NGHIÊN CỨU ĐẶC TRƯNG CỦA HIỆN TƯỢNG PHƠN Ở KHU VỰC BẮC TRUNG BỘ GIAI ĐOẠN 1990 2015

Mục lục MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HIỆN TƯỢNG PHƠN 3 1.1. Khái quát về hiện tượng Phơn 3 1.2. Nguồn gốc của Phơn ở Việt Nam 4 1.3. Mùa Phơn 5 1.4. Nhận biết thời kì phơn 6 1.5. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước 7 1.5.1. Các nghiên cứu ngoài nước 7 1.5.2. Các nghiên cứu trong nước 9 1.6. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên khu vực Bắc Trung Bộ 11 1.6.1 Vị trí địa lí 11 1.6.2 Địa hình 12 1.6.3 Đặc điểm khí hậu 13 CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ SỐ LIỆU NGHIÊN CỨU 16 2.1. Phương pháp nghiên cứu 16 2.1.1. Phương pháp thống kê 16 2.1.2. Chỉ tiêu xác định ngày khô nóng 16 2.1.2. Phương pháp xác định chỉ tiêu của các đặc trưng Phơn 16 2.1.3. Phương pháp phân tích xu thế 17 2.2. Nguồn số liệu 18 CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KẾT QUẢ VÀ ĐÁNH GIÁ 20 3.1. Ngày bắt đầu mùa Phơn 21 3.2. Ngày kết thúc mùa Phơn 23 3.3. Thời gian kéo dài mùa Phơn 25 3.4. Số ngày có Phơn trong năm 27 3.5. Sự biến đổi về cường độ Phơn 29 KẾT LUẬN 36 TÀI LIỆU THAM KHẢO 37  

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

KHOA KHÍ TƯỢNG THỦY VĂN

SINH VIÊN: NGUYỄN HẢI ANH

NGHIÊN CỨU ĐẶC TRƯNG CỦA HIỆN TƯỢNG PHƠN

Ở KHU VỰC BẮC TRUNG BỘ GIAI ĐOẠN 1990 - 2015

Chuyên ngành : Khí tượng học

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: Ths TRẦN CHẤN NAM

Hà Nội - 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

KHOA KHÍ TƯỢNG THỦY VĂN

SINH VIÊN: NGUYỄN HẢI ANH

NGHIÊN CỨU ĐẶC TRƯNG CỦA HIỆN TƯỢNG PHƠN

Ở KHU VỰC BẮC TRUNG BỘ GIAI ĐOẠN 1990 - 2015

Hà Nội - 2016

LỜI CẢM ƠN

Để có được đồ án ngày hôm nay, trước hết, em xin cảm ơn quý thầy cô giáotrong khoa Khí tượng Thủy văn – Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đãcung cấp cho em những kiến thức cơ bản cũng như chuyên môn rất quí giá trongsuốt quá trình học tập tại trường và tạo điều kiện thuận lợi cho em hoàn thành tốt đồ

án này

Đồng thời, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Thạc sĩ Trần Chấn Nam,người đã trực tiếp hướng dẫn và nhiệt tình chỉ bảo giúp em hoàn thành bài Đồ ánnày

Cuối cùng là lời cảm ơn đến những người thân trong gia đình, bạn bè đã luônluôn động viên, cổ vũ tinh thần, giúp em tự tin hoàn thành đồ án này

Trong suốt quá trình học hỏi và thực hiện bài niên luận, mặc dù đã cố gắngrất nhiều nhưng vẫn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, em kính mongnhận được ý kiến đóng góp và chỉnh sửa của quý thầy cô và các bạn để đồ án nàyđược hoàn thiện hơn và hữu ích hơn

Em xin chân thành cảm ơn!.

