Vận dụng dạy học dự án trong tổ chức hoạt động ngoại khóa chương dòng điện xoay chiều vật lí 12 THPT

Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC Dự ÁN TRONG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY TÍNH TÍCH cực VÀ Tự Lực CỦA HỌC SINH THPT MIỀN NÚI...7 1.1.. Do yậy,

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

HÀ NỘI, 2015

NGUYỄN VĂN THỎA

VÂN DUNG DAY HOC Dư ÁN

LUẬN VĂN THẠC sĩ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Ngưòi hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN THỊ HỒNG

YIỆT

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng đào tạo sau Đại học, Ban chủ nhiệm, quý Thầy, Cô giáo khoa Vật lí trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2 và quý Thầy, Cô giáo trực tiếp giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập cũng như nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Việt đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi cũng xin cảm ơn Ban giám hiệu, các đồng nghiệp và các em học sinh khối 12 trường THPT Mèo Vạc - huyện Mèo Vạc - tỉnh Hà Giang đã tạo mọi điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Tôi cũng xin cảm ơn tập thể lớp Cao học Vật lí kl7 trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2 đã giúp đỡ trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ trong suốt thời gian qua

Hà Nội, tháng 7 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Văn Thỏa

Luận văn: Vận dụng dạy học dự án trong tổ chức hoạt động ngoại khóa chưcmg “Dòng điện xoay chiều” Vật lỉ 12 THPTđược thực hiện từ tháng 9 năm 2014 đến tháng 7 năm 2015.

-Tôi xin cam đoan:

Luận văn sử dụng các thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, các thông tin đã được chọn lọc, xử lí và đưa vào luận văn đúng qui định

Luận văn là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn, giúp đỡ của PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Việt cũng như các thầy, cô giáo trong khoa Vật lí trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2 Các kết quả nghiên cứu trong luận văn là hoàn toàn trung thực, khách quan và chưa được sử dụng để bảo yệ trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào

Hà Nội, tháng 7 năm 2015

Tác giả

LỜI CAM ĐOAN Nguyễn Văn Thỏa

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Giả thuyết khoa học 4 5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp của đề tài 5

NỒI DUNG 7

Chương 1 Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC Dự ÁN TRONG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY TÍNH TÍCH cực VÀ Tự Lực CỦA HỌC SINH THPT MIỀN NÚI 7

1.1 DẠY HỌC Dự ÁN 7

1.1.1 Khái niệm dạy học dự án 7

1.1.2 Đặc điểm của dạy học dự án 7 1.1.3 Các giai đoạn của dạy học dự án 10 1.1.4 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học dự án 11

1.1.5 Đánh giá trong dạy học dự án 12

1.1.5.1 Mục tiêu của đảnh giả 12

1.1.5.2 Các phương pháp đảnh giả hiện hành 12

1.1.5.3 Đánh giả trong dạy học dự án 12 1.1.6 Ưu, nhược điểm của dạy học dự án 13

1.2 HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VẬT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 14

1.2.1 Khái niệm về hoạt động ngoại khóa 14

1.2.2 Vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ

chức dạy học ở trường THPT 14

1.2.3 Các đặc điểm của hoạt động ngoại khóa 16

1.2.4

Nội dung của hoạt động ngoại khóa 16

1.2.5

Các hình thức ngoại khóa yật lí ở trường THPT 17

1.2.6 Tiến trình tổ chức hoạt động ngoại khóa 20

1.3 TÍNH TÍCH cực, Tự Lực CỦA HỌC SINH 23

1.3.1 Tính tích cực nhận thức 23

1.3.1.1

Khái niệm tích cực 23

1.3.1.2

Những biểu hiện của tính tích cực 23

1.3.1.3

Các biện pháp phát huy TTC của HS 25

1.3.2 Tính tự lực của học sinh 26

1.3.2.1

Khái niệm tự lực 26

1.3.2.2

Những biểu hiện của tính tự lực 27

1.3.2.3 Các biện pháp phát huy tỉnh tự lực của học sinh 27

1.3.3 Mối liên hệ giữa tính tích cực và tính tự lực 28

1.3.4 Tiêu chí đánh giá TTC và TL của HS 28

1.4 THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DHDA TRONG TỒ CHỨC HĐNK TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN MÈO VẠC - TỈNH HÀ GIANG 29

5 4

1.4.1 Đặc điểm học sinh THPT miền núi tỉnh Hà Giang 29

1.4.2 Tìm hiểu về thực trạng tổ chức HĐNK tại địa bàn nghiên cứu 31

1.4.2.1

Mục tiêu tìm hiểu thực trạng 31

1.4.2.2

Đổi tượng và nội dung nghiên cứu 31

1.4.2.3

Phương pháp nghiên cứu 31

1.4.2.4

Ket quả nghiên cứu 32

Kết luận chương 1 34

Chương 2 VẬN DỤNG DHDA TRONG XÂY DựNG TIẾN TRÌNH HĐNK CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU”- VẬT LÍ 12 THPT 35

