Tổ chức bài học tổng kết chương các định luật bảo toàn vật lí 10 trung học phổ thông

C ơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN VÈ VIỆC ÔN TẬP TỔNG KẾT TRONG DẠY HỌC MỖI CHƯƠNG CỦA GIÁO TRÌNH VẶT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG.... Thông thường khi kết thúc nội dung cơ bản của một chương hoặc mộ

ĐINH THỊ THÚY NGA

TỔ CHỨC BÀI HOC TỔNG KẾT CHƯƠNG

TRUNG HOC PHÓ THÔNG

LUÂN VĂN THAC • • sĩ KHOA HOC GIÁO * Dưc •

HẢ NỘI, 2015

B ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HÀ NỘI 2

ĐINH THỊ THÚY NGA

TỔ CHỨC BÀI HOC TỔNG KẾT CHƯƠNG

TRUNG HOC PHÓ THÔNG

CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN YÀ pp DẠY HỌC B ộ MÔN YẬT LÍ

Mã số: 60 14 0111

LUÂN VĂN THAC • • sĩ KHOA HOC GIÁO * Dưc •

Ngưòi hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thế Khôi

HẢ NỘI, 2015

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Vật lí, phòng Sau đại học trường Đai học sư phạm Hà Nội 2, cùng các thầy, cô giáo đã tận tình giảng dạy, quan tâm tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành khóa học.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thế Khôi, đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, cùng các học viên lớp KI 7 - LL&PPDH Vật lí trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã ủng hộ, động viên và tạo mọi điều kiện cho tôi trong thời gian học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Mặc dù đã cố gắng, nhưng do thời gian nghiên cứu còn hạn chế, thực nghiệm chưa được trên diện rộng nên luận văn còn nhiều thiếu sót, hạn chế Tối rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn mọi sự giúp đỡ vô cùng quý báu ấy!

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Học viên

Đỉnh Thị Thúy Nga

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: “TÔ CHỨC BÀI HỌC TÔNG KẾT CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” - VẬT LÍ 10 THPT” là đề tài

do bản thân tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của thầy giáo - TS Nguyễn Thế Khôi, Khoa Vật lí trường ĐHSP Hà Nội 2 và kết quả nghiên cứu không trùng lặp với tác giả khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Người cam đoan

Đinh Thị Thúy Nga

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứ u 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứ u 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Cấu trúc luận văn 4

8 Đóng góp của luận văn 4

CHƯƠNG 1 C ơ SỞ LÍ LUẬN VÀ THựC TIỄN VÈ VIỆC ÔN TẬP TỔNG KẾT TRONG DẠY HỌC MỖI CHƯƠNG CỦA GIÁO TRÌNH VẶT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 6•

1.1 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học 6

1.2 Ôn tập tổng kết kiến thức trong dạy học vật l í 7

1.2.1 Ôn tập kiến thức trong dạy học Vật l í 7

1.2.2 Tổng kết kiến thức trong dạy học Vật lí 10

1.3 Phát huy tính tích cực học tập của học sinh 11

1.3.1 Khái niệm về tính tích cực trong học tập của học sinh 11

1.3.2 Những biểu hiện của tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh 13

1.3.3 Phân loại cấp độ tính tích cực hoạt động nhận thức 14

1.3.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến tính tích cực nhận thức 15

1.3.5 Các biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh 16

1.4 Chất lượng kiến thức 17

1.4.1 Kiến thức vật l í 17

1.4.2 Những dấu hiệu của chất lượng kiến th ứ c 18

1.4.3 Các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng kiến thứ c 18

1.5 Thực trạng về ôn tập tổng kết kiến thức vật lí chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT trong dạy học ở trường phổ thông 19

3.1.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 57

3.2 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 58

3.2.1 Các tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 58

3.2.2 Phân tích hiệu quả của các bài học ôn tập tổng kết chương “Các định luật bảo toàn” 59

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 69

KẾT LUẬN CHUNG 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chon đề tài *

Hiện nay, đổi mới nội dung và phương pháp dạy học theo tinh thần phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh là một vấn đề đang được các cấp, các ngành quan tâm Chương trình, nội dung sách giáo mới đã được đưa vào sử dụng ở tất cả các khối lóp nhằm mục đích nâng cao chất lượng giáo dục cho phù họp với sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước và sự phát kiển khoa học kĩ thuật của thế giới Vì thế để đáp ứng mục tiêu chung, người giáo viên phải luôn tự bồi dưỡng về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Muốn làm được điều đó, cần phải nghiên cứu sâu sắc cấu trúc chương trình, nội dung kiến thức trong sách giáo khoa chương trình Vật lí phổ thông