Sinh viên Nguyễn Hải Anh

Mục lục

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

MỞ ĐẦU

Biến đổi khí hậu ( BDKH) đang là vấn đề được các nhà khoa học trên thếgiới nói chung và các nhà khoa học ở Việt Nam nói riêng đặc biệt quan tâm cácbiểu hiện của nó hết sức cụ thể và có thể dễ dàng nhận biết như: nhiệt độ toàn cầutăng, các hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan đang có xu hướng gia tăng và biếnđổi ngày càng phức tạp tuy vậy, các biểu hiện đó lại có tính lặp đi lặp lại, hoặctheo chu kì, theo giai đoạn nên không thể phân định được rõ đó là sự lặp lại củahiện tượng nào Hơn nữa, do nhiệt độ trên lục địa có xu hướng tăng nhanh hơn trênđại dương nên gió mùa, các trung tâm khí áp, có thể đã bị biến đổi về cường độ vàphạm vi hoạt động

Ở Việt Nam, nắng nóng hầu như xuất hiện trên tất cả các vùng miền trên cảnước nhưng với mức độ, nguyên nhân hình thành và diễn biến khác nhau Và đểphân tích nguyên nhân gây nên hiện tượng cực đoan này, bài Đồ án sẽ chỉ tập trungphân tích hiệu ứng gây nắng nóng Cụm từ “Gió Tây khô nóng” là thuật ngữ một sốnhà chuyên môn ở Việt Nam dùng để chỉ hiệu ứng này Đây là một trong nhữnghiện tượng thời tiết khắc nghiệt thường gây ra những ảnh hưởng bất lợi đến nềnkinh tế - xã hội, nhất là trong sản xuất và đời sống, nó ảnh hưởng rất lớn đến điềukiện sinh trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi cũng như sức khỏe của conngười, nó có thể là nguyên nhân gây ra hạn hán cục bộ kéo dài Hiện tượng này diễn

ra điển hình nhất trên khu vực Bắc Trung Bộ và cụ thể hóa bằng dãy Trường Sơn.Bắc Trung Bộ là dải đất hẹp, kéo dài từ tỉnh Thanh Hóa đến thừa Thiên Huế, khuvực khá đông dân cư, lấy phát triển chăn nuôi, trồng trọt vẫn là nguồn sống chủ yếu,nhưng hàng năm ở khu vực này phải gánh chịu rất nhiều hậu quả do nhiều loại hìnhthời tiết khắc nghiệt gây nên

Trong “Quy phạm quan trắc các trạm khí tượng bề mặt” cũng đã đề ra cácchỉ tiêu xác định thời tiết gió tây khô nóng Tuy nhiên cho đến nay, các công trìnhnghiên cứu của sinh viên về sự biến đổi các đặc trưng của Phơn ở khu vực BắcTrung Bộ còn ít Đặc biệt là phân bố theo không gian của các đặc trưng của loại

hình thời tiết cực đoan này ở khu vực Bắc Trung Bộ cũng chưa được quan tâmnhiều Cho nên việc nghiên cứu tìm ra quy luật diễn biến của Phơn để nhằm cảnhbáo và hạn chế tới mức thấp nhất ảnh hưởng của nó là một việc rất cần thiết Vì vậy

bài Đồ án chọn đề tài “Nghiên cứu các đặc trưng của Phơn khu vực Bắc Trung

Bộ giai đoạn 1990 - 2015” làm vấn đề nghiên cứu.

Nội dung của bài Đồ án bao gồm 3 phần:

Chương 1: Tổng quan về hiện tượng Phơn

Chương 2: Số liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Một số kết quả và đánh giá

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HIỆN TƯỢNG PHƠN

1.1. Khái quát về hiện tượng Phơn

Trong khí tượng, có hiện tượng gió vượt qua đèo/núi được gọi là gió "phơn"(foehn) Từ bên sườn đón gió, không khí di chuyển lên, bị lạnh dần rồi ngưng kếtnên trút hết ẩm nhưng đồng thời thu thêm nhiệt do ngưng kết tỏa ra, sau khi quađỉnh, không khí di chuyển xuống bên sườn khuất gió, nhiệt độ tăng dần do quá trìnhkhông khí bị nén đoạn nhiệt Vì vậy đến chân núi bên sườn khuất gió, gió trở nênkhô và nóng hơn Đèo/núi càng cao thì chênh lệch nhiệt độ/độ ẩm của hai bên cànglớn Hiệu ứng chênh lệch nhiệt độ, độ ẩm của 2 bên đèo/núi được gọi là hiệu ứngphơn [19]

Hình 1.1: Sơ đồ mô tả quá trình Phơn điển hình.

