%; dạng dây leo với 85 loài chiếm 11,6; dạng phụ sinh có 30 loài chiếm4,09%; dạng khuyết thực vật có 40 loài chiếm 5,46%[31] Đây là những dạng sốngchính và quan trọng trong khu hệ thực vật Tà Xùa, giữ vai trò tạo nên các kiểu thảmthực vật, đặc biệt ở những đai cao

Các loài thực vật hữu ích ở Tà Xùa đã thống kê được 435 loài có ích, chiếm59,35% tổng số loài của hệ thực vật Tà Xùa, thuộc 9 nhóm công dụng như: cây làmthuốc; cây cho gỗ; cây làm cảnh, bóng mát; cây thực phẩm; cây cho tanin, thuốcnhuộm; cây tinh dầu, hương liệu; cây độc và nhóm cây cho công dụng khác, trong

đó nhóm cây thuốc chiếm ưu thế vượt trội với 285 loài chiếm 65,52% tổng số loàicây có giá trị sử dụng và chiếm 38,88% tổng số loài của khu hệ thực vật TàXùa[31]

2.3.1.5 Các loài thực vật quý hiếm có giá trị tại KBTTN Tà Xùa

Đã ghi nhận 53 loài thực vật quý hiếm, đang bị đe doạ, nguy cấp cần được bảo vệ chiếm 7,23 % tổng số loài, trong đó: 49 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam, 2007; 3 loài nằm trong Danh lục đỏ thế giới, 2014; 15 loài nằm trong NĐ32/2006 NĐ-CP

Bảng 5: Danh sách các loài thực vật quý hiếm KBTTN Tà Xùa[19]

4 Biến hoá núi

Aristolochiaceae EN

6 Dương kì thảo Achillea millefolium L. Asteraceae VU

7 Đại kế Cirsium japonicum Fish

ex DC

STT Tên Việt Nam Tên khoa học Tên họ SĐVN IUCN NĐ

laxiflora Hemsl.

9 Bát giác liên Podophyllum

Hemsl

18 Pơ Mu Fokienia hodgsinsii A

Henry & Thomas

21 Cà ổi Sapa Castanopsis

lecomtei Hickel & A

platycalyx Hickel & A

STT Tên Việt Nam Tên khoa học Tên họ SĐVN IUCN NĐ

29 Giổi lông Michelia balansae Dandy Magnoliaceae VU

30 Giổi lụa Tsoongiodendron

36 Lá khôi tía Ardisia sylvestris Pitard Myrsinaceae VU

37 Rau sắng Meliantha suavis Pierre Opiliaceae VU

38 Lan kim tuyến Anoectochilus

40 Thanh thiên quỳ Nervilia fordii Schlechter Orchidaceae EN II.A

41 Hài xanh Paphiopedilum

malipoense S.C Chen &

STT Tên Việt Nam Tên khoa học Tên họ SĐVN IUCN NĐ

46 Cốt toái bổ Drynaria fortunei J

Smith

Polypodiaceae EN

47 Hoàng liên Coptis chinensisFranch. Rannunculaceae CR

48 Hoàng liên chân

51 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam, 2007 chiếm khoảng 6,96 % tổng số loài

đã biết trong khu vực nghiên cứu và chiếm khoảng 11,54 % tổng số loài có têntrong SĐVN, trong đó: 3 loài thuộc cấp rất nguy hiểm (CR), 19 loài thuộc nhómnguy cấp (EN), 29 loài thuộc nhóm sẽ nguy cấp (VU)[16]

3 loài nằm trong Danh lục đỏ thế giới, 2014 thuộc cấp ít nguy cấp (LR), chiếmkhoảng 0,41% tổng số loài trong khu vực nghiên cứu[16]

15 loài nằm trong NĐ32/2006 NĐ-CP chiếm khoảng 2,05% tổng số loài trongkhu vực và chiếm khoảng 27% tổng số loài có tên trong NĐ32/2006 NĐ-CP, trong

đó 2 loài nằm ở nhóm IA, 13 loài nằm ở nhóm IIA[16]

cho gỗ; cây làm cảnh, bóng mát; cây thực phẩm; cây cho tanin, thuốc nhuộm; câytinh dầu, hương liệu; cây độc và nhóm cây cho công dụng khác[19].

Bảng 6 Thống kê các nhóm tài nguyên thực vật ở KBTTN Tà Xùa[16]

Nhóm tài nguyên Kí hiệu Loài % Tài nguyên % Khu hệ

Bảng 6 cho thấy, trong 9 nhóm tài nguyên thực vật, nhóm cây thuốc chiếm ưuthế vượt trội với 285 loài chiếm 65,52% tổng số loài cây có giá trị sử dụng và chiếm38,88 tổng số loài của khu hệ thực vật Tà Xùa, tiếp theo là nhóm cây cho gỗ có 194loài, chiếm 44,6% tổng số loài có giá trị sử dụng và 26,47% tổng số loài của khu hệthực vật; nhóm cây làm cảnh và bóng mát có 86 loài, chiếm 19,77% tổng số loài cógiá trị sử dụng và 11,73% tổng số loài của khu hệ; cây thực phẩm có 64 loài chiếm14,71% tổng số loài có giá trị sử dụng và 8,73% số loài của toàn khu hệ; nhóm chotanin, thuốc nhuộm có 57 loài chiếm 13,1% tổng số loài có giá trị và chiếm 7,78%tổng số loài của khu hệ Các nhóm còn lại chiếm tỷ lệ thấp dưới 10% tổng số loài cógiá trị sử dụng và toàn khu hệ

2.3.2 Thảm thực vật

KBTTN Tà Xùa có thảm thực vật phong phú và đa dạng

Kết quả Giải đoán ảnh ở Tà Xùa có 8 kiểu trạng thái lớp phủ thảm thực vậtgồm:

+ Rừng già

+ Rừng Trung bình

+ Rừng nghèo

+ Trảng cây bụi và trảng cỏ