2.1 VẬN DỤNG DHDA TRONG XÂY DựNG TIẾN TRÌNH HĐNK 35

2.1.1 Các giai đoạn của tiến trình HĐNK theo hướng yận dụng DHDA 35

2.1.2 Phân tích các giai đoạn của HĐNK theo hướng yận dụng DHDA 36

2.2 NGHIÊN CỨU NỘI DƯNG CHƯƠNG TRÌNH, XÂY DựNG sơ ĐỒ CẤU TRỦC LOGIC NỘI DƯNG CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU” -VẬT LÍ 12THPT 40

2.2.1 về chuẩn kiến thức, kĩ năng 40

2.2.1.1 Kiến thức 40

2.2.1.2 Kĩ năng 41

2.2.2 Sơ đồ cấu trúc logic nội dung chương “Dòng điện xoay chiều” 41

2.3 VẬN DỤNG DHDA TRONG XÂY DựNG TIẾN TRÌNH HĐNK CHƯƠNG "DÒNG ĐIỆN XOAY CHIỀU" - VẬT LÍ 12 THPT 42

2.3.1 Giai đoạn 1: Lựa chọn chủ đề HĐNK 42

2.3.2 Giai đoạn 2: Lập kế hoạch HĐNK 43

2.3.2.1 Xác định mục tiêu HĐNK 43

23.2.2 Xác định nội dung và hình thức HĐNK 44

2.3.23 Đối tượng tham gia, ban tổ chức, đại biểu 48

23.2.4 Dự kiến các phương tiện HS cần sử dụng 49

23.2.5 Dự kiến những khó khăn, sai lầm của học sinh và giải pháp hỗ trợ của giáo viên 49

2.3.2.6 Dự kiến thời gian, địa điểm tổ chức và kinh phỉ hỗ trợ cho đợt HĐNK 51 2.3.3 Giai đoạn 3: Tiến hành HĐNK theo kế hoạch 52

2.33.1 Tổ chức cho học sinh thiết kể chế tạo mỏ hàn điện, bộ sạc ẳc quy và

mảy tẽ ngô

2.33.2 Tổ chức “Hội vui vật lí”

2.3.4 Giai đoạn 4: Tổng kết, đánh giá 60

2.3.5 Công cụ đánh giá HĐNK theo hướng DHDA 61

2.3.5.1 Các hình thức đánh giá 61

2.3.5.2

Các tiêu chí đánh giá cụ thể 62

2.3.5.2

Cách tính điểm 67

Kết luận chương 2 68

Chương 3 THựC NGHIỆM SƯ PHẠM 69

3.1 MỤC ĐÍCH THỰC NGHỆM 69

3.2 ĐỐI TƯỢNG THỰC NGHIỆM 69

3.3 THỜI GIAN THựC NGHIỆM 69

3.4 PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM 70

3.5 KẾ HOẠCH THựC NGHIỆM SƯ PHẠM 70

3.6

KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 72

3.6.1 Phân tích diễn biến tiến trình thực nghiệm sư phạm 72

3.6.1.1 Công tác chuẩn bị cho hoạt động ngoại khóa 72

3.6.1.2 Lập kế hoạch HĐNK 74

3.6.1.3 Thực hiện HĐNK 77

3.6.1.4 Tổng kểt, đảnh giá 88

3.6.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 89

3.6.2.1 Đánh giả định tính 89

3.6.2.2 Đánh giả định lượng 91

Kết luận chương 3 94

KẾT LUẬN CHUNG 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97PHỤ LỤC

DANH MUC CÁC TỪ VIẾT TẮT

và kĩ năng nghề nghiệp Trước tình hình đó nhiệm vụ quan trọng đặt ra cho nhà trường phổ thông là ngoài việc trang bị cho HS những kiến thức và kĩ năng tối thiểu, cần thiết, các môn học cần phải tạo ra cho HS một tiềm lực nhất định để khi tham gia vào lao động sản xuất hoặc nghiên cứu khoa học họ có thể mau chóng thích ứng với những yêu cầu của xã hội, đó chính là khả năng giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đặt ra, khả năng tự tìm ra những giải pháp mới Để đáp ứng được yêu cầu đó nghành Giáo dục và Đào tạo nước ta cần phài đổ mới mạnh mẽ, sâu sắc và toàn diện nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.

Nghị quyết TW 8, khoá XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã ghi rõ:

“£>dỉ mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tỉnh tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyển khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực” [28].

Luật giáo dục năm 2005, điều 28.2 “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sảng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [27].

Một trong những định hướng đổi mới đó là “dạy học bằng hoạt động

thông qua hoạt động của học sinh” Khi đó, người học - đối tượng của hoạt động “dạy” và là chủ thể của hoạt động “học” được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV tổ chức và chỉ đạo Thông qua đó người học tích cực, tự lực khám phá phát hiện tri thức, chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt

Thực tế cho thấy, dạy học nội kho á vẫn còn rất nặng nề về trang bị kiến thức lí thuyết Thời gian để HS thực hành, yận dụng kiến thức vào thực tiễn là quá ít so với kiến thức HS đã được học Do yậy, để đạt được mục tiêu đã đề ra của nền giáo dục, cần phải đa dạng hoá các hình thức tổ chức hoạt động học tậpcủa học sinh, trong đó có HĐNK