Foehn có nguồn gốc từ tiếng Đức (foehn) chỉ thứ gió ở vùng núi Alps, nhờ

nó khu vực Trung Âu được hưởng khí hậu ấm áp

Ở những nơi khác trên thế giới, hiện tượng này được gọi bằng các tên khác.Chẳng hạn, ở Mỹ và Canada gọi là chinook, và có nơi gọi là Diablo hay gió Santa Ana Còn ở Tây Ban Nha gọi là gió Bilbao Ở Việt Nam gọi là gió Lào Nói chung,

thường đặt tên cho gió này theo tên địa phương nơi xảy ra

Gió ẩm, sau khi vượt qua một chướng ngại vật cao (ví dụ như dãy núi cao) bịbiến đổi tính chất, trở nên khô nóng hơn, và biến thành gió “Phơn” Quá trình biếnđổi tính chất như trên của gió gọi là quá trình “Phơn” [20].Bản chất của quá trìnhPhơn: Trên một dãy núi dài và cao có sự chênh lệch về áp suất giữa hai sườn núi.Khi một khối khí ẩm đi qua phải vượt qua sống núi Không khí chuyển động đi lêntheo gradient đoạn nhiệt khô lên tầng không khí loãng và lạnh hơn, khiến cho hơinước ngưng tụ, gây mưa bên triền núi hứng gió và đồng thời làm gió giảm áp suất.Khi đã qua đỉnh núi thì gió trở thành một luồng khí khô hạ áp nên khi đi từ trên caoxuống, gặp không khí đặc hơn gió sẽ bị nén lại Quá trình đó làm tăng nhiệt độ củagió (hiện tượng đoạn nhiệt trong môn nhiệt lực học) Kết quả là bên triền núi hứnggió (đoạn lên núi) thì gió ẩm, mát và gây mưa nhiều nhưng bên triền núi khuất gió(đoạn xuống núi) thì gió lại khô và nóng Dãy núi càng cao, thì khi xuống núi mứcgia tăng nhiệt độ càng lớn và càng khô (hình 1.1) Đó chính là gió phơn[20]

1.2. Nguồn gốc của Phơn ở Việt Nam

Chính là gió mùa mùa hè (gió Tây Nam), nơi khởi phát là vùng Vịnh

Ben-gan (ở Nam Á, phía đông bắc Ấn Độ Dương) thổi về phía đông Sau đó gió gặp dãy

Trường Sơn, không khí bị đẩy lên cao và bị lạnh nên hầu hết lượng ẩm đều bịngưng kết lại, tạo thành mưa, trút xuống bên sườn phía Tây của dãy núi Khi gió

thổi sang bên sườn núi phía đông, thuộc lãnh thổ của Việt Nam thì gió trở nên khô

và nóng, thường gọi là “gió Lào”

Có thể nói cụ thể hơn,khối khí gây ra hiện tượng Phơn ở nước ta là khối khíchí tuyến vịnh Bengan Khi hình thành khối khí chí tuyến trong vịnh Bengan là khốikhí nóng ẩm từ thấp lên cao, nên có khả năng gây mưa lớn Khối khí này khi thổiđến Việt Nam đã trải qua một quãng đường dài hơn 1000 km qua một phần lục địathuộc Mianma, Thái Lan, Thƣợng Lào và gây mưa trong quá trình di chuyển Đặcbiệt khi đến Thượng Lào gió đã bị chắn bởi dãy Trường Sơn Bắc Dãy Trường SơnBắc chạy gần như vuông góc với hướng gió, lại có sườn đón gió thoải nên khối khí