Trong dạy học, ôn tập tổng kết kiến thức là một quá trình quan trọng và không thể thiếu Thông thường khi kết thúc nội dung cơ bản của một chương hoặc một mạch kiến thức liên quan đến các bài dạy cần phải có bài học ôn tập

để hệ thống lại một cách kịp thời thông qua các bài tập cơ bản bằng nhiều hình thức để học sinh nắm được kiến thức theo một trình tự logic Thông qua

đó, giáo viên sẽ biết được quá trình chiếm lĩnh kiến thức của học sinh như thế nào, còn học sinh cũng nắm rõ chất lượng kiến thức của mình ra sao Từ đó

có biện pháp giúp đỡ, bồi dưỡng hoặc điều chỉnh phương pháp,hình thức tổ chức dạy học cho phù họp với từng đối tượng người học

Hiện nay, bài học ôn tập tổng kết còn chưa được quan tâm đúng mức

về nội dung, phương pháp và thời gian thực hiện Trong đó, phân phối chương trình ở Vật lí 10 THPT cả chương trình cơ bản và nâng cao đều không có tiết ôn tập Nội dung ôn tập do người giáo viên tự quyết định, phần lớn dựa vào kinh nghiệm và thường diễn ra vào các tiết bài tập, tiết tự chọn,

vì vậy việc ôn tập tổng kết chỉ xoay quanh việc giải các bài tập Đồng thời, ngay bản thân các tiết bài tập cũng ở tình trạng tương tự như vậy: không có

hướng dẫn nội dung, và có rất ít tài liệu nói về cơ sở lí luận của việc biên soạn

hệ thống tài liệu bài tập Còn về phía học sinh phần lớn chưa có cách thức, thái độ và phương tiện giúp cho việc ôn tập có hiệu quả cao Chính vì vậy, hiệu quả của quá trình dạy học phần nào cũng bị hạn chế

Trong các giáo trình ư luận dạy học của các bộ môn, hầu hết đều đề cập đến việc ôn tập tổng kết nhưng ở các phương diện khác nhau Trong cuốn

“Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” tác giả Thái Duy Tuyên có

đề cập tới việc sử dụng hệ thống bài tập khi ôn tập [35] Cụ thể là nói sơ lược

về vai trò của việc ôn tập và một số điểm đáng chú ý đối với bài ôn tập Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy Vật lí trong các trường phổ thông Liên

Xô và cộng hòa dân chủ Đức” có đề cập không nhiều tới củng cố kiến thức bằng ôn tập và hệ thống hóa kiến thức nói đến vai trò, tác dụng của ôn tập và

hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Vật lí Trong cuốn “Giáo trình lí luận dạy học Vật lí” của tác giả Nguyễn Thế Khôi [18] có nghiên cứu sâu hơn về

ôn tập hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Trong đó có đưa ra một số cấu trúc của bài học ôn tập, hệ thống hóa kiến thức cũng như một số đặc điểm của quá trình này Nhìn chung vấn đề ôn tập tổng kết còn được ít tác giả quan tâm, nghiên cứu sâu sắc mặc dù đây là một vấn đề quan trọng trong dạy học

“Cơ học” là mở đầu trong chương trình Vật 1ÍTHPT Cho nên việc nắm chắc nội dung kiến thức các chương trong phần này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh trong việc tiếp tục học tập và nghiên cứu các phần sau

Từ những cơ sở trên chúng tôi lựa chọn đề tài: Tổ chức bài học tổng kết chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT.

2 Mục đích nghiên cứu

Tổ chức bài học tổng kết chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:Hoạt động dạy học chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Tổ chức bài học tổng kết chương “Các định luật bảo toàn” -Vật lí 10 THPT

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức bài học tổng kết chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí

10 THPT thì sẽ phát huy được tính tích cực học tập, góp phần nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về hình thức ôn tập tổng kết trong dạy học Vật lí ở trường phổ thông nhằm phát huy được tính tích cực học tập, góp phần nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh

5.2 Điều tra thực trạng tổ chức bài học ôn tập tổng kết chương trong dạy họcchương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT

5.3 Nghiên cứu nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT và xác định mục tiêu dạy học

5.4 Soạn thảo tài liệu hướng dẫn học sinh ôn tập tổng kếtchương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT

5.5 Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra đánh giá hệ thống tài liệu hướng dẫn học sinh ôn tập tổng kết đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng phối họp các phương pháp nghiên cứu sau:

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết.

- Nghiên cứu các văn kiện đại hội các văn kiện đại hội của Đảng, của Nhà Nước, của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay

- Nghiên cứu các tài liệu về tâm lý học, lí luận và phương pháp dạy học, các luận án, luận văn, các bài báo liên quan tới đổi mới phương pháp dạy học

- Nghiên cứu nội dung sách giáo khoa, mục tiêu dạy học và các tài liệu tham khảo có liên quan tới đề tài

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn.