HĐNK là một hình thức dạy học thuộc hệ thống các hình thức dạy học ở trường phổ thông hiện nay HĐNK nói chung, ngoại khóa vật lí nói riêng có thể

hỗ trợ cho học nội khóa trong việc củng cố, mở rộng, đào sâu kiến thức, vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế đời sống, kĩ thuật, phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS Những kiến thức HS thu được khi tham gia các HĐNK thường sâu sắc và có tính bền vững, sản phẩm HS làm ra mang nhiều ý nghĩa thực tiễn

Đặc điểm môn vật lí là môn khoa học tự nhiên, kiến thức của nó có nhiều ứng dụng trong thực tiễn như: giải thích các hiện tượng, chế tạo các thiết bị kĩ thuật phục vụ cho lao động sản xuất, cho đời sống Do vậy, giáo viên càng phải quan tâm đến HĐNK

Đe HĐNK đạt hiệu quả cao thì đòi hỏi người giáo viên phải có hình thức

tổ chức, phương pháp hướng dẫn học sinh tham gia HĐNK một cách phù họp

Đối với HS vùng cao Hà Giang nói riêng, HS miền núi nói chung môi trường giáo dục còn nhiều hạn chế, điều kiện học tập còn nhiều khó khăn và đặc biệt là trình độ nhận thức của các em còn chưa cao, việc tiếp cận với các nguồn thông tin còn hạn chế Tài liệu tham khảo cho cả thầy và trò còn ít do đó

đòi hỏi người thầy phải có phương pháp dạy học phù họp

Để giải quyết thực tế khó khăn đó, một giải pháp đề xuất có thể xem xét tính hiệu quả là tăng cường tổ chức DHDA - một hình thức dạy học mở, hiện nay đang rất phát triển ở các nước tiên tiến Mặt khác, DHDA thông qua các HĐNK yật lí được tổ chức tốt còn có thể làm tăng niềm yêu thích, hứng thú họctập môn yật lí, phát triển toàn diện nhân cách HS Bên cạnh đó, các sinh hoạt đội nhóm, bộ môn cũng là những hoạt động giáo dục cần thiết trong trường phổthông và rất cần được nghiên cứu tìm hiểu thêm về lý luận để có thể vận dụng tốt nhất vào thực tế

Chương “Dòng điện xoay chiều” Vật lí 12 THPT là chương chứa nhiều kiến thức rất quan trọng và có nhiều ứng dụng trong khoa học kĩ thuật và đời sống mà trong quá trình tổ chức dạy học trên lóp GV chưa có điều kiện khai thác được hoặc chưa khơi dậy được cho HS sự hứng thú, tích cực, tự lực tìm tòi, khám phá

Liên quan đến nội dung của đề tài đã có một số công trình nghiên cứu

như: Dương Hải yến Nghiên cứu tổ chức hoạt động ngoại khóa về cách xác định tiêu cự của thấu kỉnh vật lí 11 THPT theo hướng phát huy tỉnh tích cưc và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh Luận văn thạc sĩ ĐHSP Hà Nội 2010; Phạm Thị Lan Hương Tổ chức hoạt động ngoại khóa một sổ kiến thức chương “Mẳt Các dụng cụ quang ”vật lí 11 THPT theo hướng phát huy tỉnh tích cực tự lực của học sinh Luận văn thạc sĩ ĐHSP Hà Nội 2011; Lại Thùy Phương Vận dụng dạy học dự án vào tổ chức hoạt động ngoại khoá một sổ kiến thức chương “Động lực học chất điểm” SGK vật lý lớp 10 (nâng cao) Luận văn thạc sĩ ĐHSP Thành Phố Hồ Chí Minh 2009; Phạm Vân Ngọc Tổ chức dạy học dự ản với nội dung nghề nghiệp trong dạy học Vật lí 10 (nâng cao) Luận văn thạc sĩ ĐHSP Hà Nội 2012; Trần Thị Thập Ngân Tổ chức hoạt động ngoại khóa về ứng dụng kỹ thuật chương “Cảm ứng điện từ”- Vật lí 11

(nâng cao) Luận văn thạc sĩ ĐHSP Hà Nội 2 2014

Tuy nhiên cho đến nay, đề tài nghiên cứu đề cập đến việc tổ chức HĐNKngoài các giờ học chính khoá còn hạn chế, mặc dù đã có những công trình nghiên cứu về HĐNK và công trình nghiên cứu về chương “Dòng điện xoay chiều” nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về yận dụng DHDA t r o n g t ổ

c h ứ c HĐNK chương “Dòng điện xoay chiều” tại địa bàn tỉnh Hà Giang

Với những lí do nêu trên chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Vận dụng

dạy học dự án trong tổ chức hoạt động ngoại khóa chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 THPT”.

2 Muc đích của đè tài

Vận dụng DHDA trong xây dựng tiến trình HĐNK chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 THPT nhằm góp phần phát huy tính tích cực và tự lực cho học sinh THPT miền núi

3 Đổi tượng và phạm vi nghiền cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

HĐNK theo hướng vận dụng DHDA

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung, chương trình: Chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12

- Địa bàn nghiên cứu: Tại tỉnh Hà Giang

4 Giả thuyết khoa học

Nếu dựa trên cơ sở lí luận về DHDA và HĐNK, đồng thời nghiên cứu nội dung kiến thức về “Dòng điện xoay chiều” để vận dụng DHDA trong xây dựng tiến trình HĐNK chương “Dòng điện xoay chiều” - Vật lí 12 THPT, thì có thể góp phần phát huy tính tích cực và tự lực của học sinh THPT miền núi

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về:

+ Dạy học dự án +

Hoạt động ngoại khóa

+ Tính tích cực học tập của HS + Tính tự lực của HS

5.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn về:

+ Đặc điểm của học sinh THPT miền núi tỉnh Hà Giang

+ Thực hạng việc tổ chức HĐNK cho học sinh tại địa bàn nghiên cứu

5.3 Nghiên cứu nội dung chương trình và xây dựng cẩu trúc logic nội dung chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 THPT.