đã gây mưa hết bên sườn đón gió (sườn Tây) khi tràn vào nước ta gió đã biến tính

và trở nên cực kỳ khô và nóng Đó chính là hiện tượng gió phơn ở nước ta

Nhưng động lực chủ yếu sinh ra gió Lào là vùng áp thấp thường hình thành ởmiền Hoa Nam trong mùa hè, có khi trung tâm áp thấp nằm ngay ở đồng bằng Bắc

Bộ -Việt Nam Vùng áp thấp có tác dụng “hút gió” vượt qua dãy Trường Sơn Vùng

áp thấp này càng sâu thì gió Lào càng thổi mạnh, có trường hợp tỏa rộng ra đến Bắc

Bộ Đó chính là hiện tượng Phơn ở nước ta[15]

Một nguyên nhân nữa gây ra hiện tượng Phơn ở nước ta là vùng áp thấpthường hình thành ở vùng phía Nam Trung Quốc, có khi trung tâm áp thấp nằmngay ở Đồng bằng Bắc bộ Vùng áp thấp có tác dụng “gọi gió” hay “hút gió” vượtqua dãy Trường Sơn Vùng áp thấp này càng sâu thì vùng gió Phơn này thổi càngmạnh, và có trường hợp tỏa ra cả Bắc Bộ[15]

1.3. Mùa Phơn

Mùa Phơn là khoảng thời gian có gió Phơn hoạt động Theo quy luật khí hậu,

ở miền Trung bộ, mùa Phơn thường bắt đầu từ cuối tháng 4 đến giữa tháng 9, trong

đó thời gian hoạt động nhiều nhất của Phơn vào giữa tháng 6 và tháng 7, mỗi tháng

có trung bình từ 7-10 ngày, trong đó 2 – 4 ngày gió Phơn thổi mạnh Gió Phơnthường thổi thành từng đợt, đợt ngắn từ 2 đến 3 ngày, có đợt từ 10 – 15 ngày, có đợtkéo dài tới 20-21 ngày

Gió thường bắt đầu thổi từ 8-9 giờ sáng cho đến chiều tối, thổi mạnh nhất từkhoảng gần giữa trưa đến xế chiều Gió khô và nóng, nên làm cho khí hậu các vùngnói trên trở nên khắc nghiệt Với bầu trời nắng chói chang, gió lại thổi đều đều nhưquạt lửa nên cây cỏ héo khô, ao hồ cạn kiệt, con người và gia súc bị ngột ngạt, rất

dễ sinh hoả hoạn

Gió Phơn là một dạng thời tiết đặc biệt về mùa hè ở Trung Bộ, Việt Nam.Gió Phơn thổi theo hướng Tây Nam Có khi gió Phơn thổi liên tục suốt cả ngàyđêm, có đợt kéo dài trong 10 ngày đêm liền Khi có gió Phơn thổi, nhiệt độ cao nhấttrong ngày thường vượt quá 37°C và độ ẩm thấp nhất trong ngày thường giảmxuống dưới 50%, có khi xuống tới 30%, nhiệt độ có khi lên tới 43°C, Các nơi khác

ở nước ta cũng có gió khô nóng, song mức độ thấp hơn so với Trung bộ[15]

1.4. Nhận biết thời kì phơn

Trước khi có hiện tượng gió Lào thổi, bầu trời thường trong xanh, gió yếuhay lặng gió.Trên nền trời chỉ có một vài vệt mây li ti Chân trời phía Tây thường có

mù khô màu vàng da cam, khí quyển rất trong có thể nhìn thấy một thứ nóng làmcho da mặt hầm hập như trong cơn sốt nhẹ Tiết trời rất khô Đó là bối cảnh báotrước sau một thời gian ngắn sẽ có gió Lào Đồng thời, nếu để ý theo dõi diễn biếncủa các yếu tố khí tượng trong ngày sẽ thấy như sau:

- Gió đổi hướng, yếu dần, rồi quay ngược chiều kim đồng hồ, chứng tỏ có vùng áp thấp đang ngự trị