- Điều tra việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT

- Điều tra những khó khăn thuận lợi của giáo viên và học sinh trong việc dạy và học bài học ôn tập tổng kết chương thuộc phần “Cơ học” - Vật lí

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn về việc ôn tập tổng kết trong dạy học mỗi chương của giáo trình Vật lí ở trường phổ thông

Chương 2 Tổ chức bài học tổng kết chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

8 Đóng góp của luận văn

- Hệ thống hóa một số cơ sở lí luận về bài học tổng kết kiến thức trong dạy học Vật lí ở THPT

- Tài liệu hướng dẫn ôn tập tổng kết kiến chương “Các định luật bảo toàn” - Vật lí 10 THPT đã soạn thảo có thể là tài liệu tham khảo cho giáo viên, học sinh trong dạy học Vật lí.

1.1 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học

Trong dạy học không thể thiếu được hai đối tượng đó chính là giáo viên

và học sinh Đó là hai chủ thể của quá trình giáo dục Giáo viên là chủ thể của quá trình dạy, học sinh là chủ thể của quá trình học Cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế, xã hội, chính trị, khoa học kĩ thuật của đất nước và thế giới giáo dục của nước ta cũng từng bước thay đổi để thích nghi và phát triển theo xu thế chung của thời đại Chính vì vậy, vai trò của người thầy và của học trò cũng có những thay đổi theo quá trình phát triển chung đó

Trong dạy học cổ truyền thầy giáo là trung tâm của quá trình dạy học, là người thông báo, giảng giải, áp đặt kiến thức và hoạt động của thầy là chủ đạo; trò là người thụ động tiếp thu những điều thầy giảng giải và hoạt động của trò là thứ yếu Theo cách này hoạt động của trò ít được quan tâm, chú ý, kiến thức học trò tiếp thu được thụ động nhờ vào sự giảng giải áp đặt của thầy giáo vì vậy tính sáng tạo của học trò không được phát huy nhiều

Trong dạy học hiện đại thầy giáo vẫn giữ chủ đạo, thể hiện ở chỗ người thầy xác định mục tiêu, nội dung dạy học, thiết kế và tổ chức hoạt động, dự kiến các tình huống có thể xảy ra và dự kiến phương hướng, cách thức giải quyết tương ứng Theo quan điểm của các tác giả như Nguyễn Cảnh Toàn[26], Trần Bá Hoành[15],Thái Duy Tuyên[32] .chức năng chính của người thầy là tổ chức hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi cho ngưòi học hoạt động, để tự người học thu lượm, chiếm lấy kiến thức của nhân loại làm tài sản

sở hữu của mình Người dạy giúp đỡ người học thực hiện phương pháp học

Như vậy vai trò chính của người thầy không phải là chỉ là truyền thụ kiến thức mà cái chính là tạo ra hứng thú học tập, hướng dẫn người học về phương pháp Ngoài ra, ngưòi thầy còn đóng vai hò cố vấn, trọng tài, kết luận về các cuộc tranh luận giữa trò-trò, trò-thầy, để khẳng định về mặt khoa học kiến thức mà người học tự tìm ra Cuối cùng thầy là người kiểm tra đánh giá kết quả tự học của trò trên cơ sở trò tự đánh giá điều chỉnh, ở đây vai trò chủ động của trò trong quá trình chiếm lĩnh tri thức được chú trọng, đề cao Trò không thụ động tiếp thu những gì thầy truyền đạt mà chủ động tham gia vào quá trình khám phá tri thức mới dưới sự hướng dẫn định hướng của thầy, biến những kiến thức mà thầy cần truyền tải thành kiến thức của mình Trong quá trình này khả năng sáng tạo của học sinh ngày càng được phát huy và phát triển, kiến thức mà học sinh có được sâu sắc và bền vững Như vậy trong quá trình dạy học hiện đại, học sinh vừa là đối tượng của hoạt động dạy vừa là chủ thể nhận thức, nhưng chỉ khi nào học sinh thực hiện tốt vai trò chủ thể thì các

em mới tiếp thu một cách có ý thức và có hiệu quả sự tác động sư phạm của thầy để chiếm lĩnh tri thức và biến chúng thành tài sản cá nhân

Tóm lại, hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh luôn song song tồn tại, thống nhất biện chứng với nhau, dựa vào nhau, phụ thuộc lẫn nhau, nếu thiếu một trong hai thì không thể gọi là dạy học

1.2 Ôn tập tổng kết kiến thức trong dạy học Vật lí

1.2.1 Ôn tập kiến thức trong dạy học Vật lí

1.2.1.1 Khái niệm ôn tập

Theo tác giả Nguyễn Bá Kim, Vũ Dương Thụy [17]: ôn tập là nhắc lại những tri thức đã lĩnh hội