+ Nghiên cứu chuẩn kiến thức kĩ năng.

+ Xây dựng sơ đồ logic nội dung kiến thức chương “Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12

5.4 Vận dụng DHDA trong xây dựng tiến trình HĐNK nhằm phát huy tính

tích cực và tự lực của học sinh THPT miền núi

5.5 Vận dụng DHDA trong xây dựng tiến trình HĐNK chương “Dòng điện

xoay chiều”- Vật lí 12 THPT nhằm phát huy tính tích cực và tự lực của học sinhTHPT miền núi

5.6 Tiến hành thực nghiệm sư phạm, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm,

từ đó rút ra những sửa đổi bổ xung cần thiết

6 Phương pháp nghiền cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên các trường THPT

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương

- Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng DHDA trong tổ

chức HĐNK

- Chương 2 Vận dụng DHDA trong xây dựng Tiến trình HĐNK chương

“Dòng điện xoay chiều”- Vật lí 12 THPT

- Chương 3 Thực nghiệm sư phạm.

NỘI DUNG

Chương 1 Cơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG

DẠY HỌC Dự ÁN TRONG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA

NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY TÍNH TÍCH cực VÀ Tự Lực

CỦA HỌC SINH THPT MIỀN NÚI

1.1 DẠY HỌC Dự ÁN

1.1.1 Khái niệm dạy học dự án

* Khái niêm dư án:

Dự án (tiếng Anh: project) nghĩa là dự thảo, phác thảo, thiết kế Dự án có thể hiểu là một dự định, kế hoạch trong đó cần xác định rõ mục tiêu, thời gian, phương tiện, tài chính, yật chất, nhân lực và cần được thực hiện để đạt mục tiêu đặt ra

* Khái niêm day hoc dư án:

DHDA có thể được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau như học dựa trên

dự án, dự án học tập, làm việc dự án,

Theo Đỗ Hương Trà: “DHDA là một mô hình dạy học lẩy học sinh làm trung tâm, nó giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông qua quá trình học sinh giải quyết một bài tập tình huống gẳn với thực tiễn bằng những kiến thức theo nội dung môn học - được gọi là dự án và cuối cùng phải tạo ra được sản phẩm thực tiễn ” [26].

Hình thức làm việc chủ yếu trong DHDA là hoạt động nhóm

Trong quá trình thực hiện dự án có thể vận dụng nhiều cách đánh giá khác nhau để giúp HS tạo ra những sản phẩm có chất lượng

1.1.2 Đặc điểm của dạy học dự án

DHDA có rất nhiều đặc điểm như: định hướng thực tiễn, định hướng hứng thú, định hướng hành động, định hướng sản phẩm, có tính tự lực cao của người học, mang tính phức họp và cộng tác làm việc

Hình 1.1 Đặc điểm của dạy học dự án

Tuy nhiên, theo Đỗ Hương Trà thì DHDA có ba đặc điểm quan trọng nhất bao hàm các đặc điểm trên đó là:

a Định hướng vào học sinh

- Hứng thú của người học: HS được tham gia chọn đề tài, chủ đề và nội

dung của dự án phù họp với hứng thú của người học, thúc đẩy mong muốn của người học, tăng cường năng lực hoàn thành những công việc quan trọng và mong muốn được đánh giá Cơ hội cộng tác với bạn bè cũng làm tăng tính hứng thú của người học Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án

- Tỉnh tự lực cao của người học: Trong dạy học dự án, học sinh tham gia

tích cực và tự lực vào các giao đoạn của quá trình dạy học: Xác định mục đích,

đề xuất dự án, lập kế hoạch, thực hiện dự án và trình bày kết quả thực hiện Mỗi giai đoạn đều đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học Người dạy chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ Tuy nhiên, mức độ tự lực cần phù họp với kinh nghiệm, khả năng của học sinh và mức độ khó khăn của nhiệm vụ

- Cộng tác làm việc: Các dự án học tập thường được thực hiện theo

nhóm, việc học mang tính xã hội DHDA thúc đẩy sự cộng tác giữa HS với GV

và giữa HS với nhau Đôi khi, sự cộng tác được mở rộng đến cộng đồng

b Định hướng thực tiễn:

- Gắn liền với hoàn cảnh, cỏ ỷ nghĩa thực tiễn xã hội: Chủ đề của dự án

gắn liền với thực tiễn Nhiệm vụ của dự án cần phù họp với trình độ và khả năngcủa người học

DHDA tạo ra kinh nghiệm học tập thu hút người học vào những dự án phức tạp trong thế thói thực và người học sẽ dựa vào đó để phát triển và ứng dụng các kĩ năng và kiến thức của mình