- Khí áp liên tục giảm xuống, khi nào có mức giảm lớn nhất thì gió Lào sẽ thổi mạnh nhất

- Tầm nhìn xa rất tốt

Phân loại hiện tượng Phơn

Hình 1.2: Phân loại PhơnCác tác giả trên thế giới có nhiều cách phân loại Phơn khác nhau, tuy nhiên

có thể chia hiện tượng Phơn thành 5 loại sau:

- Loại A: Loại Phơn kinh điển với mưa rơi hết từ dòng khí trên sườn đón gió và giángxuống nóng lên đoạn nhiệt khô trên sườn khuất gió

- Loại B: Không khí từ trên cao giáng xuống nóng lên đoạn nhiệt

- Loại C: Không khí lạnh ở sườn đón gió giáng lên không khí nóng ở sườn khuất gió,tương tự như hình thế gió mùa Đông Bắc thổi qua dãy Trường Sơn vào mùa đông

- Loại D: Xâm nhập của không khí nóng và rối ngăn cản sự lạnh đi ban đêm của sườnkhuất gió

- Loại E: Xảy ra khi dòng khí rất ổn định bị núi ngăn chặn còn dòng khí giáng xuốngnằm ở phía trên dòng khí rất ổn định này

1.5. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước

1.5.1 Các nghiên cứu ngoài nước

Trên thế giới, việc nghiên cứu sự biến đổi của hiện tượng phơn đã được thựchiện ở rất nhiều quốc gia như New Zealand, Mỹ, Canada, Bulgari Trong nhữngnăm vừa qua đã có rất nhiều tác giả, nhóm tác giả nghiên cứu về các hiện tượng cựcđoan trên mỗi vùng như nắng nóng, có thể kể tên một số nghiên cứu sau đây:

Trong công trình nghiên cứu trình “Sự nóng lên đột ngột bởi gió Phơn ở dãy núi Smoky” của tác giả David M Gaffin, tác giả đã nêu những quan sát bất thường

của hiện tượng Phơn khu vực dãy núi Smoky Ngày 2 tháng 1 năm 1999, một đợtgió phơn đông nam đã gây ra dải nhiệt độ hẹp ấm hơn 100C (180F) so với khu vựcxung quanh ở trung tâm Đại thung lũng Tennessee phía tây bắc dãy núi Smoky.Hiện tượng này đặc biệt thú vị so với các hiện tượng gió Phơn khác đã được ghinhận trước đó bởi trong hiện tượng này, nhiệt độ điểm sương và nhiệt độ thực tếtăng lên đáng kể dẫn đến một thay đổi nhỏ trong độ ẩm tương đối bề mặt quan trắcđược Một khối khí tương đối ấm và gần bão hòa mực 850hPa xung quanh rặng núicao nhất của dãy núi Smoky là nguồn gốc của không khí đoạn nhiệt bị nén quan trắcđược trên sườn phía tây bắc dãy núi Smoky.[11]

David M Gaffin đã tiến hành nghiên cứu 30 năm (1971 - 2000) với các sựkiện gió Phơn được xác định trên cả hai sườn phía tây và phía đông NamAppalachian bằng cách so sánh nhiệt độ tức thời của trạm với trạm ở phía namAppalachian (trạm Phơn) và hai trạm gần đó nằm xa núi hơn (trạm không Phơn)

Một hiện tượng gió phơn xảy ra khi những tiêu chí sau đây được đáp ứng:nhiệt độ tối thấp hoặc tối cao hàng ngày tại trạm phơn phải cao hơn ít nhất 3°C(∼5°F) so với trạm không phơn, tốc độ gió đi xuống nhỏ nhất là 2.5 m/s (∼5 kt) tạitrạm phơn và sự nóng lên ít nhất là 3°C (∼5°F) phải diễn ra trong thời kỳ gió đixuống