Theo tác giả Nguyễn Thế Khôi [18], ôn tập là một quá trình củng cố kiến thức Nó là một bộ phận tất yếu và nhất thiết phải có của toàn bộ quá trình phức tạp chiếm lĩnh tài liệu học của học sinh

Ôn tập không đơn thuần là nhắc lại kiến thức đã học, mà là sự vận động tiến lên bao hàm những yếu tố mới như: Nội dung cũ được nhắc lại dưới hình thức mới (cách đặt vấn đề mới, cách sắp xếp vấn đề mới, giải bài tập và tiến hành thí nghiệm mới ); Nội dung đã học được phát triển cả về bề rộng lẫn

bề sâu phù họp với yêu cầu của chương trình (có thêm những kiến thức mới, cách sắp xếp vấn đề mới, có sự vận dụng kiến thức vào thực tiễn đa dạng hơn ); Ôn tập có thể tiến hành theo đề cương khác cách trình bày trước kia trong từng bài học của sách giáo khoa hay của giáo viên, làm phong phú những điều đã học bằng những tư tưởng mới và làm cho học sinh lí giải một cách sâu sắc kiến thức đã học

Ôn tập chủ yếu là công việc tự lực của học sinh Giáo viên chỉ đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức ôn tập và giúp đỡ họ giải quyết những khó khăn (chứ tuyệt đối không ôn hộ học sinh bằng cách nhắc lại những điều đã học như khi nghiên cứu bài mới)

1.2.1.2 Tác dụng, vị trí của ôn tập trong dạy học Vật lí

Trong dạy học, quá trình tiếp thu tri thức mới không phải chỉ diễn ra trong một lần là có thể trở thành tài sản cá nhân của người học được mà nó phải trải qua nhiều lần, nhiều quá trình của một quá trình dạy học Trong đó

có quá trình ôn tập

Theo [18], ôn tập kiến thức có ba tác dụng cơ bản sau:

- Giúp củng cổ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thói quen về Vật lí

Cơ sở tâm lý của việc ôn tập là học thuyết của I.P.Pavlop về sự hoạt động của thần kinh cao cấp, cho rằng: “Sự thấm nhuần kiến thức là một chuỗi dài những phản xạ có điều kiện và dần theo thời gian khi nguyên nhân gây ra phản xạ đã ngừng tác dụng của mọi quá trình sẽ bị xóa nhòa trong hệ thần kinh” Vì thế, muốn cho kiến thức được vững chắc thì bên cạnh trình bày tài liệu dễ hiểu, dễ nhớ phải thường xuyên củng cố kiến thức Ôn tập các kiến

thức, kỹ năng, kỹ xảoVật lí được học chính là nhằm củng cố các phản xạ có điều kiện làm cơ sở sinh lý thần kinh cho việc hình thành các kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo ấy được vững chắc.

- Ôn tập là cơ sở để tiếp thu kiến thức, kỹ năng, kĩ xảo mới

Nói chung, kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo mới được xây dựng trên cơ sở những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đã học, đã được rèn luyện Nên ôn tập thường là khâu đầu tiên của quá trình nghiên cứu tài liệu mới Trong trường họp kiến thức mới là sự tiếp tục và phát triển của kiến thức cũ thì đương nhiên học sinh không thể chiếm lĩnh được kiến thức mới nếu không ôn tập, nắm vững được kiến thức đã học Ví dụ: Khi học bài “Động lượng Định luật bảo toàn động lượng” học sinh có thể rút ra định luật bảo toàn động lượng từ định luật II Newton đã học ở chương trước

- Ôn tập giúp hệ thống hóa và khái quát tài liệu đã học

Không chỉ giúp cho việc hoàn thiện những kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo riêng lẻ chiếm lĩnh được trong từng bài học cụ thể, ôn tập còn có tác dụng trong việc hệ thống hóa, khái quát hóa kiến thức Việc ôn tập từng đề tài, chương, phần của chương trình hay sau một học kỳ, một năm học mang tính chất hệ thống hóa có tác dụng phát triển vốn hiểu biết của học sinh, tạo điều kiện cho họ vận dụng vốn hiểu biết của mình vào thực tế

Như vậy, có thể nói ôn tập là một khâu, một quá trình quan trọng không thể thiếu trong quá trình dạy học Nó góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả quá trình dạy học

1.2.1.3 Đặc điểm của việc ôn tập kiến thức trong dạy học Vật lí

- Tổ chức cho học sinh ứng dụng kiến thức đã học vào việc giải thích những quá trình khác nhau và cả vào việc giải các bài toán(cả lý thuyết lẫn thực hành)

- Tổ chức các hoạt động tái hiện, nêu các dấu hiện bản chất, cụ thể hóa