Các dự án gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội, địa phương, gắn với môi trường, mang lại tác động xã hội tích cực

Ví dụ: Chủ đề dự án "Chế tạo máy tẽ ngô” có liên quan đến kiến thức

THPT: Năng lượng, chuyển động cơ, động cơ không đồng bộ, Khi thực hiện thành công có thể đưa vào ứng dụng trong đời sống sản xuất mang lại hiệu quả cao

- Ket hợp giữa lỷ thuyết và thực hành (định hướng hành động): Thông

qua đó kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết lý thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn của người học

- Có tỉnh phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh

vực hoặc các lĩnh vực khác nhau DHDA yêu cầu người học phải sử dụng thông tin của nhiều môn học khác nhau để giải quyết vấn đề

Ví dụ: Chủ đề dự án “Chế tạo máy tẽ ngô ” đòi hỏi người học phải am

hiểu môn Công nghệ, môn Toán bên cạnh các kiến thức về Vật lí

c Định hướng vào sản phẩm

Trong quá trình thực hiện dự án sản phẩm được tạo ra Các sản phẩm đó

có thể là sản phẩm lý thuyết, sản phẩm vật chất, có thể sử dụng, công bố, giới thiệu

1.1.3 Các giai đoan của day hoc dư án

Có nhiều cách phân chia các giai đoạn của DHDA khác nhau như: theo

Bộ Giáo dục và đào tạo - Dự án Việt- Bỉ [1] thì DHDA gồm 3 giai đoạn: lập kế hoạch, thực hiện dự án, tổng họp báo cáo kết quả; theo Đỗ Hương Trà [26] DHDA gồm 5 giai đoạn: xây dựng ý tưởng lựa chọn chủ đề dự án, xây dựng kế hoạch dự án, thực hiện dự án, giới thiệu sản phẩm, đánh giá Tuy nhiên theo chúng tôi có thể chia DHDA thành 4 giai đoạn như hình 1.2

Hình 1.2 Các giai đoạn của DHDA ứng với nhiệm vụ của GV và HS trong từng giai đoạn

1.1.4 Vai trò của giáo viền và học sinh trong dạy học dự án

Vai trò của giáo viền: Theo quan điểm của Unesco, giáo dục có bốn trụ

cột cơ bản: học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự hoàn thiện

do đó vai trò của GV là không thể thiếu trong dạy học dự án Tuy nhiên GV không còn là người thuyết giảng, diễn giải, “cầm tay chỉ việc” mà là người hướng dẫn, tham vấn, là một nhà tư vấn, một học viên cộng tác (bạn cùng học)

GV không dạy nội dung cần học theo cách truyền thống mà từ nội dung nhìn ra các vấn đề của cuộc sống có liên quan, hình thành cho HS những dự án học tập

có liên quan đến bài học

Vai trò định hướng của GV trong dạy học dự án là hết sức quan trọng, muốn đạt dược hiệu quả cao GV phải chuẩn bị rất kĩ các bước, phân công nhiệm

vụ cho nhóm, định hướng cách thực hiện và sản phẩm

Song song với sự định hướng thì GV còn có vai trò tham vấn nhằm tạo sự

hỗ trợ cần thiết cho HS Ngoài ra GV cần thúc đẩy tính tích cực, tự lực của HS cũng là một nhiệm vụ quan trọng trong DHDA

Để dự án đảm bảo đi đến thành công thì GV phải luôn có mặt trong các khâu của DHDA, vừa gần gũi, thân thiện với HS nhưng cũng phải có uy quyền khi tham gia bổ sung, chỉnh sửa và đánh giá quá trình thực hiện dự án

Vai trò của học sinh: Trong các dự án HS được đưa ra nhiều quyết định,

được hợp tác làm việc, được đưa ra sáng kiến, được trình bày trước đám đông, chính HS là người lựa chọn các nguồn dữ liệu, thu thập thông tin từ các nguồn khác nhau rồi phân tích, tổng họp và tích lũy kiến thức từ quá trình làm việc của chính các em HS hoàn thành việc học thông qua dự án với các sản phẩm cụ thể

và chính các em là người đánh giá và được đánh giá dựa trên các tiêu chí đã xây dựng trước đó

1.1.5 Đánh giá trong dạy học dự án

1.1.5.1 Mục tiêu của đánh giá

Đánh giá là một phần trong quá trình dạy học, cái đích của đánh giá là nhằm thúc đẩy việc học và cải tiến cách dạy.

Theo Phạm Vân Ngọc [19] các mục tiêu đánh giá bao gồm:

- Định nghĩa và truyền đạt mục tiêu học tập cho HS một cách rõ ràng

- Đánh giá kết quả kiến thức, kĩ năng đạt được sau mỗi quá trình học của

HS, phân tích điểm mạnh và điểm yếu của HS, xác nhận kết quả đã đạt được của

HS, dự báo khả năng HS có thể đạt được trong quá trình tiếp theo

- Đánh giá HS trong quá trình học, cung cấp những phản hồi mang tinh

dự báo đến GV và HS dẫn đến những điều chỉnh cần thiết và họp lý, tăng cường hiệu quả dạy và học