Các sự kiện gió Phơn ở sườn tây thường xảy ra khi gió đông nam phát triểnphía trước một hệ thống áp thấp giữa thung lũng sông Mississippi, trong khi cáchiện tượng gió Phơn ở sườn đông thường là kết quả của gió tây bắc sau front lạnh

nông Khối khí tương đối ấm mực 850 hPa (chỉ mát hơn một vài độ so với nhiệt độ

bề mặt) gần như là khu vực phát sinh của gió phơn trên cả hai sườn

Các thử nghiệm tổng hợp của hiện tượng gió Phơn cho thấy gradient nhiệt độthẳng đứng và profile gió đó là thuận lợi để hình thành sóng núi biên độ lớn, đặcbiệt là ở sườn tây của Appalachian Một điều thú vị (và có thể là duy nhất) quan trắcđược với các sự kiện gió phơn ở phía nam Appalachian (so với các hiện tượng gióphơn đã được nghiên cứu khác) là sự gia tăng điểm sương bề mặt tại các trạm phơntrong gần ba phần tư các hiện tượng ở sườn tây và gần một phần ba các hiện tượng

Bảng 1.1: Trung bình tần số của Phơn ở thung lũng Sofia

I

III

IV

I

VII

VIII

IX

I

XII

Year2

.6 6 2 3 4 6 3 2 3 1 5 0 1 1 9 1 8 3 8 3 5 2 0 3

Vận tốc gió trung bình bề mặt là trong trường hợp có Phơn là 15 – 20m/s,một số trường hợp gió có thể mạnh lên đến 25-30m/s Trong tháng 12 năm 1970,gió đạt tới 35m/s và 40m/s tại Cherni vrah Nhiệt độ vào tháng 12 năm 1979 tạiSofia là 17,3°C Đặc thù của thám không vô tuyến trong những trường hợp foehntrên thung lũng Sofia ít được nghiên cứu[14]

1.5.2 Các nghiên cứu trong nước

Cho đến nay, ở Việt Nam cũng đã có nhiều nghiên cứu về nắng nóng Kếtquả của những công trình này đã được công bố khá rộng rãi trên các tạp chí, ấn

phẩm xuất bản hoặc các báo cáo khoa học Một số công trình nghiên cứu có thể kểtên:

Theo nghiên cứu trong tài liệu “Khí hậu Việt Nam” của Phạm Ngọc Toàn và

Phan Tất Đắc tác giả đã chỉ ra rằng, gió khô nóng thực chất là gió mùa mùa hạ(luồng phía Tây) bị biến tính khi vượt qua những dãy núi Lào và Trường Sơn, cóthể ảnh hưởng đến miền Bắc nước ta trong những tháng đầu mùa hạ Nó mang lạitrạng thái thời tiết khô nóng cực đoan, với nhiệt độ tối cao thường vượt quá 33-35°C và độ ẩm tương đối hạ thấp xuống dưới 65% và thậm chí xuống dưới 45%.Tên gọi thứ gió này khác nhau tùy vùng Ở Trung Bộ thường gọi là gió Lào, ở TâyBắc là gió Tây, một vài địa phương còn có tên gọi khác nữa nhưng chung quy đềuchỉ vào trạng thái thời tiết đặc biệt của mùa hạ [10]

Số liệu về số ngày khô nóng trung bình tháng và năm trong công trình “Khí hậu và tài nguyên khí hậu Việt Nam” Theo đó, số ngày khô nóng được xác định

theo chỉ tiêu sau đây:

(1) Nhiệt độ 13 giờ (T13) trên 34°C

(2) Độ ẩm tương đối 13 giờ (r13) dưới 65%

Bảng 1.2 Số ngày khô nóng trung bình tháng và năm

Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ, trung bình hàng năm có trên 60 ngày khô nóng(Bảng 1.3) [5].