- Khuyến khích HS tự đánh giá và giao tiếp trong học tập

1.1.5.2 Các phương pháp đánh giá hiện hành

Hiện nay ở các trường phổ thông, đánh giá chủ yếu dựa trên kiểm tra Các phương pháp kiểm tra được sử dụng phổ biến là kiểm tra vấn đáp, kiểm tra viết, kiểm tra thực hành

- Kiểm tra vấn đáp: Ở trường phổ thông phương pháp này được sử dụng khi kiểm tra bài cũ đó là GV hỏi và HS trả lời

- Kiểm tra viết: Phương pháp này được sử dụng rất phổ biến ở trường phổ thông GV giao câu hỏi hoặc bài tập yêu cầu HS trả lời dưới dạng viết theo hình thức tự luận hoặc trắc nghiệm khách quan

- Kiểm tra thực hành: GV tổ chức cho HS hoạt động thực tiễn qua đó đánh giá HS Đây là phương pháp ít phổ biến ở trường phổ thông hiện nay

1.1.5.3 Đánh giá trong dạy học dự án

Đe dự án đạt kết quả cao thì đánh giá phải được thực hiện liên tục trong suốt quá trình thực hiện dự án Đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì là khâu cốt yếu của DHDA Nhờ có đánh giá giúp GV biết nhiều hơn về nhu cầu của HS cũng như có thể điều chỉnh việc giảng dạy nhằm giúp HS học tốt hơn

Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy các phương pháp đánh giátrong DHDA gồm:

- Phản hồi (tiến hành liên tục trong suốt dự án): bao gồm phản hồi của

GV (nhận xét, định hướng, gợi ý, ) và phản hồi của bạn học;

- Mỗi HS tự đánh giá, rút kinh nghiệm quá trình thực hiện dự án của bảnthân;

- GV và HS cùng tiến hành đánh giá chất lượng sản phẩm của cácnhóm

Sự thành công của dự án chính là thước đo của sự phối họp giữa các phương pháp đánh giá Kết họp giữa đánh giá của GV và đánh giá của HS, đánhgiá kết quả và đánh giá quá trình Việc cung cấp các tiêu chí đánh giá dự án trước khi thực hiện dự án có ý nghĩa hết sức quan trọng giúp HS nhận thức rõ mục tiêu và định hướng để thực hiện dự án

1.1.6 Ưu, nhược điểm của dạy học dự án

* DHDA có rất nhiều ưu điểm đối với HS và GV, Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án Việt- Bỉ [1 ] thì DHDA có một số ưu điểm như sau:

- Gắn lí thuyết với thực tiễn

- Kích thích động cơ, hứng thú học tập của người học;

- Phát huy tính tự lực, tính trách nhiệm, sáng tạo;

- Phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức họp, mang tính tích hợp;

- Phát triển năng lực cộng tác làm việc và kĩ năng giao tiếp;

- Rèn luyện tính bền bỉ, kiên nhẫn;

- Phát triển năng lực đánh giá

* Mặc dù DHDA có rất nhiều ưu điểm nhưng bên cạnh đó cũng tồn tại một số hạn chế nhất định:

- Học theo dự án đòi hỏi có thời gian để học sinh nghiên cứu, tìm hiểu;

- Học theo dự án đòi hỏi phương tiện yật chất phù họp;

- Học theo dự án đòi hỏi GV phải có trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm, tích cực yêu nghề

1.2 HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VẬT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.2.1 Khái niêm vè hoat đông ngoai khóa

Theo các tác giả Hồ Văn Liên, Vũ Thị Sai [17], HĐNK là hoạt động được

tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lóp, không quy định bắt buộc trong chương trình Nó có những đặc trưng là dựa trên tính tự nguyện của học sinh, có sự hướng dẫn của giáo viên, số lượng học sinh tham gia không hạn chế; việc đánh giá kết quả thông qua sản phẩm của học sinh làm được, thông qua sự hứng thú, tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh

Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục nội khóa, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, phát huy tính tích cực và tự lực, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo của học sinh Nội dung ngoại khóa rất phong phú và

đa dạng nhờ đó các kiến thức tiếp thu được trên lóp có cơ hội được áp dụng, mở rộng thêm trên thực tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú học tập nội khóa

1.2.2 Vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức

tổ chức dạy học ở trường THPT

HĐNK nói chung và HĐNK Vật lí nói riêng có vị trí rất quan trọng trong công tác giáo dục ở nhà trường phổ thông, góp phần nâng cao chất lượng giáo duc trên tất cả moi măt

Hình 1.3 vai trò của HĐNK trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở phổ thông

- Phát huy tính tích cực nhận thức: HĐNK giúp học sinh chủ động tìm

kiếm tri thức qua nhiều kênh thông tin như: đọc sách báo, tìm kiếm tài liệu liên quan thông qua internet, tham khảo người có kinh nghiệm nhằm đáp ứng mục tiêu học tập của bản thân

- Phát huy tính tự lực trong học tập: HĐNK góp phần phát huy tính tự lực

học tập của học sinh Khi học sinh tự nguyện tham gia hoạt động ngoại khóa thì học sinh sẽ tự lực lập kế hoạch làm việc (học tập), tự mình tìm hiểu tri thức, tự mình khám phá với mong muốn được áp dụng tri thức đã tiếp thu được vào thực tế một cách tích cực nhất

- Rèn luyện kĩ năng: HĐNK rèn luyện cho HS một cách toàn diện các kĩ

năng hành động nhận thức như: Bắt trước theo mẫu, thao tác phối họp, hiểu, áp dụng, tổng hợp, vận dụng linh hoạt, đánh giá, Qua đó, HS có được các kĩ năngthực nghiệm, kĩ năng làm việc tập thể, kĩ năng sống, tổ chức, giao tiếp định hướng nghề nghiệp

- Phát triển tư duy: HĐNK rèn luyện và phát triển các năng lực tư duy của

HS như: Óc quan sát và năng lực nhận ra được cái bản chất trong các hiện tượngvật lý, phát triển ngôn ngữ của HS, tư duy logic, tư duy vật lý

- Giảo dục tỉnh thần thái độ:

+ HĐNK làm cho quá trình dạy bộ môn thêm phong phú, đa dạng, làm

cho việc học tập của HS thêm lôi cuốn, sinh động, vì vậy có tác dụng khơi dậy niềm say mê hứng thú học tập, thực hành, lòng ham hiểu biết, yêu khoa học và phát huy tính tích cực của HS

+ HĐNK cũng góp phần giáo dục tính tổ chức, tính kế hoạch, tinh thần làm chủ và họp tác trên cơ sở những hoạt động thực tế

1.2.3 Các đặc điểm của hoạt động ngoại khóa

Theo Nguyễn Quang Đông [9], HĐNK nói chung và ngoại khóa Vật lí nói riêng có những đặc điểm cơ bản sau:

- Phải có kế hoạch cụ thể về hình thức tổ chức, thời gian thực hiện, phương pháp và nội dung ngoại khóa;

- Việc tổ chức ngoại khóa dựa trên tinh thần tự nguyện tham gia và sự hứng thú của học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên;

- Số lượng học sinh tham gia không hạn chế, có thể là theo nhóm nhưng cũng có thể là tập thể đông người;

- Nội dung và hình thức hoạt động ngoại khóa phải đa dạng, mềm dẻo để lôi cuốn nhiều học sinh tham gia;

- Ket quả hoạt động ngoại khóa của học sinh được đánh giá thông qua thái

độ tham gia của học sinh và sản phẩm của quá trình hoạt động Sự đánh giá phảicông khai, kết quả của học sinh phải được khích lệ kịp thời

1.2.4 Nội dung của hoạt động ngoại khóa

Nội dung ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông rất đa dạng nhưng có thể chia thành hai nội dung chính: lí thuyết và thực nghiệm Cụ thể đó là các nội dung như:

- Nghiên cứu những kiến thức lí thuyết về vật lí và kĩ thuật;

- Nghiên cứu, tìm hiểu những ứng dụng của vật lí trong đời sống, kĩ

- Thiết kế, chế tạo dụng cụ và làm thí nghiệm yật lí;

Hình 1.4 Các nội dung của HĐNK

Việc lựa chọn nội dung nào để tổ chức hoạt động ngoại khóa yật lí, GV phải dựa vào một số yếu tố, đó là:

- Mục tiêu của hoạt động ngoại khóa vật lí

- Phân tích đặc điểm nội dung kiến thức vật lí có tính trừu tượng, có nhiềuứng dụng trong thực tiễn nhưng trong nội khóa chưa đáp ứng được do điều kiện thời gian, phương tiện dạy học

- Nội dung ngoại khóa phải hấp dẫn để thu hút được đông đảo HS tự nguyện tham gia

- Cơ sở vật chất, điều kiện tổ chức, hình thức tổ chức HĐNK

1.2.5 Các hình thức ngoại khóa vật lí ở trường THPT

HĐNK vật lí ở trường phổ thông có nhiều hình thức khác nhau, nhưng sựphân chia các hình thức HĐNK chỉ mang tính chất tương đối, tùy thuộc vào số lượng HS tham gia, theo nội dung, theo địa điểm tổ chức, mà có thể phân ra các hình thức HĐNK vật lí khác nhau Có hai hình thức phổ biến nhất là HĐNK

theo nhóm và HĐNK có tính quần chúng rộng rãi.

Hình thức cơ bản của HĐNKV _

Theo nhómV _J

Hình 1.5 Các hình thứccơ bản của HĐNK

a Hoạt động ngoại khóa vật lí theo nhóm

Hình thức ngoại khóa theo nhóm là hình thức hoạt động có tính tập thể trong đó mỗi học sinh trong nhóm không chỉ có tránh nhiệm với việc học của bản thân mà còn có trách nhiệm quan tâm đến việc học của các bạn khác trong nhóm Khi tổ chức nhóm ngoại khóa trước hết phải dựa trên tinh thần tự nguyện,hứng thú của HS, các em phải được lựa chọn lĩnh vực kiến thức yêu thích và xâydựng được hạt nhân của nhóm Yếu tố mới và tính vừa sức của đề tài đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển sự hứng thú và tích cực của nhóm

GV cần phải dự kiến được những khó khăn mà HS có thể gặp phải, lên phương

án giúp đỡ và tạo điều kiện về thời gian, tài liệu, nguyên vật liệu cho nhóm

HS Có hai hình thức hoạt động theo nhóm đó là: hoạt động theo nhóm thống nhất và hoạt động theo nhóm có tỉnh phân hóa Theo nhóm thống nhất thì tất cả học sinh các nhóm đều thực hiện nhiệm vụ như nhau, còn theo nhóm phân hóa

thì những nhóm khác nhau thực hiện nhiệm vụ khác nhau trong khuôn khổ đề tàichung của lớp