Trong công trình “Tìm hiểu về hạn hán và hoang mạc hóa” của Nguyễn

Đức Ngữ tác giả có đưa ra một số nhận xét qua kết quả nghiên cứu như sau :

- Từ những số liệu về nhiệt độ tối cao, nhiệt độ 13giờ (T13), độ ẩm 13 giờ (r13), độ

ẩm tương đối của các trạm ta thống kê, phân tích theo những chỉ tiêu xác định giókhô nóng, từ đó xác định những ngày có gió khô nóng trong khu vực miền trungViệt Nam

- Xác định ngày bắt đầu, ngày kết thúc và thời gian kéo dài của loại hình thời tiết này.Thời gian có gió Lào thông thường chiếm từ 15 đến 60 ngày, cá biệt có thể lên đến

100 ngày trong một năm tùy theo địa phương Theo số liệu đo đạc của 30 trạm,trong vòng 10 năm gần đây (1990-1999) có thể rút ra mấy vấn đề đáng chú ý nhưsau:

+ Số ngày gió Tây khô nóng hằng năm ở vùng đồng bằng Nghệ An- HàTĩnh đạt tới 20-30 ngày Trong các vùng thung lũng phía Tây Nghệ An- Hà Tĩnhmức độ khô nóng nghiêm trọng hơn, trung bình 40-50 ngày/năm, trong đó có từ 15-

30 ngày nóng mạnh (Tương Dương: xấp xỉ 50 ngày, Hương Khê 35 ngày)

+ Khu vực Quảng Trị có đèo Lao Bảo hút luồng gió Tây thổi xuống đồngbằng, làm cho cường độ và tần số gió Tây ở đây tương tự vùng đồng bằng NghệAn- Hà Tĩnh (Đông Hà: 44,9 ngày; Đồng Hới: 29,5 ngày)

Gió Tây khô nóng thường xảy ra vào tháng 3, tháng 4 và kết thúc vào tháng

9 Thời gian có gió tây khô nóng lớn nhất trong khoảng tháng 6 và tháng 7 Trong

10 năm thống kê, năm 1998 số ngày gió Tây khô nóng lớn nhất, liên quan đến sựxuất hiện El-Nino và đợt hạn lớn năm 1997-1998 [6]

Tiến sĩ Nguyễn Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Vật liệu và môi trườngkhắc nghiệt (Viện Cơ học) cho biết, gió Lào sở dĩ rất khô nóng vì đã trút hết hơi ẩmbên Lào, khi sang Việt Nam lại tăng nhiệt độ do đi qua các núi đá Những trận giónày làm khí hậu mùa hè ở Bắc Trung bộ và nhất là Nghệ An trở nên cực kỳ khắcnghiệt, làm tăng chi phí sinh hoạt, giảm hiệu suất công việc và khiến các nhà đầu tư

ngần ngại Gió Tây Nam khô nóng ảnh hưởng nhiều nhất ở các tỉnh Bắc Trung Bộ,

Ở đồng bằng Nghệ An – Hà Tĩnh, trung bình hàng năm quan sát được 20 - 30 ngày

Ngoài ra công trình “Sự biến đổi của Phơn và nắng nóng ở Hà Tĩnh – miềnTrung Việt Nam” của Trần Quang Đức trong cũng đã trình bày về phương phápnghiên cứu cũng như xu thế biến đổi một số đặc trưng của Phơn ở khu vực Hà Tĩnh.Theo đó, tác giả đã đưa ra bộ chỉ tiêu và định nghĩa về các đặc trưng của Phơn vàmột số kết quả nghiên cứu[2]

1.6. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên khu vực Bắc Trung Bộ

1.6.1 Vị trí địa lí

Trên bản đồ địa lý Việt Nam, BTB là 1 trong 7 vùng khí hậu của cả nước, có

vị trí trung gian giữa miền Bắc và miền Nam Bắc Trung Bộ Việt Nam gồm có 6tỉnh: Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên-Huế

Vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung có diện tích tự nhiên 90.790km2 chiếm 28% diện tích tự nhiên cả nước Địa hình Bắc Trung Bộ có độ cao thấpdần từ khu vực miền núi xuống đồi - gò trung du Tọa độ địa lí phần đất liền kéo dài

từ 16ON đến 20,5ON và từ 103,05OE đến 107,01OE

1.6.2 Địa hình

• Bắc Trung Bộ là nơi bắt đầu của dãy Trường Sơn, mà sườn Đông đổ xuống VịnhBắc Bộ, có độ dốc khá lớn Lãnh thổ có bề ngang hẹp, địa hình chia cắt phức tạpbởi các con sông và dãy núi đâm ra biển, như dãy Hoàng Mai (Nghệ An), dãy HồngLĩnh (Hà Tĩnh) sông Mã (Thanh Hoá), sông Cả (Nghệ An), sông Nhật Lệ (QuảngBình)

• Cấu trúc địa hình gồm các cồn cát, dải cát ven biển, tiếp theo là các dải đồng bằngnhỏ hẹp, cuối cùng phía Tây là trung du, miền núi thuộc dải Trường Sơn Bắc PhíaTây là sườn Đông Trường Sơn, Phía Đông hướng ra biển Đông với tuyến đường bộven biển dài 700 km, Vùng có nơi hẹp nhất là Quảng Bình (50km)

• Nhìn chung địa hình Bắc Trung Bộ phức tạp, đại bộ phận lãnh thổ là núi, đồi,hướng ra biển, có độ dốc, nước chảy xiết, thường hay gây lũ lụt bất ngờ gây khókhăn cho sản xuất và đời sống nhân dân

• Tiếp giáp :

 Phía Bắc là TD – MNDD, DB sông Hồng.

 Phía Đông: biển Đông

 Phía Nam: Duyên Hải nam Trung Bộ

 Phía Tây: Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

Hình 1.3: Địa hình khu vực Bắc Trung Bộ

1.6.3 Đặc điểm khí hậu

Vùng có điều kiện khí hậu khắc nghiệt nhất trong cả nước Hàng năm thườngxảy ra nhiều thiên tai như bão, lũ, gió Lào, hạn hán mà nguyên nhân cơ bản là do vịtrí, cấu trúc địa hình tạo ra Về cơ bản, khí hậu Bắc Trung Bộ vẫn giữ những đặcđiểm chính của khí hậu miền Bắc Song liên quan đến vị trí cực nam của vùng nàytrong miền khí hậu phía Bắc, và với đặc điểm riêng của địa hình khu vực, mà khíhậu ở đây thể hiện những nét riêng có tính chất chuyển tiếp giữa kiểu khí hậu miềnphía Bắc và miền Đông Trường Sơn

Mùa đông lạnh, nắng tương đối ít, có mưa phùn, có năm có sương muối ởmột vài nơi Mùa đông ở đây đã bớt lạnh hơn so với Bắc Bộ Cho tới vĩ độ của

Nghệ An, vẫn còn quan sát được sương muối xuất hiện ngay ở vùng trung du (TâyHiếu).

Đặc điểm quan trọng nhất của vùng Bắc Trung Bộ là sự xuất hiện một thờikỳ khô nóng gió tây vào đầu mùa hạ, liên quan với hiệu ứng fơehn của Trường Sơnđối với luồng gió mùa tây nam Đặc biệt ở đồng bằng Nghệ An-Hà Tĩnh và trongthung lũng sông Cả, thời tiết gió tây phát triển rất mạnh (hàng năm có tới 20-30ngày gió tây và trên nữa)

Ở đây, các tháng đầu mùa hạ lại là một thời kỳ khô và mức độ khô ngày càngtrầm trọng trong quá trình phát triển của gió mùa mùa hạ Tháng VII trở thành thángnóng nhất và có độ ẩm thấp nhất trong năm

HÌnh 1.4: Địa hình khu vực Bắc Trung Bộ

Về sự phân khí hậu trong phạm vi vùng, trước hết có thể nhận xét đến sựbiến thiên khí hậu khá mạnh theo chiều từ Bắc xuống Nam Đại thể có thể chia BắcTrung Bộ thành ba khu vực: khu vực Thanh Hóa và vùng núi Tây Bắc Nghệ An-HàTĩnh; khu vực đồng bằng Nghệ An và khu vực Hà Tĩnh