Có thể thành lập những nhóm HĐNK vật lí như:

- Nhóm nghiên cứu lí thuyết

Nhóm này chuyên đi sâu việc sưu tầm các tài liệu liên quan đến vấn đề đang nghiên cứu để giúp HS hiểu bài sâu hơn, nghiên cứu giải thích các hiện tượng mà trong điều kiện hạn hẹp của thời lượng trên lóp mà GV chưa thể giải

thích kĩ lưỡng, sưu tầm những bài toán yật lí hay, tìm phương pháp giải hay Nhóm có thể phụ trách công việc ra báo tường hoặc tập san yật lí của trường.

- Nhóm chế tạo dụng cụ thỉ nghiệm vật lí

Đe có thể phát huy tính tích cực của học sinh thì việc chế tạo thêm các dụng cụ thí nghiệm là rất cần thiết Do vậy công tác ngoại khóa tổ chức cho HS tham gia chế tạo dụng cụ thí nghiệm là rất phù họp, vừa giúp HS trực tiếp được tham gia chế tạo dụng cụ, hiểu sâu hon kiến thức được học, thấy được ứng dụng của kiến thức trong thực tế, khiến các em thấy hứng thú và tích cực hơn trong học tập, đồng thời nâng cao chất lượng kiến thức của HS

- Nhóm vật lí kĩ thuật

Những nhóm ngoại khóa này mang nhiều tính chất chuyên môn hon nhóm “chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lí” nhưng hoạt động của nhóm phải gắn liền hai mặt lí thuyết và thực hành

Để kích thích hứng thú giúp các em trong các nhóm hoạt động tốt hon,

GV nên phối họp giữa hai nhóm lí thuyết và kỹ thuật với nội dung họp lý b

Hoạt động ngoại khóa có tính chất quần chúng rộng rãi

Tổ chức HĐNK vật lí có tính quần chúng rộng rãi là hình thức hoạt động thu hút được sự tham gia của đông đảo HS làm cho HS cảm thấy hứng thú, yêu môn vật lí hon, kích thích trí tưởng tượng sáng tạo và rèn luyện các phẩm chất

cá nhân Ở hình thức này có thể nói đến các hoạt động như: Hội vui vật lí, triển lãm vật lí, báo tường về vật lí,

- Hội vui vật lí

Là một hình thức ngoại khóa dễ phổ biến, lôi cuốn được đông đảo HS tham gia, tạo ra được khí thế trong học tập và nghiên cứu Hội vui có thể tổ chứctheo từng chuyên đề hoặc theo khối lóp Chẳng hạn: hội vui cơ học; hội vui về nhiệt học; hội vui về điện học; hội vui về quang học Hội vui có nội dung chính

là các trò chơi hoặc các câu hỏi rèn luyện trí tuệ, như: trò chơi hái hoa dân chủ; thi khéo tay; thi giải đáp các câu hỏi trí tuệ, thi chế tạo thiết bị thí nghiệm Thờigian tổ chức hội vui không nên kéo dài để đảm bảo cho hội vui vừa truyền tải hết nội dung cần thiết vừa không gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sự đi lại của HS.

- Triển lãm về vật lỉ

Ở trường phổ thông có thể tổ chức nhân ngày lễ của trường hoặc dịp tổngkết một kì học hoặc cuối năm học Mục đích của triển lãm về yật lí là để nói lên thành tựu hoạt động học tập và nghiên cứu về yật lí của một khối lóp hoặc của toàn trường Nội dung triển lãm có thể gồm: dụng cụ, mô hình vật lí mà HS chế tạo được; mẫu vật sưu tầm được; đồ dùng phục vụ cho việc dạy học; biểu diễn thí nghiệm vật lí có liên quan đến kiến thức vật lí phổ thông mà HS đã được học Triển lãm có thể tổ chức kết họp với hội vui vật lí hoặc tiến hành cùng với các bộ môn khác như toán, hóa, sinh, công nghệ

- Báo tường về vật li

Là một hình thức HĐNK khá hấp dẫn, dễ tổ chức, lôi cuốn được đông đảo HS tham gia, không phân biệt trình độ HS nhiều Hình thức HĐNK này có tác dụng tốt trong việc thúc đẩy HS sưu tầm, đọc các sách báo hoặc giải các bài toán hay về vật lí Báo tường về vật lí cũng là một hoạt động để GV hoặc các thành viên tích cực trong lóp công bố các bài toán hay mà không có điều kiện hoặc không cần thiết phải trình bày trên lóp Báo tường vật lí có thể ra hàng tháng, học kì Nội dung báo tường được trình bày trên khổ giấy Au hoặc ra tập san, trưng bày ở bản tin chung hoặc phòng truyền thống

1.2.6 Tiến trình tổ chức hoạt động ngoại khóa

Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy có thể tổ chức ngoại khóa vật lí cho học sinh ở trường phổ thông theo 4 giai đoạn như hình 1.6 thống nhất với quan điểm của tác giả Nguyễn Quang Đông